25.03.2022 | 12:34

Эр киһи андаҕара

Эр киһи андаҕара
Ааптар: Людмила Баишева-Федорова
Бөлөххө киир

Кулун тутарга норуот бэйиэтэ Сэмэн Бөтүрүөбүс Дайыылап атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуну арыйбыта 105 сылын туолла. 

Кини норуотун тапталын, сүгүрүүйүтүн тыыннааҕар билбит дьоллоох киһи этэ. 
Сааһын тухары кырдьыгы эрэ куйах оҥостубут, үрдүк трибуналартан Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай  сырдык ааттара төннөллөрүн турууласпыт, кинилэр үйэлээх айымньылара тылбаастанарын ситиспит, аатырбыт "Дьулуруйар Ньургун Боотур" олоҥхобут нууччалыы  тылбааһын уран тыл уустарын түмэн, тэрийсибит үтүөлээх. Ити эттэххэ эрэ дөбөҥүн иһин, сүҥкэннээхэй үлэ поэт чараас сүрэҕин ортотунан ааспыта сэрэйиллэр... 

Сэмэн Бөтүрүөбүс классиктары эрэ буолбакка, уопсай халыыпка киирбэт, Көҥүл тыыннаах, санааларын дорҕоонноохтук этэр айылҕаттан айдарыылаах дьону эмиэ көмүскэһэрэ. 

Ол курдук, Дмитрий Дыдаев "Хара быраат хара убайыгар суруга" хоһооно цензураны алҕас мүччү көтөн, бэчээттэнэн атыыр айдаан тардыллыбытыгар, кини бу хоһоонньуту көмүскээн: "Эһиги бу сэбиэскэй тутулу үөҕэн суруйбут диир буоллаххытына, ол аата, маннык куһаҕан олоххо олоробут диэн бүүс-бүтүннүү сөбүлэһэн, илии баттаан олороҕут",– диэбитэ!

Эдэр тыыппалаах айар куттаахтар айымньыларын Арассыыйа ааттаах-суоллаах тылбаасчыттарыгар  ханнык баҕарар омук сэҥээрэрин курдук, тылбаастатан, Сэбиэскэй Сойуус үрдүк таһымнаах киэҥ ааҕааччытыгар билиһиннэрэн,  ааннарын тэлэччи аһан, киэҥ дуолга көтүппүт, куорсун аспыт эмиэ кини.

Кини - улахан лиирик-поэт. Элбэхтэн  биир бастыҥ айымньыта бу баар: хайа да кэрэ куо нохтолоох сүрэҕэ ууллар, эркин курдук эрэллээх Эр киһи андаҕара: 

ЭРЭН МИЭХЭ

Эрэн миэхэ,
Эрэн миэхэ...
Эрэн илиим эрчимигэр,
Эрэн сүрэҕим төлөнүгэр, 
Эрэн санаам сайыныгар.

Ханнык да ыар охсууну, 
Ханнык да ыар сохсону 
Эйигиттэн халбарытыам, 
Эһиэм, уоттуом, барчалыам.

Эн барыҥый муннуккар 
Күн мичээрин түһэриэм,
Санньыппакка, салгыбакка, 
Эн сүрэххин ириэриэм.

Эйигин олох албыныттан,
Эрэн, экчи арчылыам, 
Уонна санаам сайынынан
Киэҥ аартыкка таһаарыам...

Эрэн илиим эрчимигэр,
Эрэн сүрэҕим төлөнүгэр, 
Эрэн санаам сайыныгар.
Экчи эрэн,
Эрэн миэхэ.

Оччоҕо
Эмньик күүстэниэм,
Иэйэр
Эдэр сүрэхтэниэм,
Күн күлүмэ өйдөнүөм.
Эрэн миэхэ.
Эрэн!

... Биирдэ кини хоһооннорун хомуурунньугун ааҕа олорон, арай бу айымньыга "кэтиллэ" түстүм уонна соһуйан мэктиэтигэр таалан олордум ээ. Ааҕыҥ эрэ:

ТӨРӨӨБҮТ АЛААСПАР

Оҕо сааспыттан дьалхааннаах суол дьаарбаҥнаммыт,
Олохтон эрэ – олох иһин охсуһуулааҕын ордорбут –
Мин,
Бу ааһан иһэр кэрэдэх курдук кэлэн,
Эһэлэрим эстибит өтөхтөрүгэр уталыйдым,
Кимтэн кииннээхпин кырдьан баран дьэ билинэн,
Сорсуйа соҥуйдум, саныыр санаалыын кырыйдым...

Хаһааҥҥыта эрэ, оргуйар олох киинэ буолан,
Чаҕаарыйа сыппыт мин Бор алааһым барахсан,
Биир да буруота суох – чиэски үрэх баһа аатыран,
Уларыйбыта сүрүн...
Билиэхчэ билбэтим.
Онтон
Сугун уктаах Дьулаҥ үрүйэҕэ соҕотох туруйа
Тулаайахсыйар чуҥкук хаһыыта дуораһыйда,
Онтон олох чугас Өлөҥнөөхпөр уларыйан,
Мин ийэ куппун долгута, ыардык курулуйда.

Бу күн уулбут көмүһүнэн көөчүктүүр уулаах
Күндүлүйэр көлүкэлээх алааһым бары кэрэтин
Харысхала суох хаалларан,
атын соргуга ымсыыран,
Айаҥҥа таласпыт оччотооҕу миигин батыспатах,
Алааһа барахсантан харыһы да халбарыйбатах,
Билэр биир тапталлаах мин элэккэй Эдэр Сааһым,
Элбэх эрэллэриттэн аккаастаммыт мин Эдэр Сааһым,
Ити туруйа чуҥкук хаһыытынан уруйдаан көрүстэҕэ,
Соҕотох сорсуйа хаалбыт сорун-муҥун кэпсээтэҕэ.

... Олоҕум кирдьиксит судьуйатаа – мин үөлээннээҕиэм,
Этиий даа миигин уоскута: ким кэскилэ кэрэтин:
Хайабыт сатаабытын,
Хайабыт алҕаһаабытын,
Хайабыт дьиҥнээх олоҕу олорон ааспытын:
Ити, айыллыбыт айылҕатыгар хамсаабакка хаалан
Тулаайах туруйа хаһыыта буолбут мин Эдэр Сааһым,
Эбэтэр, бу олох одун охсуһуутугар буойун аатыран,
Сындалыйа кырдьыбыт бүгүҥҥү мин буоларым дуу
Хайабыт дьоллоох олоҕу олорбутуй?


...Ол аата, оннооҕор маннык – сааһын тухары олох оргуйар үөһүгэр сылдьыбыт, кыаҕын, дьоҕурун бүүс-бүтүннүү норуотун сайдыытыгар, көмүскэлигэр биэрбит, бар дьонугар суон дурда, халыҥ хахха буолбут хорсун сүрэхтээх, дохсун дьылҕата үөһэ-аллара быраҕаттыырын барытын сиэрдээхтик тулуйбут, саха устуоруйатыгар хаалар сүдү личность - "Дьиҥнээх олоҕу олордум дуо? Атын суолунан баран, алҕаһаатым дуу?"– диэн саарбахтыыр санааларыттан сааһырар, саппаҕырар күннэрдээх буолар эбит...

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Биир санаанан салайтаран
Дьон | 19.01.2023 | 13:00
Биир санаанан салайтаран
Норуот сомоҕолоһуута, биир санааланыыта – олохпут сарсыҥҥыга эрэллээх буолуутун олуга. Хаһыаппыт бүгүҥҥү нүөмэригэр Ытык Күөл бөһүөлэгэр түөлбэнэн үлэни салайар бастыҥ уопсастыбанньык, олоххо көхтөөх позициялаах Агафья Савватееваны кытта кэпсэтэбит.
Дьоҕур-талаан арыллыыта
Спорт | 26.01.2023 | 18:00
Дьоҕур-талаан арыллыыта
Дьиҥинэн, Орто дойдуга кэлбит киһи барыта туохха эрэ дьоҕурдаах, талааннаах. Дьэ, ол арыллара, туттуллара дэбигис кыаллыбат. Ону үрдүк үөһээ айыыларбыт бэйэлэрэ быһааран эрдэхтэрэ. Биллэн турар, улаханнык сыраластахха, күнү-дьылы бараатахха, сүрэхтээх-бэлэстээх, туруу үлэһит, айылҕаттан айдарыылаах буоллахха эрэ дьоҕур, талаан кэлиэн сөп. Дьөгүөр Картузов, дьэ, кырдьык, айылҕаттан хатаҕаламмыт киһи. Тыа киһитин сиэринэн...
Сардаана Токоемова:  «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Дьон | 28.01.2023 | 16:00
Сардаана Токоемова: «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Иис сахаларга урут-уруккуттан хааммытыгар баар. Билигин биһиги ортобутугар талааннаах иистэнньэҥнэр, норуот маастардара аҕыйаҕа суохтар. Кустуктуу субуллар оһуор быысапкалары, сахалыы тыынынан илгийэр кылтан, сиэлтэн оҥоһуктары, туостан көбүөрдэри, сэлээппэлэри, халадаай былаачыйалары, оноолоох соннору, хаһыаччыктары о.д.а. саха дьахталлара ис сүрэхтэриттэн тигэллэр. Бу тигиилэргэ төһөлөөх дууһа сылааһа ууруллубута буолуой диэн киһи сөҕө эрэ саныыр....
«Сатал» кыһалҕатын быһаарар былаан оҥоһулунна
Сытыы муннук | 20.01.2023 | 13:00
«Сатал» кыһалҕатын быһаарар былаан оҥоһулунна
«Киин куорат» хаһыат ааспыт нүөмэригэр «Сатал» түөлбэҕэ тахсыбыт саахал туһунан суруйан турабыт. Тохсунньу тоһуттар тымныыта саамай муҥутаан турар кэмигэр аны маннык быһылаан хатыламматын, дьон дьиэтэ, гарааһа хам тоҥмотун туһугар олохтоохтор сүрүннүүр бөлөх тэринэн, Ил Дархаҥҥа тиийэ сурук суруйдулар.   Дьокуускайга кытыы түөлбэлэри, тыа хаһаайыстыбатын, атыыны-эргиэни уонна урбааны сайыннарыыга куорат баһылыгын солбуйааччы...