03.02.2022 | 13:00

Мантан саас үүнээйи олордуута

Мантан саас үүнээйи олордуута
Ааптар: Айталина Софронова

Арассааданы олордуу, үүннэрии уустук дьыала. Төһө ааҕыллан-суоттаныллан уонна төһө көрүүгэ-истиигэ турарыттан улахан тутулуктаах.

Арассаада тоҕо ыалдьарый?

Арассааданы күн уһуу илигинэ олордубут буоллаххына, эрдэ тыллан, күн сырдыга тиийбэтиттэн ыалдьан өлөр аакка барар. Холобура, биһиги сайыммыт олус итии буолар, инньэ гынан хойут да үүммүт оҕурсубут, помидорбут кэмигэр ас биэрэр. Билигин, тохсунньу ыйга, баклажаны, порей луугу, дьэдьэни ыһыахха сөп. Кинилэр уһун хонуктаах буоланнар, бытааннык ситэллэр.

 

Сиэмэни хайдах талабыт?

Сиэмэни анал маҕаһыыннартан атыылаһа сатааҥ! Бородуукта маҕаһыыныгар эбэтэр таҥас ырыынагар атыыланар сиэмэлэртэн ааһа туттуҥ.

Хаачыстыбалаах сиэмэлэр чэпчэки сыанаҕа атыыламматара чуолкай.

“Распродажа”, “Акция” диэн суруктары көрүмэҥ. Бу аата сиэмэ болдьоҕо тахсан эрэр.

Сиэмэ атыылаһаргытыгар болҕомтоҕун дьэрэкээн өҥөр-дьүһүнүгэр буолбакка, табаар уонна оҥорон таһаарыы туһунан иһитиннэриигэ хатаа. Сиэмэни ылыах иннинэ суругун-бичигин болҕойон ааҕыҥ.

Куруук биир суортарга эбэтэр биир оҥорон таһаарааччыга охтумаҥ.  Тута хас да ааттаах-суоллаах сиэмэни атыылаһан, араас суордун хаачыстыбатын сыаналыаххытын уонна чиэһинэйдик оҥорон таһаарааччыны талыаххытын сөп.

Көннөрү салапааҥҥа, кумааҕыга кутуллубут сиэмэни атыылаһа сатаамаҥ.

Гибрид дуу, суортабай сиэмэ дуу?

Гибрид сиэмэлэри «сиэнчэрдэр” дииллэр. Суорт аатыгар F1 диэн суруктаах буоллаҕына, ол аата бастакы көлүөнэ гибрид-үүнээйитэ дэнэр. Икки уонна онтон элбэх суорду булкуйуу түмүгэ буолар. Маннык сиэмэ биир сыллаах буолар уонна аһа барыта биир тэҥ кээмэйдээх, үрдүк үүнүүлээх, бөдөҥ.

Суорт сиэмэ – өр сыллаах сыралаах үлэ түмүгэ. Суортабай сиэмэ хас эмэ сыллар тухары үүннэриллибит, үчүгэйдик үөрэтиллибит.

Дражеламмыт сиэмэ – кэнники сылларга атыыга хамаҕытык таҕыста. Сыаната боростуойтан икки бүк ыарахан. Бу ыарыыттан көмүскүүр, харыстыыр эттиктэринэн бүрүллүбүт сиэмэ. Ордук моркуоп, томат, салаат, петрушка уо.д.а. үүнээйи сиэмэтин дражелыыллар. Саамай интэриэһинэйэ диэн, маннык сиэмэ улахан ууга наадыйбат, буора сииктээх эрэ буоларын ирдиир. Буорун куруук көбүтэр ордук. Бэлиэтээн эттэххэ, боростуой сиэмэтээҕэр үүнүүнү биэриитэ 10-25% үрдүк.

Саамай бэрэбиэркэлэммит, силигин сиппит, сыалын толорбут сиэмэ – күһүҥҥү үүнүүттэн хомуллубут сиэмэ. Бу ордук сайыҥҥы сибэкки сиэмэлэригэр туһалаах ньыма. 

Тэпилииссэни хаһан бэлэмниибит?

Билигин дьон үксэ поликарбонат тэпилииссэни туруорар буолла. Кыһын да, сайын да кини өрүү сылаас, сылаас салгыны киллэрэр, оҕуруоту ыарытыннарбат. Тэпилииссэни олунньу ыйтан саҕалаан хаар кутан буорун сымнатар ордук. Буор сиигирэн араас микроэлеменнарынан элбэтэр. Поликарбонат тэпилииссэни халлаан сылыйдаҕына хаһаайыстыбаннай мыыланан сууйуохтааххыт, оччоҕо сезону ыраас тэпилииссэлээх көрсөҕүт.

Тэпилииссэ буорун сааһыары уларытар наада. Ордук перегной уонна кумах кутуллара көдьүүстээх. Саамай сүрүнэ, буор эрэ буолуо суохтаах. Буор быыл курдук бурҕайа сытар буоллаҕына, састаабын тупсарыахха наада.

«Ленточнай» моркуобу ким олордоруй?

Сорох дьон бэйэлэрэ “ленточнай” оҥороллор. Хайгыыллар. Туалетнай кумааҕыга хойуннарыллыбыт (сгущенай) үүтүнэн сиэмэлэри сыһыарталыыллар, хас да эрээт буолар гына. Хаппытын кэннэ биирдии эрээт тахсарын курдук гына кырыйан, рулон курдук эрийэн уураллар. Саас ону сиигирдэн баран бөскөйбүтүн эрэ олордоллор.

 

Сүбүөкүлэ туһунан

Сүбүөкүлэни арассааданан олордор ордук. Арассаадаламмыт үүнээйи түргэнник ситэр, сиэмэнэн ыстаххына, сороҕо тахсыбат. Сүбүөкүлэ биир сиэмэттэн биэс тахсар. Ону улаатыннарбакка көһөрүөххэ наада. Саамай куттала,  сүбүөкүлэни кыра эрдэҕинэ хап-хара үөн сиир. Ону күн аайы көрөн үөннүөххэ наада.

 

Арассааданы олордууга уопсай сүбэлэр

Оҕуруот аһын арассаадалыырга билигин арыый да эрдэ курдук. Ол да буоллар быйыл сааспыт эрдэ кэлэн соһуттаҕына, хойутаан да хаалыахпытын сөп.

Маҥнайгытынан, сөптөөх буору бэлэмнээҥ. Саамай үчүгэй уонна иҥэмтэлээх буор – кумахтаах хара буор буккуспута. Эбэтэр, кыахтаах буоллаххытына, араассаадаҕа маҕаһыынтан бэлэм буору атыылаһар ордук. Кыаллыбат түгэнигэр, тэлгэһэбит иһигэр баар перегной буорбутун киллэрэн ириэрэн, марганцовкалаан, итии уулаах туттабыт. Арассаада буорун сиидэлиир хайаан да наада.

Иккиһинэн, сиэмэни батары анньаргытыгар буоргутугар уу үчүгэйдик кутуллар буолуохтаах. Бэлэмнэммит лууҥкалар икки ардылара 3 см кыра буолуо суохтаах.

Үсүһүнэн, арассааданы күн уотугар туруордаххытына, сырылаччы күн сиэн кэбиһэр. Сөбүгэр соҕус сөрүүннээх, арыый күлүктээх сиргэ туруоруҥ.

Төрдүһүнэн, буор температурата дьиэ температуратын кытта ыкса сибээстээх. Аны туран, хас биирдии олордууга аналлаах буордар баалларын үөрэтиҥ. Кумахтаах буор барыларыгар сөп түбэспэт.

Бэсиһинэн, ууну сэрэнэн кутуҥ. Үнүгэс тахса илигинэ уу кутуллубат. Буоргут аһары куурар түгэнигэр, марганцовкалаах уунан ыстаран биэриҥ.

Торфаны туһанааччыга

Уопуттаах оҕуруотчуттар хаптаҕай таблеткалары, баай айылҕа бары уоҕурдууларын сүрдээҕин сэргээн тутталлар. Маҥнай, иһиккит анныгар бэлэм буору кутуоххут иннинэ, бу торфалаах таблетканы уган олбохто оҥоруҥ. Торфа сииги үчүгэйдик оборор уонна олордууну ыарытыннарбат.

 

Муох

Айылҕа муоҕун маҥнай ыраастыыбыт, оргуйбут ууга чаас аҥаара сытыаран ылабыт. Муох сииги үчүгэйдик тардарынан биллэр уонна салгыны оонньотор. Арассаадаҕыт буора аһары кууран өлөн хаалбатын туһугар, иһиккитигэр муохта кутан биэриҥ. Үөн-көйүүр да тыытыа суоҕа. Өлбүт арассаадаҕа муох эмиэ туһалыыр дииллэр. Аҥаардас муохтаах ууга угаҥҥыт хаттаан силис тартаран ылыаххытын эмиэ сөп. Туһата баһаам!

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Ырыанан аата тилиннэ
Дьон | 05.05.2022 | 11:00
Ырыанан аата тилиннэ
Ааспыт үйэ 60-70 сыллара... Эдэркээн киһи бэйэтин хоһооҥҥо холонор... Тыа сирин муҥкук, сэмэй уола оччотооҕуга хантан билиэ, сэрэйиэ баарай, инники олоҕун оҥкулун...   Олох диэн дьикти. Өлбүт да кэннэ иккистээн тиллэр, олох олорор диэн баар буолар эбит. Кини орто дойду олоҕуттан арахсыбыта быданнаабытын кэннэ... ол хоһооннорун нөҥүө тилиннэ, бэйэтэ суруйан хаалларбытыныы,...
«Күөх Ньурба»: айылҕа эмтиир күүһүн туһанан
Дьон | 06.05.2022 | 15:00
«Күөх Ньурба»: айылҕа эмтиир күүһүн туһанан
Дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү оҥорор баҕа санааны олоххо киллэрэн, Ийэ айылҕабыт биэрэр сүдү күүһүн таба туһаныахха, онно эбии билиини-көрүүнү, сатабылы дьүөрэлээн, бизнес эйгэтигэр бэйэ суолун-ииһин булуохха сөп. Бүгүҥҥү дьоруойдарбыт тустарынан аҕыйах тылынан билиһиннэрдэххэ, итинник.      Дмитрий, Дайаана Саввиновтар 2013 сылтан дьиэ кэргэнинэн ыҥырыа иитиитинэн дьарыктаналлар. Бастаан ыал ийэтин дойдутугар – Сунтаарга үлэлээн саҕалаабыттар....
Бэртээхэй да идэ — бэтэринээр
Сонуннар | 04.05.2022 | 16:24
Бэртээхэй да идэ — бэтэринээр
Муус устар 30 күнүгэр Бэтэринээр күнэ буолан ааста.  Бу идэ биһиэхэ, сүөһүлээх-сылгылаах сахаларга, олус чугас. Биһиги Хатаспатыгар былыр-былыргыттан бэтэринээрдэр баар буоланнар, устуоруйаҕа киирбит аймалҕаннаах, элбэх сүтүктээх бруцеллез, сэллик курдук сыстыганнаах ыарыылар суох буолбуттара. Ама да ааспытын иһин, улахан хоромньуну таһаарбыт ыарыыны суох гынаары, саҥа атахха туран кэҥээн-тэнийэн эрэр хаһаайыстыбалары эһэн,...