15.12.2021 | 13:00

Дьокуускай куорат сэттэ дьиктитин билэҕин дуо?

Дьокуускай куорат сэттэ дьиктитин билэҕин дуо?
Ааптар: Дьокуускай куорат «Айыы Кыhата» оскуолатын 8 «б» кылааһын үөрэнээччитэ Родион Слепцов
Бөлөххө киир

Хас биирдии омук, дойду, сир туох эмэ уратылаах, дьиктилээх буолар. Ол дьикти аан дойдуга биллибит да, биллибэтэх да буолуон сөп. Аан дойду аатырбыт 7 дьиктилээҕэ биллэр. 
Биһиги Дьокуускайбыт эмиэ дьиктилээх. Ону өйдөөн көрбөппүт, сэҥээрбэппит. Тоҕо диэтэххэ кинилэри көннөрү пааматынньык, эбийиэк, тэрилтэ, оҥоhуу курдук саныыбыт. Ол иhин историяны билэр, үөрэтэр оруннаах.
Ол курдук «биhиги тапталлаах куораппытыгар аан дойдуга ханна да суох дьиктилэр бааллар дуо?” диэн ыйыттахха, үгүс киhи мунаарыа дии саныыбын. Мантан аллараа куораппыт 7 дьиктитин билиhиннэрэбин.

 

1 дьикти: Сэлии түмэлэ

1991 сыллаахха Дьокуускайга аан дойдуга ханна да суох түмэл (ол эбэтэр музей) үлэлээн барбыта – Сэлии (ол эбэтэр мамонт) түмэлэ. Түмэл Петр Алексеевич Лазарев көмөтүнэн тэриллибитэ. Түмэлгэ хас да тыhыынча сыл анараа өттүгэр үөскүү сылдьыбыт сэлии кыыл туhунан матырыйааллар, экспонаттар бааллар. Түмэлгэ киирэргэ 1977 сыллаахха Халыма өрүс үөһээ сүүрүгэр көстүбүт сэлии оҕотун муляһа турар. Кини Дима диэн ааттаммыт. Оттон дьиҥнээх экспоната Санкт-Петербург куоракка хараллан турар. Урут түмэл тэриллэ илигинэ, Саха сиригэр булуллубут экспонаттар Мосвкаҕа, Санкт-Петербурга көһөрүллэллэрэ, онтон түмэл тэриллиэҕиттэн бэйэбитигэр хараллар буолбуттара. Сэлии түмэлэ Кулаковскай уулуссатын 48 нүөмэрдээх дьиэтигэр баар.

 

2 дьикти: Хомус түмэлэ

1990 сыллаахха Дьокуускайга Хомус аан дойдутааҕы Киинэ уонна Түмэлэ үлэтин саҕалаабыта. Түмэли Иван Егорович Алексеев – Хомус Уйбаан тэрийбитэ. Биллэрин курдук, хомус (атыннык варган дииллэр) 89 дойдуга, 200 омукка баар, 162 араас тимиртэн оҥоһуллар инструмент буолар. Билигин Хомус түмэлигэр барыта 9 тыhыынча кэриҥэ экспонат баар. Аан бастаан хомус ойууннар туттар тэриллэрэ эбит, онтон кэлин олоххо-дьаhахха туттуллар буолбут. Урукку кэмнэргэ хомуhунан киhи санаарҕабыллаах тардыылары, таптыыр киhиэхэ хоhуйан тардыылары, туойсууну оонньуур эбиттэр. Кэлин элбэх буолан тардыы сайдыбыт. Хомус саха омук инструмена буоларынан сибээстээн ханнык баҕар ыhыах кини дорҕоонноох тыаhынан арыллар. Хомус оннооҕор космоска кытта баран тыас таhаарбыта. Хомуспут Киинэ Дьокуускай куораппыт Киров аатынан уулусса 31дьиэтигэр баар.

 

3 дьикти: Шергин шахтата

Великий Устюг куораттан төрүттээх атыыhыт Ф. Шергин 1828-1837 сыллар усталарыгар 116,6 м дириҥнээх (саамай түгэҕэр баар скважинатын кытта 140 м) шахтаны хаспыта. Бастаан иhэр уу ылаары холуодьас хаhан испит диэн история кэпсиир. Шахта тиит маhынан 52 м диэри ытыстаммыт. Шахта Дьокуускай куорат Кулаковскай уулусса 18 нүөмэрдээх дьиэтин тиэргэнигэр турар.

 

4 дьикти: Ирбэт тоҥу чинчийэр институт

Биллэрин курдук, Сир (кураанах сирин) 25%- нын ирбэт тоҥ бүрүйэр. Оттон Арассыыйа сирин-уотун 65% ирбэт тоҥ үрүгэр «турар». Ол иhин, ирбэт тоҥу үөрэтээри, 1960 сыллаахха Арассыыйа Наукатын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын П.И. Мельников аатынан ирбэт тоҥ институтун аспыттара. Институт иннигэр 1941 сыллаахха ирбэт тоҥу үөрэтэр станция баар этэ. Институт Дьокуускай куорат Мерзлотнай уулуссатын 36 нүөмэрдээх дьиэтигэр турар.

 

5 дьикти: Космофизика института

Юрий Георгиевич Шафер аатынан космофизика уонна аэрономия института 1962 сыллаахха тэриллибитэ. Институт бастаан 1947-1951 сс. Космос сардаҥатын үөрэтэр станция быһыытынан арыллыбыт. Институт иһинэн элбэх лаборатория үлэлиир, атмосфернай «ардаҕы», космос теориятын, космос сардаҥатын, ионосфераны үөрэтэллэр, онтон да атын чинчийиилэри ыыталлар. Тиксиигэ, Өктөмҥө, Майа сэлиэнньэтигэр салаалардаах. Институт Ленин проспегын 31 нүөмэрдээх дьиэтигэр баар.

 

6 дьикти: Өлбүт буойуттарга пааматынньык

Бу пааматынньык (атынан көтүтэн иһэр Манчаары стелата) 1975 сыллаахха тутуллубута, пааматынньыгы архитектордар И. Слепцов уонна В. Петербуржцев толкуйдаабыттара. История уонна култуура пааматынньыктарыгар киирэ сылдьар. Стела тутулунан уратылаах. Манна сахалыы дьыл кэмин кэрдиитэ уруһуйдаах, 1941-45 сс. кэрчигэ. Пааматынньык Улуу Кыайыы болуоссатыгар турар.

7 дьикти: Хотугу норуоттар дьиэлэрэ

Чернышевскай аатынан уулусса 14 нүөмэригэр Хотугу норуоттар дьиэлэрэ баар. Бу дьиэ ураты быһыылаах, тутуулаах. Онно Хоту дойду төрүт олохтоох аҕыйах ахсааннаах норуоттарын үгэстэрэ, интэриэстэрэ түмүллэр. Ити биhиэхэ, биир өттүттэн көрдөххө, кинилэр култуураларын, үгэстэрин харыстааhын, оттон, атын өттүттэн, өрөспүүбүлүкэ норуоттарыгар үрдүктүк сыаналанар, хардарыта өйөhүү, көмөлөсүhүү, интернационализм курдук бириинсиптэри салгыы тутуhуу үлэтин ыытар кыаҕы биэрэр.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Татьяна Гоголева:  «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
Дьон | 13.06.2024 | 10:00
Татьяна Гоголева: «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
«Хотугу сулус» оҕо телерадиоакадемиятын төрүттээбит, үгүс көлүөнэ талааннаах ыччаты көччөх гынан көтүппүт Татьяна Гоголева, чахчы, Саха сиригэр тыыннаах номох буолбут киһи. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын, социальнай эйгэтин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына олоҕун тухары оҥорбута, айбыта-туппута, үйэтиппитэ үгүс.   Кини туһунан бу иннинэ сурулунна ини, суруллубата ини. Ол эрээри...
“Сүүрэр суолга – Владимир Слепцов!”
Спорт | 18.06.2024 | 14:15
“Сүүрэр суолга – Владимир Слепцов!”
Спорт көрүҥнэриттэн биир бастыҥнара уһун сиргэ сүүрүү. Ырааҕы сүүрүүнэн ылбычча киһи дьарыктаммат. Бэйэтин кэмин аатырбыт сүүрүгэ-быһыйа, Саха АССР рекордсмена, стайер уонна марафонец Владимир Слепцову ааспыт үйэ 60-80 сылларын дьоно үчүгэйдик өйдүүр-билэр. Быйыл рекорд олохтообута лоп-курдук 50 сыла. Аҕаларын, эһэлэрин кэриэстээннэр оҕолоро, сиэннэрэ, бииргэ төрөөбүт балта  Людмила Пантелеймоновна, быраата Артем Пантелеймонович...
ЭкоБизнес —  Айылҕаҕа харыстабыллаах  сыһыаҥҥа тирэҕирэн
Дьон | 14.06.2024 | 14:00
ЭкоБизнес — Айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаҥҥа тирэҕирэн
Дьокуускайга бизнес араас хайысхата сайдар. Олохтоох бородууксуйаны оҥорон атыыга таһаарыы ордук элбэх эбит буоллаҕына, туризм курдук өҥөнү оҥорор предпринимателлэр тарбахха баттаналлар. Юлиана уонна Захар Алексеевтар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн Дьокуускай таһынааҕы Капитоновка сэлиэнньэтигэр туристическай бизнеһи сайыннаран эрэллэр.   Оҕолор улааттылар диэн саҕалаабыппыт – Биһиги үс уоллаахпыт. Улахаттарбыт 14 саастарын туолбуттарын кэннэ,...
Олоҥхо ыһыаҕар анаан Дьокуускайтан айанныыр паром ахсаана элбэтиллэр
Сонуннар | 14.06.2024 | 10:17
Олоҥхо ыһыаҕар анаан Дьокуускайтан айанныыр паром ахсаана элбэтиллэр
XVII-с өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа быйыл бэс ыйын 20-21 күннэригэр Аммаҕа Муона чараҥа айылҕа маанылаах миэстэтигэр ыытыллаары турар.  Ыһыах мааны ыалдьыттарынан өрөспүүбүлүкэ 32 муниципальнай тэриллиититтэн 15 тыһыынчаттан тахса киһи буолуоҕа. Айанньыттарга анаан «Дьокуускай – Аллараа Бэстээх» хайысханан 15 паром сылдьыаҕа, Амма сэлиэнньэтин иһинэн оптуобустар, ыһыах түһүлгэтигэр тиэрдэр шатллар сүүрүөхтэрэ. Түһүлгэҕэ 3...