02.04.2020 | 10:49

Ийэбэр сүгүрүйэбин

Ийэбэр сүгүрүйэбин
Ааптар: Киин Куорат

Валентина Егорова, СӨ култууратын туйгуна, Ньурба улууһун Түмүк нэһилиэгэ:

- Мин ийэм Мария Егоровна Торохова 1920 сыллаахха Ньурба оройуонун Акана Сататыгар «Саалкат» диэн сиргэ төрөөбүтэ. Эбэм Сөдүөрэ ахтарынан, ол сылга олус өҥ бурдук үүммүтэ үһү. Ийэбиттэн төрөөбүт күнүн ыйыттахха: «Добдурҕа саҕана, көҥөс дьахтар күөһүн күүтэр киэһэтигэр күн сирин көрбүт үһүбүн», - диирэ. Бииргэ төрөөбүттэр биэс бырааттыылар. Аҕата Егор Григорьевич Торохов (Салҕа туорааҕа диэн ааттыыллар эбит) бэйэтин кэмигэр улаханнык кыанар, тустар, мас тардыһар идэлээх эбит. Аҕата, кэлин, ийэм 13 саастааҕар, сэллик ыарыытыттан өлөн туораабыт. Онон эбэбит Сөдүөрэ биэс оҕотун кытта тулаайах хаалаахтаабыт. Ол да буоллар оҕолоро бары киһи-хара буолбуттар. Ийэм Аканаҕа «Бэс Арыы» кытыытыгар Соппуруон кулаак дьиэтигэр аһыллыбыт оскуолаҕа үөрэнэн иһэн, сылдьар сирэ ырааҕа, ас-үөл, таҥас-сап кырыымчыга бэрт буолан, маҥнайгы кылаастан уурайбыт. Онон уу ньулдьаҕай саастааҕыттан оччотооҕу холкуос үлэтигэр эриллиитэ саҕаламмыт. Аканаҕа «Ленин суола» холкуоска үлэлээн иһэн, аччык дьыл буолаары турдаҕына, Чиллэҕэ убайыгар Батараак Уйбааҥҥа олоро тахсыбыт. Онон «Саҥа күүс» холкуоска үлэһит буолбут. Аччык дьылларга убайыгар олорон тыыннаах ордон, киһи-хара буолбутун мэлдьи сылаас тылынан, истиҥ махталынан ахтара. «Кини суоҕа буоллар баччаҕа тиийиэх биллибэт этэ», - диирэ ийэм. 1943 сыллаахха Үөдэй киһитигэр Семен Иванович Семенов (Сэмэктэй) диэн киһиэхэ кэргэн тахсан, «Төрүккэ» көһөн кэлбит. Кэлээт «Герой пятилетка» холкуоска эмиэ үлэ үөһүгэр түһэр. Саҥа кийиит кыайыытынан-хотуутунан, тутуута үчүгэйинэн тута хайҕаппыт. Ханнык да үлэттэн туора турбат үгэстээҕэ. Кэлин холкуостара улаатан, «Кытаанах тирэх» диэн ааттаммыт. Ийэбит тугу-тугу үлэлээбэтэҕэ баарай... Кээһиигэ 2-3 оҕуска от тиэйэн, кыһыҥҥы бытарҕан тымныыларга атынан, оҕуһунан саһаан таһан, бааһыналарга хаар типтэриитигэр сылдьыбыт. Сааскы ыһыы саҕана тутааччынан эмиэ үлэлээбит. Оччолорго үлэ түмүгэ тута тахсан иһэр буолан, элбэхтик бастаан, көһөрүллэ сылдьар кыһыл былаах ылан биһирэнэр эбит. Сайыҥҥы от үлэтигэр мунньууга тэҥнээҕин булбат буолара. Биирдэ соҕотоҕун 1 га сири мунньан турардаах эбит. Сэрии кэмигэр түүнү-күнүһү билбэккэ үлэлээбиттэр бары «Аҕа дойду сэриитин кэмигэр үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыттар. Олор истэригэр мин ийэм эмиэ баар. 1953 сыллаахха ийэм 10 сыл өйдөһөн-өйөһөн олорбут тапталлаах кэргэнэ уһун, ыарахан ыарыыттан суох буолбута. Ол кэннэ огдообо хаалан аҥаардас ийэ ыар олоҕун эриирин-мускуурун барытын билбитэ. 1954 сыллаахха пиэрмэҕэ бастаан арыыһытынан, онтон ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Бу үлэтигэр даҕаны ийэм сирдэрбэтэҕэ. Сүөһүнэн эбии төлөбүр ылара. Оччотооҕуга ыанньыксыкка, ньирэй өлбөтөҕүнэ, бириэмийэ быһыытынан сүөһү биэрэллэр эбит. Оттон үүтүн былаанын аһара толорон бириэмийэлэммитэ элбэх буолара. Ол быыһыгар сааскы ыһыы саҕана булуук тутааччынан сылдьара. Сайын от мунньуутугар тэҥнээҕин булбат этэ. «Ол кэмҥэ Сүөдэр Николаев, Сүөдэр Васильев диэн ыраас суоллаах бастыҥ охсооччулар бааллара. Кинилэр охсубут отторун мунньар чэпчэки курдук буолара», - диэн ийэм ахтара. Ити курдук төһө да ыарахан үлэҕэ сырыттар, барыбытын атахпытыгар туруоран, киһи-хара гынан, олоххо суолбутун булларбыт, күн курдук саныыр күндү ийэбитигэр махтанабыт, сүгүрүйэбит.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Икки герой-ийэ уонна кинилэр сыдьааннара
Дьон | 05.06.2021 | 21:21
Икки герой-ийэ уонна кинилэр сыдьааннара
Бу сырыыга рубрикабыт “Ыалдьыт” оннугар “Ыалдьыттар” диэн буолла. Суруйуубун ааспыт Оҕо көмүскэлин күнүгэр саҕалаатым уонна кэлэн иһэр Дьиэ кэргэн күнүгэр аныыбын.   Кырдьыбаттар   Икки улахан геройбут 90-ча саастаахтар. Норуот ааттыырынан,  Ылдьааналаах  Өлөксөөс кыыстаах уоллара холбоһуохтарыттан хардарыта сылдьыһаллар, сотору-сотору төлөпүөннэһэллэр.  Сэрии, сут, көһөрүллүү кыһалҕаларын ааспыт Чурапчы ытык кырдьаҕастара. Билиҥҥэ диэри көхтөөх...
Маһы ыллатар уус, ырыаһыт, үҥкүүһүт, артыыс...
Дьон | 07.06.2021 | 18:45
Маһы ыллатар уус, ырыаһыт, үҥкүүһүт, артыыс...
Хатас олохтооҕо Андрей Лукич Малышев-Толлуман – “Эр Бэрдэ” балаһабыт бүгүҥҥү ыалдьыта. Кини Горнай улууһуттан төрүттээх. СӨ култууратын туйгуна, “Уус – уран оҥоһуктар” бэлиэ хаһаайына, мас ууһа, столяр идэлээх. Хоһоон суруйар, ырыа айар, үҥкүүлүүр. Хатастааҕы норуодунай театр солбуллубат артыыһа. Барыга-бары дэгиттэр талааннаах эр бэрдэ. Кини тугу сатаабатаҕа баарай... Маһы ыллатар уус,...
Пандемия кэмэ:  ырыаһыт, үҥкүүһүт туох тургутууну ааста?
Дьон | 06.06.2021 | 16:50
Пандемия кэмэ: ырыаһыт, үҥкүүһүт туох тургутууну ааста?
Биллэр ырыаһыттар, үҥкүүһүттэр пандемия кэмигэр атын туох сонун дьарыктаах буоллулар? Бу хааччах кэмигэр туох кыһалҕаны көрүстүлэр?  Киинэ аартыгын арыйдым Валентина Романова – Чыскыырай, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа, эстрада ырыаһыта: – Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт дьаҥ кэмигэр туох дьарык баар буолуоҕай. “Выживание” курдук. Ол эрэн санаабытын түһэрбэккэ, бу күҥҥэ...
Абитура чугаһаата! Бэлэмҥин дуо?
Тускар туһан | 09.06.2021 | 19:59
Абитура чугаһаата! Бэлэмҥин дуо?
Абитура чуһаата. Эмиэ биир эппиэттээх, тиритиилээх-хорутуулаах, сүүрүүлээх-көтүүлээх кэм тиийэн кэллэ. Быйылгы үөрэххэ туттарсааччылар тугу билиэхтээхтэрий? Докумуоннары тутар киин  хамыыһыйа хайдах үлэлиирий? Туттарсыыга туох докумуоннар ирдэнэллэрий? Бу уонна атын да ыйытыыларга хоруйу мантан аллара ааҕыҥ. Бэлиэтээн эттэххэ, Дьокуускай куорат оскуолаларын быйыл 11 кылааһы уопсайа 2180 оҕо бүтэрэр. Онтон 205 выпускник «Үөрэххэ...