22.07.2022 | 12:00

Сахалартан бастакынан

Бу күннэргэ сунтаардар биир дойдулаахпыт, биллиилээх суруналыыс Иван Егорович Ксенофонтов-Сунтаарыскай төрөөбүтэ 85 сыла туолан ааста. Туолан ааста эрэ диирбитигэр тиийэбит...
Сахалартан бастакынан
Ааптар: Борис НИКОЛАЕВ
Бөлөххө киир

Тоҕо эрэ Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа тэлэбиидэнньэтин, араадьыйатын, үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Сунтаар улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, ССРС Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ Иван Ксенофонтов-Сунтаарыскай аата-суола бэйэтин үлэтигэр-хамнаһыгар эппиэттиирдии дьоһуннаахтык ахтыллыбакка кэллэ дуу дии саныыбын. Киһи аан бастаан үлэтинэн сыаналаныахтаах диэн буолара дии.

Кэргэнэ Клара Ивановна, Саха АССР Культуратыын үтүөлээх үлэһитэ, биологическай наука кандидата

Саха суруналыыстыкатын сайдыытыгар дьоһуннаах миэстэни ылар биир дойдулаахпын Иван Ксенофонтовы кытта, бэрт кылгас кэмҥэ да буоллар, алтыһан ылбыппын санаан кэллим.

Иван Егорович миэхэ «Айымньылаах аартыгынан» диэн бэйэтин кинигэтин бэрт истиҥник, иһирэхтик суруйан бэлэхтээбитэ. Онно кини: «Борис Парфеньевичка, биир дойдулаахпар, биир идэлээхпэр. Күн аннын, сир үрдүн бары үтүөтүттэн айыыһытыҥ өлүүлээтин диэн алгыыбын. Айыыһыттарыҥ айымньылаах айаныҥ суолун арыйан биэрдиннэр. Дом! Дом! Дом!» - диэбит этэ. Онон улахан суруналыыс алгыһын ылан, үөрэ, астына санаабыттаахпын.

Киргизскэй ССР Гостелерадиотын бэрэссэдээтэлэ З. Акаевалыын

Иван Егорович ол кинигэтигэр төрөөбүт сирин туһунан бэрт кылгастык: «Сунтаар күөл кыламаныгар саха балаҕаныгар төрөөбүппүн»,- диэн суруйбут этэ. Сүүрбэччэлээх  сааһыттан олоҕун бүтүннүүтүн кэриэтэ Дьокуускайдааҕы араадьыйаны, тэлэбиидэнньэни кытта алтыһан кэлбит И.Е. Ксенофонтов табаарыстара ахталларынан, эдэр уол Иван Ксенофонтов оччолорго өрөспүүбүлүкэҕэ үчүгэй үлэтинэн биллэр-көстөр Ленин аатынан бөдөҥсүйбүт холкуос хомсомуолун тэрилтэтин сэкирэтээринэн бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитин, сүүрбүтүн-көппүтүн бииргэ үлэлээбит дьоно-сэргэтэ астына ахталлар эбит этэ.

Биһиги Сунтаарбыт уола Саха сирин суруналыыстарыттан аан бастакынан уонна оччолорго соҕотоҕун дойдубут тэбэр сүрэҕэр – Москубаҕа Кириэмил баараҕай уораҕайдарыгар, баартыйа, бырабыыталыстыба үлэлиир ыстааптарыгар кииртэлээн, баартыйа, норуот дьокутааттарын сийиэстэригэр сылдьан, аан дойду суруналыыстарын кытта тэҥҥэ хаамсыбыт, үлэлэспит киһи буоларынан биһиги сиэрдээхтик, дьоһуннук киэн туттуохпутун сөп.

ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Н.И. Рыжков Саха сирин дэлэгээссийэтин көрсүһэр

Биһиги, билиҥҥи кырдьаҕас уонна орто көлүөнэ дьон, оччолорго өрөспүүбүлүкэ араадьыйатынан Иван Кенофонтов ураты дьикти көмүрүө куолаһынан араас официальнай биэриилэри ыытарын олус сөбүлүү, астына истэрбит. Иван Егорович кэлин тэлэбиидэнньэҕэ даҕаны онтон итэҕэһэ суох айымньылаахтык үлэлээбитин билэбит.

Иван Егорович суруналыыстыкаҕа саҥа сыстан эрэр биир дойдулааҕар, миэхэ,  киэҥ далааһыннаах урукку сырыыларыгар дойду араас салайааччыларын, култуура, ускуустуба биллэр-көстөр диэйэтэллэрин кытта алтыһыытын, суруналыыс үлэтин-хамнаһын киһи иһиттэр истэ олоруон курдук бэрт кэрэхсэбиллээхтик кэпсээбитэ.

Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа , космонавт-летчик В.В. Терешковалыын

Улахан суруналыыс арахсарбытыгар тоҕо эрэ: «Сунтаарым оройуонун экэниэмикэтэ, култуурата, социальнай сайдыыта иннин диэки хардыылыырыгар, ама, сэмэй кылаатын киллэрбэтэҕэ диэтэхтэринэ, айыыта бэрт буолуо суоҕа дуо? Биир эмэ кинигэм саатар улуустааҕы бибилэтиэкэҕэ бар дьонум көрүүтүгэр-билиитигэр баара буолуо дуо?.. Буруйум диэн, кырдьык, кэнники сылларга, ыарытыйар эҥин да буолан, төрөөбүт Сунтаарбар элбэхтик сылдьыбатаҕым, сорохтор курдук биллэ-көстө сатаабатаҕым буолуо… Төрөөбүт улууһум салалтата урут даҕаны, билигин даҕаны өрөспүүбүлүкэбит киинигэр кэлэн биир дойдулаахтарын ыҥыртаан араас тэрээһин бөҕөнү ыытарын, ыһыах ыһарын ымсыыра эрэ истэбин. Бу тухары маннык киһилээх этибит диэн биирдэ эмит ыҥыран көрбөтүлэр. «Дьэ оччоҕо тоҕо улуус Бочуоттаах олохтооҕо оҥорбуттара буолла?!» - диэн араастаан толкуйдуур буоллум»,- диэбитэ.

Иван Егорович ити саҕана ыарытыйар эбит этэ. Бу көрсүһүүбүт кэнниттэн икки эрэ сыл буолан баран бу одурууннаах олохтоох орто туруу дойдуттан бараахтаабыта. Кини киһи быһыытынан көнө эрээри, ким да буоллун, санаабытын аһаҕастык, туруору этэр майгылааҕынан биллэрэ.

Общественнай-политическай эрэдээксийэ үлэһиттэрэ (хаҥастан уҥа): Лия Николаева — эрэдээктэр, Иван Ксенофонтов — эрэдээктэр, Иван Борисов —  эрэдээктэр, Тамара Корякина — режиссер, Раиса Готовцева — режиссер көмөлөһөөччүтэ, Владимир Варламов — сүрүн эрэдээктэр, Валентина Прибыткина — эрэдээктэр

Маннык түгэнинэн ситимнээн эттэххэ, өһүргэс буолбатах, билигин ханнык да тэрилтэ үлэһитэ, салайааччытыттан саҕалаан, бары кэриэтэ эдэрдэр буоллулар. Кинилэр уруккуну билбэттэрэ бааламмат эрээри, билэргэ кыһанар эбээһинэстээхтэр. Биһиги кэммит биир улуу бөлүһүөгэ Владимир Кондаков: «Муударай кырдьаҕастарга сүбэлэтэр ыраахтааҕы сотору улуу ыраахтааҕы буолара саарбаҕа суох»,- диэн этиитэ эдэр салайааччыларга хайдах эрэ тоҕоостоох курдук. Холобур, ити Иван Ксенофонтов-Сунтаарыскай  курдук төрөөбүт улууһун ытыктаан, кини аатын псевдоним оҥостубут улахан суруналыыспытын, кинини эрэ буолуо дуо, атыттары даҕаны кырдьар, мөлтүүр саастарыгар «умнан» хомотуо, хоргутуннарыа суох этибит буоллаҕа (чэ, бэйи, тиэмэбиттэн туораары гынным дуу – Аапт.).

Дьэ, ити курдук, Сунтаар сирин биир улахан суруналыыһа Иван Ксенофонтов-Сунтаарыскай түөрт уонтан тахса сыл суруналыыстыкаҕа үлэлээбитин усталаах-туоратыгар киэҥ-нэлэмэн Сахатын сирин бары муннуктарыгар тиийтэлээбитэ, табаһыт тордоҕор да хорҕойбута, булчут үүтээнигэр да хоммута биллэр.

Сэбиэскэй Сойуус Гостелерадиотын кэмитиэтин Бэрэссэдээтэлэ Гедасповтыын

Киэҥ нэлэмэн туундараҕа, Хотугу муустаах муора кытылыгар силлиэлиин-буурҕалыын тэҥҥэ эриспит, «күн уоттаах» Кириэмилгэ киирбит, элбэх дьону кытта алтыспыт суруналыыс Иван Ксенофонтов суруналыыс үлэтэ уустугун, мындырын, элбэх билиини-көрүүнү эрэйэрин, олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыыры, кылаабынайа, айылҕаттан талааннаах буолууну эрэйэр бочуоттаах, интэриэһинэй, эрдиитэ суох тыыга көҥүллүк устан иһэр курдук буолбатаҕын, үрдүк эппиэтинэһи ирдиирин тоһоҕолоон бэлиэтиир этэ.

Түмүкпэр, суруйааччы, философскай наука дуоктара К.Д. Уткин-Нүһүлгэн И.Е. Ксенофонтовка анабыл хоһоонун биэрэбин:

Аҕыс айанныыр аартыктаах,

Тоҕус толкуйдуур тумуллаах,

Тойон хаантан тохтоон турбат,

Соло чыынтан туораан биэрбэт

Сэтиилээх сэһэннээх – Силиппиэнтэп,

Сурахтаах суруналыыс – Сунтаарыскай.

 

Араадьыйаҕа, тэлэбиисэргэ:

Ыллыыр ыырдаах, ымыы куттаах,

Тыгар тыыннаах хаһыаттарга:

Уран охсор чуорааннардаах

Сэтиилээх сэһэннээх Силиппиэнтэп,

Сурахтаах Суруналыыс Сунтаарыскай.

 

Парламеҥҥа, сиэссийэҕэ

Барытыгар кимэн киирбит, 

Үтүө-мөкү, кэрэ, дьикти

Эгэлгэтин истэн кэлбит

Сэтиилээх сэһэннээх – Силиппиэнтэп,

Сурахтаах суруналыыс – Сунтаарыскай.

 

Арыт байаан аргыстанар,

Арчыланан алы буолар,

Арыт, дорҕоон тойуктанар

Сэтиилээх сэһэннээх – Силиппиэнтэп,

Сурахтаах суруналыыс – Сунтаарыскай.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Дьон | 16.05.2024 | 14:00
Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Нэдиэлэ аайы саҥаттан саҥа киһини билсэр, салгыы кинини кытта сибээһи тутар, суруйсар суруналыыс идэлээх киһи үлэтин биир эмиэ интэриэһинэй өрүтэ. Мин анал байыаннай дьайыыга сылдьар суруйбут, ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт уолаттарбын үгүстэрин билсэбин, ыйыталаһабын, ханна тиийбиттэрин, сылдьалларын сураһабын, хомойуох иһин, сорохторун сүтэрэбин...   Хачыгаардыы сылдьан бэбиэскэ туппутум Анал байыаннай дьайыыга мобилизация...
Татьяна Иванова:  «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Дьон | 16.05.2024 | 16:00
Татьяна Иванова: «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн сылынан уонна Дьиэ кэргэн аан дойдутааҕы күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, таптал кыымыттан саҕыллан биэс уон биэс сыл бииргэ олоруу дьолун билбит Татьяна, Петр Ивановтар дьиэ кэргэн туһунан сырдатабын.   Киһи төрүүрүгэр олоҕо барыта үөһэттэн суруллан кэлэр ыйаахтаах, ол  сиэринэн оҕо, ыччат буола үүнэн, сирдээҕи тапталы көрсөн, ийэ, аҕа дьолун...
Дьиэҕин куортамныыгын дуо?
Сонуннар | 10.05.2024 | 14:00
Дьиэҕин куортамныыгын дуо?
Дьиэни-уоту бас билээччилэр кыбартыыраларын куортамҥа биэрэн дохуот ылаллар, оттон нолуогу төлүөхтэрин баҕарбаттар. Нолуок уорганнара кыбартыыраны сокуону кэһэн туран куортамҥа туттарбыттарын туһунан хайдах билиэхтэрин уонна 2024 сылга ыстараап ылбат туһугар туох дьаһаллары ылыахтарын сөбүн  туһунан Mail.ru “Советник- центр” МК адвоката Александр Шиманскай кэпсээтэ. “Нолуок кодексатын быһыытынан, дьиэни-уоту куортамҥа туттарартан киирэр дохуоттан...
Бэс ыйыгар Ленин болуоссата тутуллан бүтүөҕэ
Сонуннар | 13.05.2024 | 13:58
Бэс ыйыгар Ленин болуоссата тутуллан бүтүөҕэ
Ленин болуоссатыгар сотору муусукалаах, араас өҥнөөх фонтаннар, түүҥҥү уоттаах сцена, 13 миэтэрэ үрдүктээх сэргэлэр о.д.а. баар буолуохтара диэн суруйан турабыт. Бу күннэргэ фонтан эркинин оҥоруу бүтэн, түгэҕин бастакы араҥа билиитэлэрин кута сылдьаллар. Ол курдук, «Сэттэ» тутуу хампаанньатын маастара Иван Кузьмин иһитиннэрэринэн, технологическай тутуу эркинин оҥоруу бүтэн, билигин фонтан түгэҕин бастакы...