03.02.2022 | 13:00

Мантан саас үүнээйи олордуута

Мантан саас үүнээйи олордуута
Ааптар: Айталина Софронова

Арассааданы олордуу, үүннэрии уустук дьыала. Төһө ааҕыллан-суоттаныллан уонна төһө көрүүгэ-истиигэ турарыттан улахан тутулуктаах.

Арассаада тоҕо ыалдьарый?

Арассааданы күн уһуу илигинэ олордубут буоллаххына, эрдэ тыллан, күн сырдыга тиийбэтиттэн ыалдьан өлөр аакка барар. Холобура, биһиги сайыммыт олус итии буолар, инньэ гынан хойут да үүммүт оҕурсубут, помидорбут кэмигэр ас биэрэр. Билигин, тохсунньу ыйга, баклажаны, порей луугу, дьэдьэни ыһыахха сөп. Кинилэр уһун хонуктаах буоланнар, бытааннык ситэллэр.

 

Сиэмэни хайдах талабыт?

Сиэмэни анал маҕаһыыннартан атыылаһа сатааҥ! Бородуукта маҕаһыыныгар эбэтэр таҥас ырыынагар атыыланар сиэмэлэртэн ааһа туттуҥ.

Хаачыстыбалаах сиэмэлэр чэпчэки сыанаҕа атыыламматара чуолкай.

“Распродажа”, “Акция” диэн суруктары көрүмэҥ. Бу аата сиэмэ болдьоҕо тахсан эрэр.

Сиэмэ атыылаһаргытыгар болҕомтоҕун дьэрэкээн өҥөр-дьүһүнүгэр буолбакка, табаар уонна оҥорон таһаарыы туһунан иһитиннэриигэ хатаа. Сиэмэни ылыах иннинэ суругун-бичигин болҕойон ааҕыҥ.

Куруук биир суортарга эбэтэр биир оҥорон таһаарааччыга охтумаҥ.  Тута хас да ааттаах-суоллаах сиэмэни атыылаһан, араас суордун хаачыстыбатын сыаналыаххытын уонна чиэһинэйдик оҥорон таһаарааччыны талыаххытын сөп.

Көннөрү салапааҥҥа, кумааҕыга кутуллубут сиэмэни атыылаһа сатаамаҥ.

Гибрид дуу, суортабай сиэмэ дуу?

Гибрид сиэмэлэри «сиэнчэрдэр” дииллэр. Суорт аатыгар F1 диэн суруктаах буоллаҕына, ол аата бастакы көлүөнэ гибрид-үүнээйитэ дэнэр. Икки уонна онтон элбэх суорду булкуйуу түмүгэ буолар. Маннык сиэмэ биир сыллаах буолар уонна аһа барыта биир тэҥ кээмэйдээх, үрдүк үүнүүлээх, бөдөҥ.

Суорт сиэмэ – өр сыллаах сыралаах үлэ түмүгэ. Суортабай сиэмэ хас эмэ сыллар тухары үүннэриллибит, үчүгэйдик үөрэтиллибит.

Дражеламмыт сиэмэ – кэнники сылларга атыыга хамаҕытык таҕыста. Сыаната боростуойтан икки бүк ыарахан. Бу ыарыыттан көмүскүүр, харыстыыр эттиктэринэн бүрүллүбүт сиэмэ. Ордук моркуоп, томат, салаат, петрушка уо.д.а. үүнээйи сиэмэтин дражелыыллар. Саамай интэриэһинэйэ диэн, маннык сиэмэ улахан ууга наадыйбат, буора сииктээх эрэ буоларын ирдиир. Буорун куруук көбүтэр ордук. Бэлиэтээн эттэххэ, боростуой сиэмэтээҕэр үүнүүнү биэриитэ 10-25% үрдүк.

Саамай бэрэбиэркэлэммит, силигин сиппит, сыалын толорбут сиэмэ – күһүҥҥү үүнүүттэн хомуллубут сиэмэ. Бу ордук сайыҥҥы сибэкки сиэмэлэригэр туһалаах ньыма. 

Тэпилииссэни хаһан бэлэмниибит?

Билигин дьон үксэ поликарбонат тэпилииссэни туруорар буолла. Кыһын да, сайын да кини өрүү сылаас, сылаас салгыны киллэрэр, оҕуруоту ыарытыннарбат. Тэпилииссэни олунньу ыйтан саҕалаан хаар кутан буорун сымнатар ордук. Буор сиигирэн араас микроэлеменнарынан элбэтэр. Поликарбонат тэпилииссэни халлаан сылыйдаҕына хаһаайыстыбаннай мыыланан сууйуохтааххыт, оччоҕо сезону ыраас тэпилииссэлээх көрсөҕүт.

Тэпилииссэ буорун сааһыары уларытар наада. Ордук перегной уонна кумах кутуллара көдьүүстээх. Саамай сүрүнэ, буор эрэ буолуо суохтаах. Буор быыл курдук бурҕайа сытар буоллаҕына, састаабын тупсарыахха наада.

«Ленточнай» моркуобу ким олордоруй?

Сорох дьон бэйэлэрэ “ленточнай” оҥороллор. Хайгыыллар. Туалетнай кумааҕыга хойуннарыллыбыт (сгущенай) үүтүнэн сиэмэлэри сыһыарталыыллар, хас да эрээт буолар гына. Хаппытын кэннэ биирдии эрээт тахсарын курдук гына кырыйан, рулон курдук эрийэн уураллар. Саас ону сиигирдэн баран бөскөйбүтүн эрэ олордоллор.

 

Сүбүөкүлэ туһунан

Сүбүөкүлэни арассааданан олордор ордук. Арассаадаламмыт үүнээйи түргэнник ситэр, сиэмэнэн ыстаххына, сороҕо тахсыбат. Сүбүөкүлэ биир сиэмэттэн биэс тахсар. Ону улаатыннарбакка көһөрүөххэ наада. Саамай куттала,  сүбүөкүлэни кыра эрдэҕинэ хап-хара үөн сиир. Ону күн аайы көрөн үөннүөххэ наада.

 

Арассааданы олордууга уопсай сүбэлэр

Оҕуруот аһын арассаадалыырга билигин арыый да эрдэ курдук. Ол да буоллар быйыл сааспыт эрдэ кэлэн соһуттаҕына, хойутаан да хаалыахпытын сөп.

Маҥнайгытынан, сөптөөх буору бэлэмнээҥ. Саамай үчүгэй уонна иҥэмтэлээх буор – кумахтаах хара буор буккуспута. Эбэтэр, кыахтаах буоллаххытына, араассаадаҕа маҕаһыынтан бэлэм буору атыылаһар ордук. Кыаллыбат түгэнигэр, тэлгэһэбит иһигэр баар перегной буорбутун киллэрэн ириэрэн, марганцовкалаан, итии уулаах туттабыт. Арассаада буорун сиидэлиир хайаан да наада.

Иккиһинэн, сиэмэни батары анньаргытыгар буоргутугар уу үчүгэйдик кутуллар буолуохтаах. Бэлэмнэммит лууҥкалар икки ардылара 3 см кыра буолуо суохтаах.

Үсүһүнэн, арассааданы күн уотугар туруордаххытына, сырылаччы күн сиэн кэбиһэр. Сөбүгэр соҕус сөрүүннээх, арыый күлүктээх сиргэ туруоруҥ.

Төрдүһүнэн, буор температурата дьиэ температуратын кытта ыкса сибээстээх. Аны туран, хас биирдии олордууга аналлаах буордар баалларын үөрэтиҥ. Кумахтаах буор барыларыгар сөп түбэспэт.

Бэсиһинэн, ууну сэрэнэн кутуҥ. Үнүгэс тахса илигинэ уу кутуллубат. Буоргут аһары куурар түгэнигэр, марганцовкалаах уунан ыстаран биэриҥ.

Торфаны туһанааччыга

Уопуттаах оҕуруотчуттар хаптаҕай таблеткалары, баай айылҕа бары уоҕурдууларын сүрдээҕин сэргээн тутталлар. Маҥнай, иһиккит анныгар бэлэм буору кутуоххут иннинэ, бу торфалаах таблетканы уган олбохто оҥоруҥ. Торфа сииги үчүгэйдик оборор уонна олордууну ыарытыннарбат.

 

Муох

Айылҕа муоҕун маҥнай ыраастыыбыт, оргуйбут ууга чаас аҥаара сытыаран ылабыт. Муох сииги үчүгэйдик тардарынан биллэр уонна салгыны оонньотор. Арассаадаҕыт буора аһары кууран өлөн хаалбатын туһугар, иһиккитигэр муохта кутан биэриҥ. Үөн-көйүүр да тыытыа суоҕа. Өлбүт арассаадаҕа муох эмиэ туһалыыр дииллэр. Аҥаардас муохтаах ууга угаҥҥыт хаттаан силис тартаран ылыаххытын эмиэ сөп. Туһата баһаам!

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Николай Винокуров:  «Дойдубар этэҥҥэ эргиллэн кэллим...»
Дьон | 19.11.2022 | 18:00
Николай Винокуров: «Дойдубар этэҥҥэ эргиллэн кэллим...»
«Боотур» этэрээт байыастарын ортотугар биһиги биир дойдулаахпыт Алаһыай нэһилиэгиттэн төрүттээх Николай Винокуров баарын истэн, кэпсэтиэхпин баҕардым. Ол эрэн сэһэргэһиибин хайдах-туох саҕалыахпын тобуларбар олус ыарахан этэ. Бу үлэ, үөрэх, сайдыы, тэрээһин туһунан суруйуу, кэпсэтии буолбатах... Бу — олох, дьылҕа, тыын былдьаһыы, өлүү-сүтүү, инники олох иһин охсуһуу туһунан сэһэргэһии. Николай тута хоруйдаабытыгар...
Халбаакыттан — Олоҥхо тыйаатырыгар
Дьон | 25.11.2022 | 10:20
Халбаакыттан — Олоҥхо тыйаатырыгар
Дьокуускайга саха тылын учууталларын сийиэстэрин сэргэ өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо декадата ыытылла турар. Оттон чулуу айымньыбыт баай философиятын кэлэр ыччакка тиэрдэр биир бэртээхэй ньыманан тыйаатыр буолар. Бу дьыл сэтинньитигэр Олоҥхо тыйаатыра «Дьорҕостой Бэргэн» куукуланан испэктээк туруоран сүрэхтээбитэ. Режиссер Гаврил Мэҥкээрэп Николай Калинович Шамаев-Чопчухаан (Үөһээ Бүлүү) олоҥхотунан туруоруутун Дьокуускай куорат хас да уһуйааныгар...
Мария Матвеева:  «Дьоҥҥо үтүөнэн эрэ сырыттахха, олорорго чэпчэки»
Дьон | 26.11.2022 | 10:00
Мария Матвеева: «Дьоҥҥо үтүөнэн эрэ сырыттахха, олорорго чэпчэки»
Тыа сиригэр көмүс куоластаахтар, үҥкүүһүттэр, айар, суруйар дьон баалларын куруук кэрэхсии, сэргии истэбит. Ханна да сырыттарбын талааннаах дьону кытта билсэрбин, санаа атастаһарбын туохтааҕар да ордоробун.
Элэгэнтэй Адамов:  «Сиэрдээх өй-санаа төрүт дьарыкка эрэ баар»
Дьон | 20.11.2022 | 11:00
Элэгэнтэй Адамов: «Сиэрдээх өй-санаа төрүт дьарыкка эрэ баар»
Бүгүҥҥү нүөмэргэ Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгин олохтооҕо Элэгэнтэй Адамовы кытта тыа сирин олоҕун, итэҕэл, уус идэтин, сайдыы, норуот дьылҕатын, кэскилин туһунан сэһэргэстибит. Дьоҕурдаах киһи анаарыыта киэҥэ, этэр тыла оруннааҕа сөхтөрдө.