15.03.2024 | 14:00

Утуйуу хаачыстыбата улахан суолталаах

Кулун тутар 15 күнүгэр Аан дойдутааҕы Утуйуу күнэ бэлиэтэнэр. ВОЗ статистикатынан, нэһилиэнньэ 10-30% кыайан утуйбакка (бессонница) эрэйдэнэр, сорох дойдуларга ити көрдөрүү 50−60%-ҥа тиийэр.
Утуйуу хаачыстыбата улахан суолталаах
Ааптар: Айыына ДОНСКАЯ
Бөлөххө киир

Утуйуу хаачыстыбата туохтан тутулуктааҕый?

РНА Ньиэрбэ үлэтин уонна нейрофизиология институтун сомнолог-бырааһа Наталья Дорохова утуйбат буолуу үс сүрүн биричиинэни ыйар – психологическай, физиологическай уонна киһи дьаллыктара.

Психологическай төрүөтү киһи күннээҕи олоҕор, үлэтигэр көрсөр стресстэрэ, олохтон, үлэттэн сылайыы (выгорание), депрессивнай турук үөскэтэллэр.

Физиологическай биричиинэҕэ дьахталлар оҕо күүтэр кэмнэрэ эбэтэр менструальнай цикллара, битэмииннэр уонна микронутриеннар (В бөлөх битэмииннэрэ, тимир, магний) тиийбэттэрэ уонна араас ыарыы (сахарнай диабет, түүҥҥү апноэ, искэннэр, хроническай ыарыылар, инсульт, рассеяннай склероз) киирэллэр.

Киһи олоҕун тухары үөскээбит дьаллыктара – хамсаммат, сатыы хаампат буолуу, күүстээх утахтар (чэй, кофе, энергетиктэр), утуйуох иннинэ «күөх уоттаах» тиэхиньикэнэн туттуу (көмпүүтэр/тэлэбиисэр/смартфон), түүн уоту умуруорбакка, сырдыкка утуйуу. Сэрэхтээх дьаллыктар – итирдэр утахтарынан, наркотигынан үлүһүйүү.

Түргэнник утуйуу нуормаҕа эппиэттиир кэмэ 15 мүнүүтэ, 65-тэрин ааспыт дьоҥҥо – 31-60 мүнүүтэ орто көрдөрүү, 65 саастарын туола иликтэр 45-60 мүнүүтэ сатаан утуйбаттара нуормаҕа эппиэттээбэт эбит. Утуйа сытан 5-тии мүнүүтэ кэриҥэ икки-хас  төгүл уһуктан ылыы, онтон хос утуйуу нуормаҕа сөп түбэһэр диэн быһаарбыттар. 65 саастарыттан үөһэ дьон үстэ уһукталлара сөп эбит, оттон 65 саастарын туола иликтэр 4 төгүл эбэтэр онтон элбэхтик уһукталлара нуормаҕа сөп түбэспэт. Күнүскү өттүгэр утуйууну ылан көрбүттэрэ, оҕолорго чаас аҥаара сөп буолар, 65-тэрин ааспыт дьоҥҥо нуорма – 100 мүнүүтэ, оттон 65 саастарын туола иликтэргэ күнүс 100-120 мүнүүтэ утуйар наһаа уһун, нуормаҕа эппиэттээбэт.

 

Утуйууга мэһэйдиир төрүөттэр

Утуйа сытан тыыныы кэһиллиитэ. Саамай киэҥник тарҕаммыт биричиинэ – «обструктивнай апноэ», ол эбэтэр утуйа сытан тыыммат буолан хаалыы. Маннык түгэҥҥэ хааҥҥа кислород киирэрэ тохтоон, мэйиигэ «уһугун» диэн сигнал киирэр. Итинтэн сиэттэрэн гормон оҥоһуллуута кэһиллэр, «хроническай» сылайыы, ууну хаммат буолуу олохтонор.

«Аномальнай» хамсааһын. Киэҥник тарҕаммыт кыһалҕалартан биирдэстэрэ – утуйуох иннинэ тэбиэлэнии, атахтары хамсатыы (синдром беспокойных ног). Утуйа сытан эмиэ атахтарын хамсатар дьон баар эбит. Ити, биллэн турар, сылайыыга, күнүс утуктуу сылдьыыга тиэрдэр.

Атын көстүүлэр – хабырыныы (бруксизм) уонна ууга аҥаарыйан туран хаама сылдьыы (сомнамбулизм).

 

Хас чаас утуйуохха сөбүй?

Бу сыыппара хас биирдии киһи сааһыттан, доруобуйатын туругуттан тутулуктаах. Ол курдук, улахан дьон (25-тэн 65 сааһыгар диэри) 8−9 чаас утуйаллара ирдэнэр, аҕам саастаахтар (65 сааһыттан үөһэ) – 7-8 чаас, оскуола оҕолоро (14-17 саастаахтар) – 9-10 чаас, оттон арыый кыраларга (6-10 саастаахтар) – 10-11 чаас.

Үөһэ этиллибитин курдук, ким хас чаас утуйара тус уратыларыттан тутулуктаах. Хас чаас утуйар эһиэхэ чопчу барсарын билэргэ маннык эксперимент баар эбит. Биир суукка, 24 чаас, утуйбакка сылдьан баран эрэсиим быһыытынан сытыллар. Ол кэнниттэн будильнига суох хас чаас буолан баран уһуктаргытын көрөҕүт.

 

Эмкэ сигэммэккэ утуйа сатыыбыт

Исписэлиистэр түүҥҥү өттүгэр «блэкаут» түннүк сабыытын туттарга эбэтэр утуйар маасканы кэтэргэ сүбэлииллэр. Светильнигы туттар буоллахха, «сылаас» уоттааҕы талар ордук. Сытыах иннинэ хоһу салгылатар эбэтэр кондиционер холбуур ордук. Тыастан-уустан беруши кэтэн кулгааҕы бүөлүүр үчүгэй.

Тиэрэ түһэн утуйалларын сөбүлүүр дьоҥҥо – намыһах, оттон ойоҕосторунан сытан утуйааччыларга үрдүк сыттыктар барсаллар. Биир кэмҥэ, эрэсииминэн утуйа сатааҥ. Ароматерапияны туһуныҥ, мүөттээх сылаас үүтү, от чэйдэри иһиҥ.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Замполит Александр:  «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Дьон | 12.07.2024 | 12:00
Замполит Александр: «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Бу сурук кэлбитин туһунан миэхэ Уус Алдан улууһун социальнай политика салаатын үлэһитэ, хаһыаппар сырдаппыт, анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан үлэлии сылдьар Наталья Охлопкова от ыйын 3 күнүгэр эрийэн, хаһыаккар таһаарыаҥ дуо диэбитин тута сөбүлэспитим. Онон, сурук хайдах баарынан тылбаастаан, ааҕааччыларбар тиэрдиэм, Саха сирэ дьоруойдарын билиэхтээх!   “Наталья, дорообо! Мин аатым Александр. Мин...
Мария Мигалкина:   «Кэлии сиэмэлэринэн үлүһүйүмэҥ»
Дьон | 19.07.2024 | 10:00
Мария Мигалкина: «Кэлии сиэмэлэринэн үлүһүйүмэҥ»
Мин бүгүн ааҕааччыларбар, ордук хаһаайкаларга, 35 сыл үлэлээбит уопуттаах агроном, билигин биэнсийэлээх, дойдутугар сайылыы сылдьар Мария Семеновна Мигалкинаны кытта тэлгэһэтигэр тиийэн, үүнээйитин, сибэккитин көрө-көрө, дуоһуйа, астына кэпсэттим.   Сибэккигэ уоҕурдууну хото туттабын Бастатан туран ааҕааччыларга циния диэн сибэкки туһунан кэпсиэҕим. Урут биһиги “Циния обыкновенная” диэни олордор этибит, билигин “Циния кустовая” диэн...
Дьулустаан Ноговицын: ДЬУЛУС! ТУЛУС! КЫАЙ!
Дьон | 11.07.2024 | 10:00
Дьулустаан Ноговицын: ДЬУЛУС! ТУЛУС! КЫАЙ!
«Киин куорат» хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта – Туймаада туонатын Үрүҥ Тунах ыһыаҕын «Дыгын оонньуулара» күөн-күрэһин Таас Боотура, быйылгы күрэх муҥутуур кыайыылааҕа Дьулустаан Ноговицын.   Дьулустаан Ноговицын: – Дьокуускай куорат 1№-дээх баһаарынай чааһын байыаһа, төрөппүттэригэр соҕотох уол, эдьиийигэр быраат, тапталлаах кэргэн, үс оҕо амарах аҕата; – Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Арассыыйа уонна аан...
Изабелла Попова: Сүрэхпэр сөҥөрбүт дьүөгэлэрим
Дьон | 19.07.2024 | 12:00
Изабелла Попова: Сүрэхпэр сөҥөрбүт дьүөгэлэрим
Арассыыйа үөрэҕириитин туйгуна, Саха сирин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, хас да кинигэ ааптара Изабелла Ильинична Попова бүгүн өрөгөйдөөх үбүлүөйүн көрсө өссө биир кинигэтин сүрэхтиир. Дьэ, кырдьык, сүрэхтиир... Сүрэҕин сылааһын иҥэрбит кинигэтин!   Ахтар-саныыр дьүөгэлэрим, Аламаҕай сэгэрдэрим, Саһарҕалаах сарсыардабын Сандаарытар куоларым!   Сүр... Сүрэх, сүрдээх, сүрэхтиир... Сахабыт тыла барахсан тугун бэрдэй! Биир тылтан силистэнэн-мутуктанан...