26.11.2021 | 13:00

Удьуорбутун умнубаппыт

Удьуорбутун умнубаппыт
Ааптар: Айыына ДОНСКАЯ

Түгэнинэн туһанан, бэйэм Саха Автономията тэриллэригэр үлэлэспит, биһиги аймах киэн туттар дьоммут туһунан кылгастык кэпсээн  ааһыахпын баҕарабын.

Эһэм сиэн бырааттара (двоюроднай) ини-бии Донскойдар – Семен Николаевич-I уонна Семен Николаевич-II  төрөөбүт дойдуларын сайдар кэскилин туһугар турууласпыт дьон. Мин эһэбинээн кинилэр бииргэ төрөөбүттэр оҕолоро, Семен Донской-Мыппыгый кинээс сиэннэрэ.
Ини-бии Донскойдар Максим Аммосовы, Платон Ойуунускайы, Исидор Бараховы, Степан Аржаковы уонна да атын биир санаалаахтарын кытта Саха сирин автономиятын төрүттэспиттэрэ. Ол курдук, П.А. Ойуунускай ахтыыларыгар Улахан Донскойдуун (ини-биилэртэн убай буоларын иһин итинник арааран ааттыыллар) икки түүнү супту Автономияны биллэрэр Манифеһы суруйбуттарын, онтулара 2022 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр бэчээттэммитин туһунан суруйбута баар. Манифест саха норуота Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруута тохтууругар, өйө-санаата уларыйарыгар олук уурбута диэн бэлиэтэнэр. Семен Донской-I П.А. Ойуунускайдыын уонна С.Ф. Гоголевтыын өссө биир сүдү суолталаах, өрөспүүбүлүкэ суверенитетын өссө оччолорго түстээбит үлэлэринэн «Положение о наркомах ЯАССР» буолар. Семен Николаевич бэйэтэ сахалартан бастакы сир наркома, кини быраата иккис Семен – Саха Автономнай өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириигэ бастакы наркома. Кинилэр төрөөбүт дойдулара чэчирии сайдыаҕын, саха норуота үөрэхтээх буолуоҕун, атын цивилизованнай омуктары кытта тэҥҥэ хардыылыаҕын олус баҕараллара, ити кинилэр сырдык ыралара этэ. Иккиэн дьону түмэр, салайар дьоҕурдаахтара. 
Улахан Донской көҕүлээһининэн Сэбиэттэр съезтэригэр сир реформатын туһунан сокуон уонна гражданскай сэрии кэмигэр айгыраабыт тыа хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрэр туһунан Уураахтар ылыллыбыттара. Итини сэргэ, кини «Саха омук» (ол иннинэ «Манчаары») уопсастыба бэрэссэдээтэлэ этэ. 2023-2024 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит. Кэнники РСФСР Бырабыыталыстыбатыгар Саха АССР бэрэстэбиитэлинэн анаммыт. 1928 сыллаахха хара балыырга түбэһэн, «экономическай контрреволюцияны» тэрийээччи аатырбыт. Ити сыл баартыйа Киин Кэмитиэтин быһаарыытынан Саха сирин баартыйатын салалтата (салайааччы М.К. Аммосов) барыта уһуллубут. Семен Николаевиһы 1930 сыллаахха сууттаабыттар, онтон кырдьыга дакаастанан, баартыйа кэккэтигэр төттөрү киллэрбиттэр. Ол эрэн ити сыллар тухары доруобуйата айгыраан I группалаах инбэлиит буолбут.


Семен Николаевич 1933 сылтан Москваҕа ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын Саха сиринээҕи салаатын редколлегиятыгар үлэлээн оскуола учебниктарын уонна сахалыы уус-уран литература тылбааһынан уонна таһаарыынан дьарыктаммыт, бастакы «Нууччалыы-сахалыы тылдьыты» суруйан бэчээттэппит. 


Ити кэмҥэ быраата Семен Николаевич-II  саҥа аһыллыбыт пединститут ректора, устуоруйа, тыл уонна култуура Институтун (билигин гуманитарнай чинчийиилэр Институттара) төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ уонна бастакы учуонай-сэкирэтээрэ этэ. 
Ини-бии Донскойдар 1938 сыллаахха репрессия «суорунатыгар» түбэһэн суорума суолламмыттара. Сэбиэскэй былааһы утары үлэлээбит аатырбыттар, баай төрүттээхтэрэ да умнуллубатах. Кинилэр сырдык ааттара сөргүтүллүбүтүгэр кырдьаҕас убайбыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Улуу кыайыыны Берлиҥҥэ көрсөн рейхстаг истиэнэтигэр аатын суруйан хаалларбыт буойун, учуонай, суруналыыс, экономическай наука хандьыдаата, Хотугу форум Академиятын чилиэнэ Феодосий Семенович Донской улахан өҥөлөөх. 

Феодосий Семенович Донской

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

«Sakhalifting» тардынааччылара сөхтөрөллөр
Спорт | 14.01.2022 | 20:42
«Sakhalifting» тардынааччылара сөхтөрөллөр
Ханна да тиийдэххэ, физкультуранан уонна спордунан утумнаахтык дьарыктанааччылар бааллар.  Хамсык ыарыы өрө турбут кэмигэр дьарыктанааччылар ахсааннара эбиллэ турара үөрдэр. Онлайн ситимин нөҥүө көхтөөхтүк дьарыктыыллар. Балтараа сыллааҕыта тэриллибит “Финанс” РИК гендириэктэрэ Дмитрий Захаров салайааччылаах “Sakhalifting”-турникка тардыныы бассаап-бөлөх ааспыт сылы дьоһуннук түмүктээтэ. Кэккэлэрэ да хаҥаан иһэр, көрдөрүүлэр да тупсаллар. 13 саастаах оҕотуттан...
«Инникигэ хардыы» конференцияҕа Дьокуускайтан 263 үөрэнээччи кыттар
Сонуннар | 11.01.2022 | 12:00
«Инникигэ хардыы» конференцияҕа Дьокуускайтан 263 үөрэнээччи кыттар
Тохсунньу 8 күнүгэр «Шаг в будущее» – «Инникигэ хардыы» XXVI өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай конференция үөрүүлээхтик арылынна. Манна 34 оройуонтан 1 700 тахса үөрэнээччи бэйэлэрин научнай-чинчийэр  үлэлэрин түмүгүн билиһиннэрэллэр.  «Шаг в будущее» – «Инникигэ хардыы» XXVI өрөспүүбүлүкэтээҕи научнай конференция куораттааҕы түһүмэҕэр 2021 сыл сэтинньи 10 күнүттэн ахсынньы 16 күнүгэр диэри дистанционнай форматынан...
Дьокуускай салалтата крематорий тутуутун көҥүллээтэ
Сонуннар | 11.01.2022 | 16:00
Дьокуускай салалтата крематорий тутуутун көҥүллээтэ
Олохтоох дьаһалта «Быдан Эргиир» ХЭТ киин куоракка колумбарийдаах крематорий тутарыгар көҥүлү биэрдэ. Ити туһунан куорат баһылыгын нэдиэлэтээҕи планеркатыгар этиллиннэ диэн иһитиннэрдэ  Олохтоох дьаһалта пресс-сулууспата.  Куораты тутууга уонна тырааныспар инфраструктуратыгар Департамент информациятынан, 2021 сыл кулун тутар ыйыгар «Национальная мемориальная компания» ХЭТ диэн Арассыыйа территориятыгар кремациялыыр комплекстары тутуу операторыттан коммерческай этии киирбит....
Люба Готовцева:  «Киһи биир сиргэ тэпсэҥнии туруо суохтаах»
Дьон | 14.01.2022 | 20:54
Люба Готовцева: «Киһи биир сиргэ тэпсэҥнии туруо суохтаах»
Киһи олорорун тухары төһөлөөх элбэх киһини кытта билсэрэ, алтыһан ааһара буолуой?! Оттон суруналыыс буоллаххына, өссө элбэх киһини кытта көрсөҕүн, кэпсэтэҕин. Олоххор алтыспыт дьоҥҥун аны туран барыларын кытта сибээс туппаккын, ол эрэн искэр киллэрэн, олус үчүгэйдик саныы сылдьаҕын. Мин Любалыын, таптаан ааттыырбынан Любушкалыын, 2000 сыллар саҥаларыгар билсибитим. Онтон ыла хайдах эрэ...