Ийэбит тэҥэ киһибит

Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Кэбээйи улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Үлэ бэтэрээнэ Тамара Дмитриевна Иванова – биһиги тапталлаах эдьиийбит, ийэбит тэҥэ саныыр күндү киһибит.

Тамара Дмитриевна Иванова (Сметанина) 1945 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр  –  фашистскай Германия талабырдьыттарын  утары аан дойдуну атыйахтыы аймаабыт Аҕа дойду Улуу сэриитэ бүтэрэ, Кыайыы буолара 1 ый хаалбытын кэннэ төрөөбүтэ. Аҕата Сметанин Дмитрий Романович (Сөлгө) сэриигэ сааһынан ыҥырыллыбатах. Улахан уус, отчут-масчыт киһи эбит. “Кыһыл Малыыда”  холкуос (1950 с. «Ворошилов» аатынан холкуоска уларыйар) ыстахаанабыһа. От охсуутугар былаанын аһаран, оройуон Бочуотун дуоскатыгар элбэхтик тахсыбыт. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар  тыылга үлэтин иһин Сталин мэтээлинэн наҕараадалаах (Удостоверение №339489 от 5.11.1946 г. Улусный архив ф. 1, оп. 1, сд.хр. 21, л. 86). Ийэтэ Андросова Мария Иннокентьевна  Орто Бүлүүттэн төрүттээх. Кинигэҕэ суруллубуттан көрдөххө: “1876 сыллаахха А.М. Шамаев кулубалыыр кэмигэр Игнатий Андреевич Андросов Орто Бүлүү улууһугар кулубаҕа кандидатынан талыллыбыт. 1897 с. биэрэпискэ нэһилиэгэр кинээс диэн суруллубут. Мария Иннокентьевна – бу Игнатий Андросов биэс оҕолооҕуттан Иннокентий диэн үһүс уолун кыыһа  (игирэ аҥаара буолуон сөп диэн чахчылар бааллар). Мария Кэбээйи нэһилиэгин Үөгүлүүр  аҕа ууһун Сметанин Роман-Чыхаас Арамаан диэн ойуун уонна Полятинская Ульяна Михайловна-Ньыхараҥ диэн удаҕан улахан уоллара Сметанин Дмитрий Романовичка (Сөлгө) кэргэн тахсыбыт”. (Лүүчүннэр./П.С. Максимов, М.П. Григорьев.- Дьокуускай: Бичик, 2012. – 432 с). Ити курдук Кэбээйи сиригэр үөскээбит Сметаниннар дьиэ кэргэннэригэр Тамара алта оҕоттон төрдүс оҕонон күн сирин көрбүтэ.

Тамара Дмитриевна 1952 сыллаахха Бартыһаан Дьөгүөрэп аатынан Кэбээйи орто оскуолатыгар нулевой кылааска үөрэнэ киирбитэ. Оскуола кини олорор “Ворошилов” учаастагыттан 5 км тэйиччи турара.

–  Оскуолаҕа бииргэ төрөөбүт улахан эдьиийим Маайа аҕалан “үҥүлүппүтэ”. «Ворошиловтан»  оройуоҥҥа тиийиэхпитигэр диэри суолу быһа ааппын ыйытан тахсыбыта. Кылааска киирдэхпинэ, ааппын ыйыттахтарына, сыыһа эттэхпинэ, оҕобун оскуолаҕа ылыахтара суоҕа диэн куттанан үөрэтэр быһыылааҕа. Ити курдук киэҥ-куоҥ оскуола сырдык кылааһыгар эдьиийим Маайа барахсан, «Кэбээйи» сопхуос бастын ыанньыксыта, ВДНХ кыттыылааҕа Мария Дмитриевна Эверстова (Сметанина) сирдьитинэн баар буола түспүтүм. Малыыда эбэни күһүн-саас эргийэ, кыһынын быһа туораан үөрэнэ кэлэрбит. Ас-таҥас кырыымчык кэмигэр төһөлөөх уста-туора тоҥон-хатан сырыттахпыт буолуой! Кыһынын, хата, учаастак оҕолорун барыбытын сыарҕалаах атынан аҕалар этилэр. Арааһа, буркун кэмигэр буолуо. Сайын дьоммут отторугар, үлэлэригэр бардахтарына, балтым Моруусалыын дьиэҕэ хаалан уу-мас бэлэмниир этибит. Арыт дьоммут кэлэллэригэр күрүө анныгар утуйа сытар буолар үһүбүт. Ол кэмҥэ аччыктаан, сылайан да буолаахтыа. Оҕо сааһым ити курдук “Ворошилов” учаастагар ааспыта. Ийэм оҕуруотчут бэрдэ этэ. Оройуоҥҥа үрүҥ үлэһиттэри, мааны дьону кытта билсэрэ. Олору кытта ылсарын-бэрсэрин өйдүүбүн. Ыт мунна баппат оҕуруот иһигэр оччолорго  оҕурсу, моркуоп, турнепс, сэбирдэх табаах, хаппыыста, луук уонна да атын култуурунай үүнээйилэри үүннэрэрэ. 4-с кылааһы бүтэрэрим саҕана дьиэбитин оройуоҥҥа көһөрөн аҕалбыттара. 7-с кылааһы бүтэрэрбэр ийэм барахсан эдэр сааһыгар ыалдьан өлөөхтөөбүтэ. Ол иһин  улахан убайым Филипп Дмитриевич Сметанин (Кэбээйитээҕи норуодунай театры төрүттээбит, Кэбээйи бастакы анал үрдүк үөрэхтээх режиссера), саҥаһым Аграфена Ивановна аахха дьонум дьиэтигэр  хаалбытым. Оттон балтым Морууса эдьиийбитигэр Маайаҕа олоро барта. Кыра балтыбыт Уля оҕо эрдэҕиттэн ыарыһах этэ.  Ийэбит суох буолбутун кэннэ бастаан аҕатыныын, онтон убайбытыгар Уйбааҥҥа, кэлин эдьиийбит Маайаҕа олоро сылдьыбыта, ол эрээри эдэр сааһыгар суох буолбута. Иккис убайбыт Уйбаан куоракка киномеханик үөрэҕин бүтэрбитэ. Аҕам барахсан ыарахан ыарыыттан орто дойдуттан 1967 с. бараахтаабыта. Ол саҕана Таас Тумуска олороро. Кыайыы сылын оҕото буолан үөрэхтэнэн, эйэлээх олоххо олорон кэллим. Үөлээннээхтэрбин, дьүөгэлэрбин кытта курортарга сынньанабын, турдарга сылдьабын. Дьокуускайга “Абырал”, “Чэбдик” санаторийдарга астына сынньаммытым, соҕуруу Геленджик курордугар дуоһуйа сылдьыбытым, Өлүөнэ туруук хайаларыгар, Москваҕа “Бэс Чагдаҕа”, о.д.а. сылдьыбыппын өрүү ахтабын. Хаһан да сэрии буолбатын, өрүү күннээх чаҕылхай халлаан турдун”,  –  диэн кэпсиир Тамара Дмитриевна.

Кэбээйи орто оскуолатыгар Тамара Дмитриевна 0-й кылаастан биир учаастактан биэс буолан тутуспутунан үөрэммит доҕотторо: Шура Степанова, Роза Петрова, Алеша Обутов уонна Харитон Лугинов. Оттон нулевойтан онуска диэри арахсыбакка үөрэммит үөлээннээхтэрэ  –   Валериан Левин, Андрей Кобяков, Юрий Олесов, Александра Степанова, Роза Петрова уонна Егор Сметанин. Кинилэри билиигэ-көрүүгэ сирдээбит маҥнайгы учууталлара  –  Мария Дмитриевна Павлова, РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР ыччатын үтүөлээх наставнига, Кэбээйи оройуонун Бочуоттаах олохтооҕо, Павловтар-Харлампьевтар учууталлар династияларын төрүттээччи. Хас көрсүһүү, үбүлүөй ахсын аан маҥнай кинини саныыллар, ыҥыраллар эбит. Оттон 10-с кылааһы бүтэртэрэн, олох киэҥ аартыгар атаарбыт кылаас  салайааччылара – Андрей Николаевич Сметанин. Кини 1959 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт математика салаатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, Кэбээйи орто оскуолатыгар бастакы үрдүк анал үөрэхтээх математика, физика учууталынан үлэлээбитэ. Андрей Николаевич оскуолаҕа ыытыллар тэрээһиннэргэ, спорт күрэхтэһиилэригэр  көхтөөхтүк кыттара. Хайыһарга, атах оонньууларыгар, волейболга, баскетболга, ордук остуол тенниһигэр үчүгэй көрдөрүүлээҕэ. Оскуолаҕа үөрэх чааһын сэбиэдиссэйэ этэ.  Ахсаан курдук уустук предмети үөрэтиини сайыннарыыга оскуолаҕа, оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ эҥкилэ суох кылааты киллэрбит баай уопуттаах уһулуччу педагог этэ.  Андрей Николаевич идэтин дириҥник баһылаабыт, үөрэнээччилэргэ истиҥ, амарах сыһыаннаах, чиҥ билиини биэрэр улахан буукубаттан суруллар, дьоһуннук ааттанар Учуутал этэ. Ол иһин үөрэппит оҕолоро бука бары олус сөбүлүүллэрэ. Билиҥҥэ диэри истиҥник ахталлар, махтана саныыллар.

Марк Петрович Григорьев  учууталын, кылааһын салайааччытын туйаҕын хатаран, математическай наука кандидата. Тамара Дмитриевна  эмиэ ити курдук бэйэлэрин кэмнэригэр уһулуччу учууталларга үөрэнэн, оскуола бастыҥ үөрэнээччитэ, көхтөөх комсомолката, оройуон хайыһарга хамаандатын 1-кы нүөмэрдээх сүүрүгэ буола улааппыта. Кэбээйи орто оскуолатын 1963 с. ситиһиилээхтик бүтэрэн, Дьокуускайга медучилищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Училище  кэнниттэн Кэбээйи оройуонун Мукучу нэһилиэгин Арыылаах учаастагар ананан  барбыта. Манна 4 сыл ФАП-ка үлэлээбитэ. Онно сылдьан олоҕун аргыһын Иванов Иван Дорофеевиһы көрсөн, ыал буолбута. Иван Дорофеевич I Лүүчүнтэн төрүттээх, Кэбээйи Лүүчүнүн бастакы идэтийбит суоппара. 36 сыл тухары уһун да, кылгас да суолларга суоппардаабыта. Ивановтар кэлин Мукучуга көһөн кэлбиттэрэ. 4 уол оҕоломмуттара: Родион, Айаал, Дмитрий, Айаан. Тамара Дмитриевна Мукучу участковай балыыһатыгар медсестранан, вызовной фельдшеринэн үлэлээбитэ. Куоракка куурустанан, тубкабинет фельдшерэ буолбута. Уопсайа медицина эйгэтигэр 40-тан тахса сыл эҥкилэ суох үлэлээн, билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор. Кэргэнэ Иван Дорофеевич аҕыйах сыллааҕыта ыарахан ыарыыттан олохтон туораабыта.

Тамара Дмитриевна бүгүн 6 сиэн, 1 хос сиэн истиҥ тапталынан, үлүскэн үөрүүтүнэн угуттанар. Билигин хос сиэнин оскуолаҕа таһан, дьарыктарга сырытыннаран, куоракка кыстыыр. Ону тэнэ куорат уран тарбахтаах иистэнньэҥнэрин маастар-кылаастарыгар умсугуйан дьарыктанар, Үһүс саас оскуолатын куруһуоктарыгар дьарыктанар, быыстапкаларга, кэнсиэртэргэ, күрэхтэргэ өрүү кыттар. 2019 с. өрөспүүбүлүкэтээҕи үҥкүү күрэҕэр кыттан, дипломант үрдүк аатын ылбытын билэбит. Ити курдук араас тэрээһиннэргэ кыттыытын туоһулуур сертификаттардаах, анал грамоталардаах, махтал суруктардаах.

Эдьиийбит  олох ыарахаттарыттан чаҕыйбат күүстээх санаатынан, өрүү инники кэккэҕэ сылдьарынан, туохтан да туора турбакка, олоххо көхтөөҕүнэн биһиэхэ өрүү үтүө холобур буолар.

Туруу үлэһитинэн, үтүө майгытынан, бастыҥ оҕуруотчутунан, сир асчытынан, иистэнньэҥинэн, минньигэс аһынан дьон  ытыктабылын ыларын киэн тутта көрөбүт.

Саргылаана Семенова, Кэбээйи