23.07.2020 | 14:56

Сайыҥҥы күнү-дьылы билгэлээһин (Отчуттарга сүбэлэр)

Сайыҥҥы күнү-дьылы билгэлээһин                                  (Отчуттарга сүбэлэр)
Ааптар: Киин Куорат

Сахабыт сирин кылгас сайынын баттаһа, өлгөм үүнүүнү сомсон ылаары, тыа дьоно-сэргэтэ бука бары от хомуурун үгэнигэр сылдьаллар.

Биһиги Сахабыт сирин түүнэ туох да олус сырдык, күнүскүтэ куйаас уонна уһун буолар. Сайыҥҥы кылгас кэм иһигэр элбэх оту оттуохха наада. Ол иһин билигин тыаҕа отчуттар үксүн ходуһаҕа хоно сылдьан оттууллар. Сотору кэминэн күн-дьыл хайдах буолуохтааҕын айылҕа араас бэлиэлэринэн кыайан үгүс киһи сирдэтэн билбэт. Ол иһин үлэлэригэр, инники былааннарыгар кэккэ күчүмэҕэйдэри көрсөллөр. Сороҕор сыыһа-халты билгэлээн, охсуллубут отторун ардахха сытыталлар эбэтэр кээһиилэрин ситэрбэккэ хаалларан кэбиһэллэр. Онтон сылтаан оттообут отторун хаачыстыбата мөлтүүр. Туһалаах буоллун диэн кэккэ сүбэлэри биэрэбит.

Үчүгэй күн-дьыл бэлиэлэрэ

- Түүнүн сөрүүдүйэр, сарсыарда халлаан ырааһырар, тымныйар, элбэх сиик түһэр.

- Өрүскэ, күөлгэ туман тэлгэнэр, күн тахсыытын кытары туман көтөр.

- Сарсыарда эбэтэр күнүс лоскуй былыттанар, ол киэһэтин сүтэр.

- Кутаа чоҕо барбах төлөннүрэр, түргэнник күлүнэн бүрүллэр.

- Хараҥаччылар үөһэнэн элэҥнэһэллэр. Киэһэ кинилэр чыбыгыраһыылара үксүүр.

- Кымырдаҕастар, ооҕуй оҕустар, тойон ыҥырыалар кэлиилэрэ-барыылара күүһүрэр. Тойон ыҥырыа мүөтү эрдэ хомуйан бүтэрэр. Киэһэ кумаардар, кырдаайылар биир сиргэ бөлүөхсэн кыынньаллар, хомурдуостар алларанан көтөллөр.

- Ыкса киэһэ кустук таҕыстаҕына, нөҥүө күнүгэр үчүгэй күн буолар.

- Өскөтүн туман сиртэн эбэтэр ууттан өрө көтөҕүлүннэҕинэ, сарсыныгар куйааһы күүт.

- Сайын сарсыарда кыра ардах түстэҕинэ, күнүскү өттүгэр үчүгэй күн буолар.

Күн-дьыл куһаҕан буоларын бэлиэлэрэ

- Былыттар араас хайысханан тус-туспа уһуннахтарына – буурҕаны эбэтэр этиҥи күүт.

- Күн тахсыытыгар уонна киириитигэр саҕах кыыһар буоллаҕына – улахан тыал буолар.

- Кутаа буруота эриллэ-эриллэ тахсар, сири сырса тарҕанар.

- Халлаан былыта да суох эрээри, хайдах эрэ өлбөөркөй өҥнөнөр.

- Барабыайдар бөлөҕүнэн сылдьаллар, буорга сууналлар.

- Балыктар оҥоойуну тутаары, ууттан өрө ыстаналлар, моҕотойдор угуйсан иһиирсэллэр, ардах чиэрбэлэрэ таска тахсаллар. Кымырдаҕастар оргулларыгар киирэллэр, хайаҕастарын бүөлэнэллэр.

- Сүөһү оту иҥсэлээхтик сиир, ыттар кыратык аһыыллар, элбэхтик утуйаллар.

- Кустук сарсыарда таҕыстаҕына – самыыр түһэр.

- Самыыр түһэригэр чалбахха хабахтар үөскүүллэрэ – самыыр уһуннук түһэрин бэлиэтэ.

- Ардахтаах күн буоларыгар ыттар сири күүскэ хаһаллар, кууруссалар түүлэрин үргэнэллэр, кустар уунан ыһыахтаналлар, сотору-сотору умсаллар.

- Самыыр түһүөн иннинэ сибэкки сыта ордук биллэр.

- Сарсыарда от кураанах буоллаҕына – түүнүгэр самыыр түһэр.

- Ойуур тыала суох тыаһыыр буоллаҕына – самыыр кэлэр.

- Өскөтүн үрэххэ ардах кэнниттэн уу тымныйбатах, хата, төттөрүтүн, сылыйбыт буоллаҕына – сотору самыыр түһэр.

- Күн ортотуттан түспүт ардах уһуннук түһэр. Күн ала-тала көстөн турдаҕына, ардах түһэр буоллаҕына – чугастааҕы күннэргэ куһаҕан, ардахтаах күннэр буолаллар.

- Тыала суохха самыырдыыр буоллаҕына – уһуннук түһэр.

- Өскөтүн ардах кэнниттэн сылаас, сиртэн паар көтөр буоллаҕына уонна күн көрөн турдаҕына ибири-сибири самыыр түһэр буоллаҕына – өр кэмҥэ саппахтаах куһаҕан күннэр буолаллар.

- Самыыр бөдөҥ таммахтарынан дохсуннук түһэр буоллаҕына, сотору уурайар.

- Тыалы утары самыыр хаһан баҕарар дохсун буолар.

         -  Үрэх уута самыыр түһүөн иннинэ сылыйар.

Окко киирэр алгыс

Түөрт түннүктээх

Төгүрүк түөлбэ хотун ийэм,

Иэйбит Иэйиэхсиппит,

Айбыт Айыыһыппыт,

Дьоллоох сабыатын

Туора тутан киирэн,

Дьол көрдүү турабыт.

Улуу дойдуҥ учурун-бучурун,

Аан дайдыҥ

Аллырын-боллурун

Кистээн кулу!

Аһатар оккун астыктаах гын,

Сиэтэр оккун сибиик гын!

Бугул от буолуо диэбити

Быластаах от гынан,

Эбэм иччитэ,

Дьоллоох быйаҥҥын

Үлүннэрэн оһорон,

Хат тамаҥнаан,

Халыҥ куҥнаан таһаар!

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Хоһоон ааҕыытыгар аһаҕас күрэс
Сонуннар | 24.11.2021 | 16:00
Хоһоон ааҕыытыгар аһаҕас күрэс
Саха АССР төрүттэммитэ 100 сылын кѳрсѳ, Ньурба оройуонун Малдьаҕар нэhилиэгин В.И. Максимов аатынан орто оскуолата 100 сылынан, Малдьаҕар  нэhилиэгин бастакы учуутала,  Дьокуускайдааҕы учительскай семинария бастакы выпускнига (1914-1917с.с)., Ньурба улууһун исполнительнай комитетын бэрэссэдээтэлэ, бэрэссэдээтэл солбуйааччыта (1924-1927 с.с)., Бүлүү уеһын общественнай куттала суох буолуутун комитетын чилиэнэ, продовольственнай уонна сир управаларын бэрэссэдээтэлэ (1923...
«Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» бэстибээл саҕаланна
Сонуннар | 26.11.2021 | 11:00
«Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» бэстибээл саҕаланна
«Кыһын Саха сириттэн саҕаланар» куорат таһымнаах бырааһынньыктан саҕалаан киэҥ далааһыннаах тэрээһиҥҥэ кубулуйбут бэстибээл быйыл онус төгүлүн ыытыллар үбүлүөйдээх сыла. Сарсыҥҥыттан, сэтинньи 26 күнүттэн, киин куорат олохтоохторун уонна ыалдьыттарын кыһыны көрсүү бырааһынньыгар ыҥырабыт. Быйылгы тэрээһиннэр, биллэн турар, онлайн уонна оффлайн ыытыллаллар.   «Бэстибээл аан бастаан 2011 сыллаахха Айсен Николаев көҕүлээһининэн, кини Дьокуускай...
Саҥа 2022 сылы көрсөргө бэлэмҥин дуо?
Тускар туһан | 04.12.2021 | 12:07
Саҥа 2022 сылы көрсөргө бэлэмҥин дуо?
Күүтүүлээх-кэтэһиилээх 2022 сылбыт үүнэрэ ыйы кыайбат эрэ кэм хаалла. Дьиэни хайдах киэргэтэбит, тугу таҥнабыт, астыыбыт диэн ыйытыылар элбэх киһини долгутар буолуохтаахтар. Онон биһиги эрдэттэн бэлэмнэнэ, толкуйдуу сылдьыҥ диэн күндү ааҕааччыларбытыгар сүбэ-ама бэчээттииргэ быһаарынныбыт.   Кэлэр сыл бэлиэтэ – Халлаан күөх өҥнөөх Баабыр. Кинини манньытар, киниэхэ ис буолар инниттэн, сылбыт ситиһиилээх ааһарын...
COVID-19 Реабилитация элбэҕи быһаарар
Сонуннар | 27.11.2021 | 12:00
COVID-19 Реабилитация элбэҕи быһаарар
СӨ Национальнай библиотеката уонна Дьокуускайдааҕы медицинскэй колледж куйаар ситиминэн ыытыллар туһалаах лекциялары ыытан саҕалаатылар. “Коронавирус кэннэ чөлгө түһүү” лекцияны Медколледж 1-кы категориялаах преподавателэ Марианна Ивановна Атласова зум-платформаҕа ыытта. Бэлиэтээн эттэххэ, СӨ Национальнай библиотеката пандемия саҕаланыаҕыттан онлайн тэрээһиннэри көхтөөхтүк ыытар, араас эйгэ экспертэрин ыҥыраллар, интэриэһинэй тиэмэлэри таарыйаллар, ким баҕалаах кыттыан, ыйытыыларга...