26.11.2021 | 13:00

Удьуорбутун умнубаппыт

Удьуорбутун умнубаппыт
Ааптар: Айыына ДОНСКАЯ
Бөлөххө киир

Түгэнинэн туһанан, бэйэм Саха Автономията тэриллэригэр үлэлэспит, биһиги аймах киэн туттар дьоммут туһунан кылгастык кэпсээн  ааһыахпын баҕарабын.

Эһэм сиэн бырааттара (двоюроднай) ини-бии Донскойдар – Семен Николаевич-I уонна Семен Николаевич-II  төрөөбүт дойдуларын сайдар кэскилин туһугар турууласпыт дьон. Мин эһэбинээн кинилэр бииргэ төрөөбүттэр оҕолоро, Семен Донской-Мыппыгый кинээс сиэннэрэ.
Ини-бии Донскойдар Максим Аммосовы, Платон Ойуунускайы, Исидор Бараховы, Степан Аржаковы уонна да атын биир санаалаахтарын кытта Саха сирин автономиятын төрүттэспиттэрэ. Ол курдук, П.А. Ойуунускай ахтыыларыгар Улахан Донскойдуун (ини-биилэртэн убай буоларын иһин итинник арааран ааттыыллар) икки түүнү супту Автономияны биллэрэр Манифеһы суруйбуттарын, онтулара 2022 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр бэчээттэммитин туһунан суруйбута баар. Манифест саха норуота Сэбиэскэй былааһы утары өрө туруута тохтууругар, өйө-санаата уларыйарыгар олук уурбута диэн бэлиэтэнэр. Семен Донской-I П.А. Ойуунускайдыын уонна С.Ф. Гоголевтыын өссө биир сүдү суолталаах, өрөспүүбүлүкэ суверенитетын өссө оччолорго түстээбит үлэлэринэн «Положение о наркомах ЯАССР» буолар. Семен Николаевич бэйэтэ сахалартан бастакы сир наркома, кини быраата иккис Семен – Саха Автономнай өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириигэ бастакы наркома. Кинилэр төрөөбүт дойдулара чэчирии сайдыаҕын, саха норуота үөрэхтээх буолуоҕун, атын цивилизованнай омуктары кытта тэҥҥэ хардыылыаҕын олус баҕараллара, ити кинилэр сырдык ыралара этэ. Иккиэн дьону түмэр, салайар дьоҕурдаахтара. 
Улахан Донской көҕүлээһининэн Сэбиэттэр съезтэригэр сир реформатын туһунан сокуон уонна гражданскай сэрии кэмигэр айгыраабыт тыа хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрэр туһунан Уураахтар ылыллыбыттара. Итини сэргэ, кини «Саха омук» (ол иннинэ «Манчаары») уопсастыба бэрэссэдээтэлэ этэ. 2023-2024 сылларга «Кыым» хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит. Кэнники РСФСР Бырабыыталыстыбатыгар Саха АССР бэрэстэбиитэлинэн анаммыт. 1928 сыллаахха хара балыырга түбэһэн, «экономическай контрреволюцияны» тэрийээччи аатырбыт. Ити сыл баартыйа Киин Кэмитиэтин быһаарыытынан Саха сирин баартыйатын салалтата (салайааччы М.К. Аммосов) барыта уһуллубут. Семен Николаевиһы 1930 сыллаахха сууттаабыттар, онтон кырдьыга дакаастанан, баартыйа кэккэтигэр төттөрү киллэрбиттэр. Ол эрэн ити сыллар тухары доруобуйата айгыраан I группалаах инбэлиит буолбут.


Семен Николаевич 1933 сылтан Москваҕа ССРС норуоттарын Киин кинигэ кыһатын Саха сиринээҕи салаатын редколлегиятыгар үлэлээн оскуола учебниктарын уонна сахалыы уус-уран литература тылбааһынан уонна таһаарыынан дьарыктаммыт, бастакы «Нууччалыы-сахалыы тылдьыты» суруйан бэчээттэппит. 


Ити кэмҥэ быраата Семен Николаевич-II  саҥа аһыллыбыт пединститут ректора, устуоруйа, тыл уонна култуура Институтун (билигин гуманитарнай чинчийиилэр Институттара) төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ уонна бастакы учуонай-сэкирэтээрэ этэ. 
Ини-бии Донскойдар 1938 сыллаахха репрессия «суорунатыгар» түбэһэн суорума суолламмыттара. Сэбиэскэй былааһы утары үлэлээбит аатырбыттар, баай төрүттээхтэрэ да умнуллубатах. Кинилэр сырдык ааттара сөргүтүллүбүтүгэр кырдьаҕас убайбыт, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ, Улуу кыайыыны Берлиҥҥэ көрсөн рейхстаг истиэнэтигэр аатын суруйан хаалларбыт буойун, учуонай, суруналыыс, экономическай наука хандьыдаата, Хотугу форум Академиятын чилиэнэ Феодосий Семенович Донской улахан өҥөлөөх. 

Феодосий Семенович Донской

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дьоҕур-талаан арыллыыта
Спорт | 26.01.2023 | 18:00
Дьоҕур-талаан арыллыыта
Дьиҥинэн, Орто дойдуга кэлбит киһи барыта туохха эрэ дьоҕурдаах, талааннаах. Дьэ, ол арыллара, туттуллара дэбигис кыаллыбат. Ону үрдүк үөһээ айыыларбыт бэйэлэрэ быһааран эрдэхтэрэ. Биллэн турар, улаханнык сыраластахха, күнү-дьылы бараатахха, сүрэхтээх-бэлэстээх, туруу үлэһит, айылҕаттан айдарыылаах буоллахха эрэ дьоҕур, талаан кэлиэн сөп. Дьөгүөр Картузов, дьэ, кырдьык, айылҕаттан хатаҕаламмыт киһи. Тыа киһитин сиэринэн...
Сардаана Токоемова:  «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Дьон | 28.01.2023 | 16:00
Сардаана Токоемова: «Иистэн дуоһуйууну ылабын...»
Иис сахаларга урут-уруккуттан хааммытыгар баар. Билигин биһиги ортобутугар талааннаах иистэнньэҥнэр, норуот маастардара аҕыйаҕа суохтар. Кустуктуу субуллар оһуор быысапкалары, сахалыы тыынынан илгийэр кылтан, сиэлтэн оҥоһуктары, туостан көбүөрдэри, сэлээппэлэри, халадаай былаачыйалары, оноолоох соннору, хаһыаччыктары о.д.а. саха дьахталлара ис сүрэхтэриттэн тигэллэр. Бу тигиилэргэ төһөлөөх дууһа сылааһа ууруллубута буолуой диэн киһи сөҕө эрэ саныыр....
«Прометей» оскуолатыгар сахалыы иитиини туруорсар төрөппүт кэккэтэ кэҥиир
Куорат олоҕо | 01.02.2023 | 17:00
«Прометей» оскуолатыгар сахалыы иитиини туруорсар төрөппүт кэккэтэ кэҥиир
Дьокуускай куорат историятыгар аан бастаан 990 миэстэлээх улахан оскуола аны күһүн үлэҕэ киириэхтээх.  990 миэстэ диэн бырайыактаммытынан уйунар кыаҕа буоларын өйдүөххэ наада. Киин куораппытыгар миэстэ тиийбэт кыһалҕата баарын тухары оскуолаларбыт 2-3 төгүл ноҕоруускалаах, иккилии симиэнэнэн үлэлии олоруохтара турдаҕа. Онон бу саҥа оскуолаҕа балтараа тыһыынчаҕа тиийэ оҕо үөрэнэрэ буолуо диэн барыллаан...
Көмө мүнүүтэ да тохтообот
Дьон | 03.02.2023 | 12:00
Көмө мүнүүтэ да тохтообот
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Саха сирин дьоно-сэргэтэ төһө да тыһыынчанан килэмиэтиринэн ыраах олордоллор, өйдөрө-санаалара Кыайыы эрэ туһугар сытара. Биир дойдулаахтарбыт харчынан, облигациянан, үрүҥ көмүһүнэн, кыһыл көмүһүнэн, балыгынан, күндү түүлээҕинэн о.д.а. көмөнү хара көлөһүннэрин тоҕон туран фроҥҥа ыыппыттара. Ийэлэрбит, эбэлэрбит ыарахан үлэлэрин быыһыгар төһөлөөх кээнчэни, үтүлүгү тигэн ыыппыттарай! Дэлэҕэ сэрии...