05.05.2022 | 17:00

Манчыык куһу иитии кистэлэҥнэрэ

Манчыык куһу иитии кистэлэҥнэрэ
Ааптар: Розалия ТОМСКАЯ

Кус сезона саҕаланан, булчуттар халлааны кыҥыы сылдьар буоллулар. Дьиэ ис-тас үлэтин үмүрүтэ охсор, бултуу барарга дьиҥнээх көҥүл ылаары, кэрэ аҥаардарын иннигэр-кэннигэр илэмэ-салама түһэр уоттаах-күөстээх күннэрэ үүннүлэр.

Саха сиригэр былырыыҥҥыттан тыыннаах манчыык кустаах бултуур муода кэллэ. Дьиҥэ, нуучча сиригэр бу балачча тарҕаммыт ньыма эбит. Тыыннаах кустаах бултуур быдан астыгын, булт өлгөм буоларын булчуттар олус хайҕыыллар.

Булт куһун иитиинэн дьарыктанар уопуттаах Ванесса Ксенофонтова – 19 саастаах эдэр кыыс, Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр олорор, араас көтөрү-сүүрэри иитиинэн дьарыктаммыта 5 сыл буолбут. Кэлиҥҥи сылларга манчыык кустары атыыга таһааран, дьон сэҥээриитин ылла.

– Манчыык куһунан бултуур олус үчүгэй – тыыннаах тыһы кус саҥатыгар көтөр үөрэ хайаан да кэлэн түһэр. Ол иһин ааспыт сылтан дьон үксэ манчыык кус иитэн саҕалаатылар.

Иитэргэ туох да уустуга суох. Куһу, көтөр атын көрүҥүн даҕаны, кыһын олус үчүгэйдик кичэйэн аһатыахха наада. Күөххэ үктэннилэр да, бэйэлэрэ булунан аһыыллар.

Бастаан манчыык куһунан дьарыктанан саҕалыырбар сымыыттан бэйэм таһаарбытым. Ол кэннэ кустарым улаатан, кинилэри сыллата атастаһан, хаан уларытан элбэтэбин.

Сымыыт инкубаторга 27 күнүнэн ситэр. Чэ, ону кэтэһэн, көрөн-истэн, тахсар бириэмэлэригэр уйаларын, аһыыр сирдэрин бэлэмнээн туруорабын.

Аан бастаан тахсыбыттарын кэннэ инкубаторга 1 күн сытыарабын. Оннук сытан куураллар.

Кус оҕото балтараа ыйыттан кыратык мээтиргээн саҕалыыр. Булка 3-4 ыйыттан туттуохха сөп буолар.

3 нэдиэлэлээх  оҕолор

“Подсадной кус” араас боруодалаах. Саха сиригэр “Чубарая”, “Семеновская”, “Тульская” диэннэр уонна да атыттар бааллар. Булка ханнык баҕарар боруода барсар эбит. “Башкирка” диэн эт боруодалаах куһу эмиэ туттуохха сөп – дьүһүнэ-бодото барсар. Саамай сүрүнэ – куспут үчүгэйдик мээтиргиир буолуон наада.

Миэхэ “Тульская» уонна “Чубарая” бааллар. Быйыл 90-тан тахса манчыык буолар кус оҕотун таһааран атыылаатым. Атыыласпыт дьон бары астыналлар. 2 ыйдаах тыһы куһу булка илдьэ бара сылдьыбыттара, кустаах кэлбиттэр этэ. Үлэлиирин хайҕаабыттара. Сорох дьонум улахан кустары ылан булка бэлэмнии сылдьаллар.

Кустар кыһын комбикорм, эбиэс сииллэр, эбии балык буһаран сиэтэбин уонна хаар биэрэбин. Оттон сайын балыгынан, күөл отунан, этэҕэнэн (күөл үөнэ-көйүүрэ) уонна кыратык комбикормунан аһатабын.

Манчыык куһу булка соҕотохтуу эбэтэр пааранан да киллэриэххэ сөп. Икки тыһыны, тыһылаах атыыры да туттуохха сөп. Тыһы кус атыыры ыҥыран мээтиргиир, көтөрдөр, ону истэн түһэллэр.

Саа тыаһыттан мээнэ куттаммат гына эрдэттэн бэлэмниигин. Ол эрэн син биир ханнык баҕарар көтөр өмүрэх соҕус, онон соһуйуон сөп.

Манчыык буолар куһу биир эрэ сезон туттубаккын. Эһиилигэр эмиэ булка илдьэ сылдьыахха сөп, номнуо уопуттаах “булчут” буолар. Кус быһа холуйан 10-12 сыл олорор.

Кууруссаҕа тэҥнээтэххэ, хаппырыыһа суох. Турар сирэ кубус-кураанах буолуон наада. Оччоҕо этэҥҥэ кыстаан тахсар.

Көтөрү баҕалаах барыта иитиэн сөп дии саныыбын. Бэйэҥ олус күүскэ баҕарар, таптаан дьарыктанар буоллаххына, барыта сатанан иһэр.

«Чубарая» боруода оҕото
«Русская подсадная» боруода
Кус оҕолоро
Булка бэлэм кустар

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Ырыанан аата тилиннэ
Дьон | 05.05.2022 | 11:00
Ырыанан аата тилиннэ
Ааспыт үйэ 60-70 сыллара... Эдэркээн киһи бэйэтин хоһооҥҥо холонор... Тыа сирин муҥкук, сэмэй уола оччотооҕуга хантан билиэ, сэрэйиэ баарай, инники олоҕун оҥкулун...   Олох диэн дьикти. Өлбүт да кэннэ иккистээн тиллэр, олох олорор диэн баар буолар эбит. Кини орто дойду олоҕуттан арахсыбыта быданнаабытын кэннэ... ол хоһооннорун нөҥүө тилиннэ, бэйэтэ суруйан хаалларбытыныы,...
«Күөх Ньурба»: айылҕа эмтиир күүһүн туһанан
Дьон | 06.05.2022 | 15:00
«Күөх Ньурба»: айылҕа эмтиир күүһүн туһанан
Дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү оҥорор баҕа санааны олоххо киллэрэн, Ийэ айылҕабыт биэрэр сүдү күүһүн таба туһаныахха, онно эбии билиини-көрүүнү, сатабылы дьүөрэлээн, бизнес эйгэтигэр бэйэ суолун-ииһин булуохха сөп. Бүгүҥҥү дьоруойдарбыт тустарынан аҕыйах тылынан билиһиннэрдэххэ, итинник.      Дмитрий, Дайаана Саввиновтар 2013 сылтан дьиэ кэргэнинэн ыҥырыа иитиитинэн дьарыктаналлар. Бастаан ыал ийэтин дойдутугар – Сунтаарга үлэлээн саҕалаабыттар....
Бэртээхэй да идэ — бэтэринээр
Сонуннар | 04.05.2022 | 16:24
Бэртээхэй да идэ — бэтэринээр
Муус устар 30 күнүгэр Бэтэринээр күнэ буолан ааста.  Бу идэ биһиэхэ, сүөһүлээх-сылгылаах сахаларга, олус чугас. Биһиги Хатаспатыгар былыр-былыргыттан бэтэринээрдэр баар буоланнар, устуоруйаҕа киирбит аймалҕаннаах, элбэх сүтүктээх бруцеллез, сэллик курдук сыстыганнаах ыарыылар суох буолбуттара. Ама да ааспытын иһин, улахан хоромньуну таһаарбыт ыарыыны суох гынаары, саҥа атахха туран кэҥээн-тэнийэн эрэр хаһаайыстыбалары эһэн,...