09.05.2020 | 10:28

Саханы салҕааччылар

Саханы салҕааччылар
Ааптар: Киин Куорат

Уһук Уйбаан

Уруйдааналаах элбэх бииргэ төрөөбүттэр, дьиэ иһэ кыймаҥнас оҕо. Төрөппүт аҕатыныын ийэтэ сэрии иннинэ ыал буолбуттара. Дуомуна (Домна) сэриигэ киһитин атаарарыгар икки кыыстаах хаалбыта. Уруйдаана аҕатын өйдөөбөт.  Ийэлэрэ  киһини билэр буолуохтарыттан ыанньыксыт. Сыһаҕастаһан, көрөн-харайан илдьэ сылдьыбыт эдьиийэ Уйгулаана киниттэн үс сыл аҕа. Аҕалара Дуодар Унаарап (Диодор Унаров) дьикти киһи эбит. Кыргыттарын саха тылыгар нууччалыы сыһыарыылаан ааттаталаабыт.

 Оччолорго туох барыта нууччалыы буолуохтааҕынан ылыныллара. Оҕону нууччалыы хабааннаан сахалыы  ааттааһын олус сэдэҕэ. Сэбиэттэр оҕоҕо аат суруйаары, хайдах буоллуҥ, буккулуннуҥ дуо диир кэмнэрэ.

Дуодар бардаҕын нөҥүө сылыгар сааһыары кимэн киириигэ дьоруойдуу охтубутун туһунан Дуомуна түөрт муннуктаах биллэрии суругу туппута.

Икки кыра оҕолоох сэрии огдооботобун диэн олорбот кэмнэр этилэр.  Ыанньыксыттыырыттан уурайбатаҕа. Кып-кыра кыысчааннарын уонна бэйэтин хоргуйуу иэдээниттэн быыһыыр хаххата ыанньыга этэ. Тоҕо диэтэххэ, кэтэх ынаҕын холкуос ыанньыгын кытта бииргэ тутара. Кэтэх ынаҕын аанньа аһаппатаҕа диир аньыыны саҥарыы кэриэтэ. Төһө даҕаны үтүө сиэрдээх-майгылаах киһи бэйэтин аһатыахтаах ынаҕын татымнык аһаппата үгүс дойҕоҕо суох биллэр. Уонна ыанньыксытынан үлэлиирин биир сүрүн үтүөтэ – ынаҕа  сылын аайы  төрүүрэ, үтүрүмэ. Хотон үлэһиттэрэ дьахталлар саас эрдэ ыанньык атыыр оҕуһугар бэйэлэрин ынахтарын тутан биэрэн саптараллара.

Кыргыттара сэрии бүппүт сылын күһүнүгэр оскуолаҕа үөрэнэ киирбиттэрэ уонна  интэринээккэ  ыллыллыбыттара.    Дуомуна отутун туола илик күүһүн үгэнигэр сылдьар эдэр дьахтар. Хос олоҕун оҥостуон баҕарара. Сэрии огдооболоро уонна эдэр, эдэрчи дьахталлар элбэхтэрэ, Хата, эр киһи аҕыйаҕа. Үгүстэр сэрии хонуутугар хаалбыттара.

Сэрии бүппүт сайыныгар Дьөгүөр Долгунуоп дойдутун булбута. Оччолорго өлүү уотуттан ордон кэллиҥ, олорон сынньана түс диэһин суоҕа. Бэйэлэрэ даҕаны үлэни ахтан утаппыттыы ылсан бараллара.  Сайын от үлэтигэр үлэлээн баран, кыстыкка киириигэ ыанньыкка от-мас тиэйэр үлэһитинэн анаабыттара.

Дьөгүөр таһыттан көрдөххө силиргэхтэнэн киил мастан оҥоһуллубут соҕох курдуга. Сэрии ынчыга, хара санаа дьайа кинини даҕаны тумнубатаҕа. Үйэтин-сааһын тухары умнубат бэлиэни тыҥатыгар хатаабыта. Чэгиэн этэ-сиинэ Дьөгүөрү өлүүттэн быыһаан, быстарбыт тыҥата эдэр, тэтиэнэх саастарыгар эмсэҕэлээбитин санаппата.

 Кэм барахсаны киһи ардыгар хаҕыс сыһыаннааҕынан ааҕар. Төһөнөн уһуннук орто дойдуга олордон, көй салгынынан тыыннаран, күн уота угуттуур сылааһынан имэритэ куустаран биэбэйдиир даҕаны, оччонон ыарахан сүгэһэрдиир. Ол эрээри кэм хаһааммыт сүгэһэрэ үтүөнэн эрэ сайар.  Олох олордон, кут-сүр өркөн үөрүүнэн, ардыгар кумуннарар кутурҕанын биллэрэн, билиини-көрүүнү хомуйа эпсэн, сүктэриэ дуо, эккин-сииҥҥин ыйааһынныыр. 

Дьөгүөр кэлбитин иккис күһүнүгэр Дуомуналыын ыал буолбуттара. Киһи астынан олорон кэпсиирэ – аҕыс оҕоломмуттара. Саха хоһуун дьахтара Дуомуна бастыҥ ыанньыксыт, уон оҕолонон Дьоруой Ийэ буолбута.

Дьөгүөр эмээхсинэ оҕолонор кэмигэр, кинини солбуйан бэйэтэ ыанньыксыттыыра. Онон холкуос, кэлин сопхуос салалтатыгар Дуомунаны солбуйар ыанньыксыты көрдөөн түбүккэ түһэрбэттэрэ. Улахаттар кыраларын көрөн-харайан оҕо дьиэтигэр биирдэрин да сырытыннарбатахтара.

Сэрии диэн иэдээн. Төһөлөөх элбэх кыргыттары сулумах, эдэр дьахтары огдообо, оҕону тулаайах хаалларбыта буолуой?! Оҕолор эрэйдээхтэри аһыыр ас кырыымчыгын кэмнэрэ, эттэрэ-хааннара үүнэр-сайдар тэтимин бохсуһан,  быһа тутуһан илдьэ хааллахтара.

 Дуомуна Унаараба тапталлаах эрин, икки кыыһын аҕаларын сүтэрбит аһыытын хам баттаан, сэрии тыына дьиппиниппит куттаах-сүрдээх, тымныйбыт ис сүрдээх  Дьөгүөр Долгунуобу дьахтар  ураты иэйиитинэн угуттаан, оҕо төрөтөн, сиргэ олох  дьолун биллэрбит, утуму салҕаабыт сахаҕа ытык киһи.

Оттон Элиэнэ Архыыпаба курдуктар хос эргэ тахсан, оҕо төрөтөн олох үөрүүтүн билбэтэхтэрин, омуктарын ахсаанын эпсибэтэхтэрин иһин, саха дьахтарын ыраас, сөҕүрүйбэт сырдык уоттаах тапталын тыыннаах туоһулара буолбатахтар дуо?

Ама, хайалара даҕаны саха омук өбүгэлэр сахтан илдьэ сылдьар мындыр толкуйдарынан олохтообут сиэрдэрин-майгыларын салҕаабатах дьахталлар дуо?!

Дьахталлар,  киһи аймах сүтүгүн самыыр аналлаах барахсаттар, охтон түһүөхтэригэр диэри үлэнэн эрэ буолбатах,  кинилэр тапталларыгар кыайыы  тирэҕирбитэ.

Сэрии кэмин кыргыттарыгар, дьахталларыгар, огдооболоругар  умнуллубат махтал өйдөбүнньүгүн хас түөлбэ аайы  туруоруллуохтаах!

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Төлөн: «Кэрэни туойарбыттан дуоһуйабын»
Дьон | 18.06.2021 | 19:46
Төлөн: «Кэрэни туойарбыттан дуоһуйабын»
Бу күннэргэ балаһабар дьоруой көрдөөн биир дойдулаахпар, буолаары буолан ийэм төрөөбүт сириттэн төрүттээх, Өнөр Эбэтэ дуо дэппит Уус Алдан улууһун биир кэрэ-мааны айылҕалаах, дьэдьэн, хаптаҕас силигилии үүнэр, сардаана сибэккинэн симэммит алаастардаах, лэһигирэс көмүс хатырыктааҕынан аатырбыт Өнөртөн төрүттээх киһини дьүөгэм булан биэрдэ. Онон, билсиҥ, хоһоон хонуутугар хорутуулаахтык суруйар, оһохчут быһыытынан улууһугар...
Станислав Свинобоев Бухарестка уһаарыллыыта
Спорт | 11.06.2021 | 10:24
Станислав Свинобоев Бухарестка уһаарыллыыта
Станислав Свинобоев Бухарестка уһаарыллыыта Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх, 18 саастаах Станислав Свинобоев саас Иркутскайга 21-гэр диэри саастаахтарга көҥүл тустууга  Арассыыйа чемпиона буолбута. Итинник түһүлгэттэн кыһыл көмүс мэтээл кэлбэтэҕэ 11 сылыгар  эбиитин орто ыйааһыҥҥа  70 кг аҕалыыта уонна атырдьах ыйыгар Башкортостан киинигэр Уфаҕа ыытыллыахтаах аан дойду 21-гэр диэри саастаахтарга чемпионатыгар Арассыыйа чиэһин...
Киин куоракка коррупцияны утары научнай-практическай конференция ыытыллар
Сонуннар | 17.06.2021 | 18:30
Киин куоракка коррупцияны утары научнай-практическай конференция ыытыллар
Дьокуускайга бэс ыйын 16-17 күннэригэр коррупцияны утары судаарыстыбаннай политика тыын боппуруостарыгар научнай-практическай конференция буола турар.  Конференция онлайн көрүҥүнүнэн барар. Дискуссионнай балаһааккаҕа судаарыстыбаннай былааска уонна олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарыгар коррупцияны уонна сокуону кэһиини сэрэтэр сыаллаах салаалар бэрэстэбиитэллэрэ Уһук Илин регионнарыттан кытталлар. Конференцияҕа кыттаары Дьокуускайга РФ Президенин Управлениетын уонна РФ Президенин Уһук...
Рекорд үөһэ рекорд!
Спорт | 11.06.2021 | 10:29
Рекорд үөһэ рекорд!
Аатырбыт дэгиттэр спортсмен  Василий Николаев кэриэһигэр атах оонньууларыгар өрөспүүбүлүкэ чемпионата элбэх саҥа рекордааҕынан историяҕа киирдэ. Өрөбүллэргэ  «Туймаада» стадиоҥҥа 13 улуус,   Дьокуускай, ХИФУ,   АГАТУ ааттарыттан 40 спортсмен  кытынна. Биир  ыйынан  Манчаары оонньуулара буолаары турарынан, спортсменнар эрчиллиилэрин күүһүрдүбүттэрэ ырааттаҕа.   ЯПК 1 кууруһун устудьуона, сабыылаах сиргэ күрэхтэһиигэ өрөспүүбүлүкэ рекордсмена  Валерия Олесова үс көрүҥ...