15.12.2021 | 13:00

Дьокуускай куорат сэттэ дьиктитин билэҕин дуо?

Дьокуускай куорат сэттэ дьиктитин билэҕин дуо?
Ааптар: Дьокуускай куорат «Айыы Кыhата» оскуолатын 8 «б» кылааһын үөрэнээччитэ Родион Слепцов
Бөлөххө киир

Хас биирдии омук, дойду, сир туох эмэ уратылаах, дьиктилээх буолар. Ол дьикти аан дойдуга биллибит да, биллибэтэх да буолуон сөп. Аан дойду аатырбыт 7 дьиктилээҕэ биллэр. 
Биһиги Дьокуускайбыт эмиэ дьиктилээх. Ону өйдөөн көрбөппүт, сэҥээрбэппит. Тоҕо диэтэххэ кинилэри көннөрү пааматынньык, эбийиэк, тэрилтэ, оҥоhуу курдук саныыбыт. Ол иhин историяны билэр, үөрэтэр оруннаах.
Ол курдук «биhиги тапталлаах куораппытыгар аан дойдуга ханна да суох дьиктилэр бааллар дуо?” диэн ыйыттахха, үгүс киhи мунаарыа дии саныыбын. Мантан аллараа куораппыт 7 дьиктитин билиhиннэрэбин.

 

1 дьикти: Сэлии түмэлэ

1991 сыллаахха Дьокуускайга аан дойдуга ханна да суох түмэл (ол эбэтэр музей) үлэлээн барбыта – Сэлии (ол эбэтэр мамонт) түмэлэ. Түмэл Петр Алексеевич Лазарев көмөтүнэн тэриллибитэ. Түмэлгэ хас да тыhыынча сыл анараа өттүгэр үөскүү сылдьыбыт сэлии кыыл туhунан матырыйааллар, экспонаттар бааллар. Түмэлгэ киирэргэ 1977 сыллаахха Халыма өрүс үөһээ сүүрүгэр көстүбүт сэлии оҕотун муляһа турар. Кини Дима диэн ааттаммыт. Оттон дьиҥнээх экспоната Санкт-Петербург куоракка хараллан турар. Урут түмэл тэриллэ илигинэ, Саха сиригэр булуллубут экспонаттар Мосвкаҕа, Санкт-Петербурга көһөрүллэллэрэ, онтон түмэл тэриллиэҕиттэн бэйэбитигэр хараллар буолбуттара. Сэлии түмэлэ Кулаковскай уулуссатын 48 нүөмэрдээх дьиэтигэр баар.

 

2 дьикти: Хомус түмэлэ

1990 сыллаахха Дьокуускайга Хомус аан дойдутааҕы Киинэ уонна Түмэлэ үлэтин саҕалаабыта. Түмэли Иван Егорович Алексеев – Хомус Уйбаан тэрийбитэ. Биллэрин курдук, хомус (атыннык варган дииллэр) 89 дойдуга, 200 омукка баар, 162 араас тимиртэн оҥоһуллар инструмент буолар. Билигин Хомус түмэлигэр барыта 9 тыhыынча кэриҥэ экспонат баар. Аан бастаан хомус ойууннар туттар тэриллэрэ эбит, онтон кэлин олоххо-дьаhахха туттуллар буолбут. Урукку кэмнэргэ хомуhунан киhи санаарҕабыллаах тардыылары, таптыыр киhиэхэ хоhуйан тардыылары, туойсууну оонньуур эбиттэр. Кэлин элбэх буолан тардыы сайдыбыт. Хомус саха омук инструмена буоларынан сибээстээн ханнык баҕар ыhыах кини дорҕоонноох тыаhынан арыллар. Хомус оннооҕор космоска кытта баран тыас таhаарбыта. Хомуспут Киинэ Дьокуускай куораппыт Киров аатынан уулусса 31дьиэтигэр баар.

 

3 дьикти: Шергин шахтата

Великий Устюг куораттан төрүттээх атыыhыт Ф. Шергин 1828-1837 сыллар усталарыгар 116,6 м дириҥнээх (саамай түгэҕэр баар скважинатын кытта 140 м) шахтаны хаспыта. Бастаан иhэр уу ылаары холуодьас хаhан испит диэн история кэпсиир. Шахта тиит маhынан 52 м диэри ытыстаммыт. Шахта Дьокуускай куорат Кулаковскай уулусса 18 нүөмэрдээх дьиэтин тиэргэнигэр турар.

 

4 дьикти: Ирбэт тоҥу чинчийэр институт

Биллэрин курдук, Сир (кураанах сирин) 25%- нын ирбэт тоҥ бүрүйэр. Оттон Арассыыйа сирин-уотун 65% ирбэт тоҥ үрүгэр «турар». Ол иhин, ирбэт тоҥу үөрэтээри, 1960 сыллаахха Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын П.И. Мельников аатынан ирбэт тоҥ институтун аспыттара. Институт иннигэр 1941 сыллаахха ирбэт тоҥу үөрэтэр станция баар этэ. Институт Дьокуускай куорат Мерзлотнай уулуссатын 36 нүөмэрдээх дьиэтигэр турар.

 

5 дьикти: Космофизика института

Юрий Георгиевич Шафер аатынан космофизика уонна аэрономия института 1962 сыллаахха тэриллибитэ. Институт бастаан 1947-1951 сс. Космос сардаҥатын үөрэтэр станция быһыытынан арыллыбыт. Институт иһинэн элбэх лаборатория үлэлиир, атмосфернай «ардаҕы», космос теориятын, космос сардаҥатын, ионосфераны үөрэтэллэр, онтон да атын чинчийиилэри ыыталлар. Тиксиигэ, Өктөмҥө, Майа сэлиэнньэтигэр салаалардаах. Институт Ленин проспегын 31 нүөмэрдээх дьиэтигэр баар.

 

6 дьикти: Өлбүт буойуттарга пааматынньык

Бу пааматынньык (атынан көтүтэн иһэр Манчаары стелата) 1975 сыллаахха тутуллубута, пааматынньыгы архитектордар И. Слепцов уонна В. Петербуржцев толкуйдаабыттара. История уонна култуура пааматынньыктарыгар киирэ сылдьар. Стела тутулунан уратылаах. Манна сахалыы дьыл кэмин кэрдиитэ уруһуйдаах, 1941-45 сс. кэрчигэ. Пааматынньык Улуу Кыайыы болуоссатыгар турар.

7 дьикти: Хотугу норуоттар дьиэлэрэ

Чернышевскай аатынан уулусса 14 нүөмэригэр Хотугу норуоттар дьиэлэрэ баар. Бу дьиэ ураты быһыылаах, тутуулаах. Онно Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын үгэстэрэ, интэриэстэрэ түмүллэр. Ити биhиэхэ, биир өттүттэн көрдөххө, кинилэр култуураларын, үгэстэрин харыстааhын, оттон, атын өттүттэн, өрөспүүбүлүкэ норуоттарыгар үрдүктүк сыаналанар, хардарыта өйөhүү, көмөлөсүhүү, интернационализм курдук бириинсиптэри салгыы тутуhуу үлэтин ыытар кыаҕы биэрэр.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дьоҕур-талаан арыллыыта
Спорт | 26.01.2023 | 18:00
Дьоҕур-талаан арыллыыта
Дьиҥинэн, Орто дойдуга кэлбит киһи барыта туохха эрэ дьоҕурдаах, талааннаах. Дьэ, ол арыллара, туттуллара дэбигис кыаллыбат. Ону үрдүк үөһээ айыыларбыт бэйэлэрэ быһааран эрдэхтэрэ. Биллэн турар, улаханнык сыраластахха, күнү-дьылы бараатахха, сүрэхтээх-бэлэстээх, туруу үлэһит, айылҕаттан айдарыылаах буоллахха эрэ дьоҕур, талаан кэлиэн сөп. Дьөгүөр Картузов, дьэ, кырдьык, айылҕаттан хатаҕаламмыт киһи. Тыа киһитин сиэринэн...
Сардаана Токоемова:  «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Дьон | 28.01.2023 | 16:00
Сардаана Токоемова: «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Иис сахаларга урут-уруккуттан хааммытыгар баар. Билигин биһиги ортобутугар талааннаах иистэнньэҥнэр, норуот маастардара аҕыйаҕа суохтар. Кустуктуу субуллар оһуор быысапкалары, сахалыы тыынынан илгийэр кылтан, сиэлтэн оҥоһуктары, туостан көбүөрдэри, сэлээппэлэри, халадаай былаачыйалары, оноолоох соннору, хаһыаччыктары о.д.а. саха дьахталлара ис сүрэхтэриттэн тигэллэр. Бу тигиилэргэ төһөлөөх дууһа сылааһа ууруллубута буолуой диэн киһи сөҕө эрэ саныыр....
«Прометей» оскуолатыгар сахалыы иитиини туруорсар төрөппүт кэккэтэ кэҥиир
Куорат олоҕо | 01.02.2023 | 17:00
«Прометей» оскуолатыгар сахалыы иитиини туруорсар төрөппүт кэккэтэ кэҥиир
Дьокуускай куорат историятыгар аан бастаан 990 миэстэлээх улахан оскуола аны күһүн үлэҕэ киириэхтээх.  990 миэстэ диэн бырайыактаммытынан уйунар кыаҕа буоларын өйдүөххэ наада. Киин куораппытыгар миэстэ тиийбэт кыһалҕата баарын тухары оскуолаларбыт 2-3 төгүл ноҕоруускалаах, иккилии симиэнэнэн үлэлии олоруохтара турдаҕа. Онон бу саҥа оскуолаҕа балтараа тыһыынчаҕа тиийэ оҕо үөрэнэрэ буолуо диэн барыллаан...
Көмө мүнүүтэ да тохтообот
Дьон | 03.02.2023 | 12:00
Көмө мүнүүтэ да тохтообот
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Саха сирин дьоно-сэргэтэ төһө да тыһыынчанан килэмиэтиринэн ыраах олордоллор, өйдөрө-санаалара Кыайыы эрэ туһугар сытара. Биир дойдулаахтарбыт харчынан, облигациянан, үрүҥ көмүһүнэн, кыһыл көмүһүнэн, балыгынан, күндү түүлээҕинэн о.д.а. көмөнү хара көлөһүннэрин тоҕон туран фроҥҥа ыыппыттара. Ийэлэрбит, эбэлэрбит ыарахан үлэлэрин быыһыгар төһөлөөх кээнчэни, үтүлүгү тигэн ыыппыттарай! Дэлэҕэ сэрии...