24.10.2020 | 14:56

ОҔОЛОРУ ТЫА СИРИТТЭН ТЭЙИТИМИЭХХЭ

ОҔОЛОРУ ТЫА СИРИТТЭН ТЭЙИТИМИЭХХЭ
Ааптар: Киин Куорат
Бөлөххө киир

Надежда Гуляева – элбэх оҕолоох ыал ийэтэ.

 – Мин бэйэм Таатта Чычымаҕыттан төрүттээхпин. 2007 сыллаахха оскуолабын бүтэрэн, СГУ биолого-географическай факультетын химия салаатыгар киирбитим. 2013 сыллаахтан СӨ Экологическай кэтээн көрүү информационнай, аналитическай киинигэр инженер-лаборанынан үлэлиибин.  Кэргэним Михаил Мэҥэ Хаҥалас Табаҕатыттан төрүттээх. ЯГИТИ-ни бүтэрэн, инженер идэтин баһылаан, билигин бэйэтэ тутуу тэрилтэтин тэринэн үлэлии сылдьар.

Биһиги дьиэ кэргэн 3 оҕолоохпут. Улахан уолбут Дима 9 саастаах, ХИФУ иһинэн арыллыбыт “Сэргэлээх” лаборатория оскуола 3 “г” кылааһын туйгун үөрэнээччитэ. Иккис оҕобут Алиса 4 саастаах, “Парус” уһуйаан “Мичээр” бөлөҕүн иитиллээччитэ. Кыра кыыспыт Сайыына 4 ыйдаах.

Бэйэбит тыа сиригэр улааппыт, үөрэммит буоламмыт оҕолорбутун сахалыы иитэргэ кыһаллабыт. Сайын эбэлэригэр, эһэлэригэр таһааран сайылатабыт, тыа олоҕуттан олох тэйиппэппит. Сахалыы саҥа, үгэс тыынын оҕолорум, бастатан туран, тыа сириттэн ылаллар. Кыра эрдэхтэриттэн окко-маска, сир аһыгар сырытыннарабыт. Сылгы, сүөһү аһатыытыгар, көрүүтүгэр, булка эһэлэрин, аҕаларын кытта тэҥҥэ сылдьаллар.

Сахалыы тыыны илдьэ сылдьарга оскуолабыт салалтата, учууталбыт Валентина Семеновна көҕүлүүллэр, көмөлөһөллөр. Онон кинилэргэ олус махтанабыт. Оскуолабыт ХИФУ үлэһиттэрин оҕолорун ылар оскуола. Ону биһиги эдьиийбит ХИФУ-га үлэлиир буолан, кини хадатаайыстыбатынан туруорсан, баҕаран туран киирбиппит. Наһаа үчүгэй сахалыы эйгэлээх оскуола диэн итиннэ эрэ таласпыппыт. Учууталбыт төрөппүтү уонна оҕону кытта тэҥҥэ үлэлиир. Сахалыы саҥарар буолан оҕом үөрэҕин олох ыарырҕаппат, үлэҕэ, үөрэххэ барытыгар көхтөөх.

Куорат оҕото тыа сиригэр киирэ-тахса, уу сахалыы саҥарар дьону кытта алтыһар буоллаҕына эрэ ийэ тылын умнубат. Тыл ис хоһоонун өйдүүр, ыраастык сахалыы саҥарар.

Биһиги дьиэ кэргэн оҕолорбутун кытары олох уу сахалыы эрэ кэпсэтэбит. Биһиги санаабытыгар, төрөөбүт тылын үчүгэйдик билэр оҕо толкуйа дириҥ, тус олоҕор эрэллээх, силистээх-мутуктаах буола улаатар, ол аата төһө баҕарар үүнэр, сайдар кыахтаах.

Мин үөрэхпин бүтэрэн баран 2013 сыллаахха үлэҕэ киирэрбэр, бастакы оҕобор куорат уһуйааныгар миэстэ суох буолан, дойдубар баар уһуйааҥҥа сылдьыбыта. Онно сахалыы иитиллибитэ. Кыра эрдэҕиттэн хоһооннору, кэпсээннэри, олоҥхону кэпсии үөрэммитэ. Дуобатынан умусугуйан дьарыктаммыта, улуус күрэҕэр бастаабыта. Уһуйааҥҥа сылдьан сахалыы сылгы дьүһүннэрин туһунан дакылаат ааҕан саҕалаабыта.

Иккис оҕобутун “Парус” уһуйааҥҥа сахалыы иитиилээх “Мичээр” бөлөххө биэрдибит. Билигин П.Н.Тобуруокап аатынан куонкуруска кыттаары, хоһоон үөрэтэ сылдьабыт. Оҕобут төрөөбүт тылынан сайыннаҕына үөрэҕи ылынара чэпчэки буолуо дии саныыбыт.

Оҕолорум доҕотторо, куоракка улааппыт оҕолор буолан, үксүн нууччалыы кэпсэтэллэр. Мин оҕолорум ыраастык нууччалыы саҥараллар, тэҥҥэ кэпсэтэллэр. Ол эрэн олоччу нуучча тылыгар көһөн хаалыахтара диэн куттаммаппыт. Тоҕо диэтэххэ, дьиэ иһинээҕи эйгэбит сахалыы тыыннаах.

Сорох эргэрбит, туттуллубат буолбут тыллары оҕо билбэт буолан ыйытар. Ону тыл суолтатын, туохха туттулларын, эйгэтин быһааран биэрдэххэ оҕо үчүгэйдик ылынар. Кыра эрдэхтэринэ тугу быһаарбыккын барытын иҥэринэн иһэр кыахтаахтар.

Оҕолорун нууччалыы сатаан билиэ суоҕа диэн нууччалыы кылааска, бөлөххө биэрэ сатыыр дьон сыыһа гыналлар дии саныыбын. Оскуолаҕа төрөппүттэр саха тылын сорудахтарын ыарырҕатабыт дииллэрэ, бастатан туран, төрөппүт бэйэтэ төрөөбүт тылын билбэтиттэн тахсар.

Биһиги, төрөппүттэр, оҕобутугар омугун уратытын – ийэ тылын иҥэриэхтээхпит. Киһи төрөөбүт тылынан саҥарарынан киэн туттуохтаах, кыбыстыа суохтаах. Тыа сириттэн төрүттээх дьон дойдубутуттан тэйбэтэхпитинэ, оҕолорбутугар сахалыы тыыны иитэрбитигэр көмөлөөх буолар эбит.

Сахалыы саҥаран оҕо тугу туһанарый?

Вилюяна Никитина – “Ийэ тыл кэскилэ” уопсастыбаннай түмсүү салайааччыта:

 – Бастатан туран, сахалыы саҥарар оҕо икки тылы баһылыыр: саха уонна нуучча. Оттон сахалыы саҥарбатах оҕо нуучча эрэ тылланар. Оттон икки тылланыы туһунан аан дойдуга элбэх чинчийии баар. Бу боппуруоһунан элбэхтик Европаҕа, Канадаҕа дьарыктаналлар. Ол чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн, икки тыллаах оҕо мэйиитэ ордук сайдыылаах буолар. Тоҕо диэтэххэ, кини икки араас тыл ньыматынан толкуйдуурга үөрэнэр. Аны ханнык баҕарар өйдөбүлү кини икки тылынан көрөр буолан, абстрактнай толкуйа ордук сайдар эбит. Билингв элбэх соругу биирдэ толорор, элбэхтэн сүрүнү, суолталааҕы талар дьоҕура эмиэ ордук буолар. Уонна үһүс, төрдүс омук тылын үөрэтэрэ түргэн, эбии тылы хамаҕатык ылынар.

Оттон сахалыы эрэ саҥардахха, уран тыллаах баай олоҥхобут кистэлэҥ күүһүн, ылбаҕай ырыаларбыт кэрэ дорҕооннорун иҥэринэр, айхаллыыр алгыс тылын ылынар, эриэккэс эһиэхэйи эйээрдэр кыахтанабыт. Ол туохха нааданый? Тыйыс тымныы сиргэ саха омук тыыннаах хаалар туһугар мунньан кэлбит сатабылын баһылаары, өбүгэ ситимин олохтоору. Хас биирдиибитигэр хаан өбүгэлэрбит олохпут тухары аттыбытыгар сылдьан араҥаччылыыллар, көмөлөһөллөр, күүс-уох биэрэллэр, сайдарга тирэх буолаллар. Ону кинилэр сахалыы эрэ өйдүүллэр ээ. Онон сахалыы саҥарбатаххына, кинилэр эйигин хайдах өйдүөхтэрэй?

Аны туран, саха мындыр, ахсааҥҥа дьоҕурдааҕын бары билэбит. Ол ханна кистэнэ сытара буолуой? Тылга! Сахалыы саҥардахха, мындыр өй тобуллар. Ол аата саха тыла логическай толкуйу сайыннарарга бэрт тирэх буолар. Онтон атын тылы баһылыырга эмиэ олус көмөлөөх. Тоҕо диэтэххэ дорҕоону таһаарыыбыт (звуковой диапозон) олус киэҥ. Атын тылы үөрэтэргэ мурун дорҕооннор, ол эбэтэр ү, ө, ҕ баар буолаллар, ол биһиэхэ атын тылынан сөпкө саҥарарга көмөлөһөр. Онон бу өрүттэри өйдөөн туран, оҕолору сахалыы сөпкө, толору саҥардыҥ, онно кыһаллыҥ, үлэлэһиҥ диэн ыҥырабыт.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Дьон | 16.05.2024 | 14:00
Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Нэдиэлэ аайы саҥаттан саҥа киһини билсэр, салгыы кинини кытта сибээһи тутар, суруйсар суруналыыс идэлээх киһи үлэтин биир эмиэ интэриэһинэй өрүтэ. Мин анал байыаннай дьайыыга сылдьар суруйбут, ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт уолаттарбын үгүстэрин билсэбин, ыйыталаһабын, ханна тиийбиттэрин, сылдьалларын сураһабын, хомойуох иһин, сорохторун сүтэрэбин...   Хачыгаардыы сылдьан бэбиэскэ туппутум Анал байыаннай дьайыыга мобилизация...
Татьяна Иванова:  «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Дьон | 16.05.2024 | 16:00
Татьяна Иванова: «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн сылынан уонна Дьиэ кэргэн аан дойдутааҕы күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, таптал кыымыттан саҕыллан биэс уон биэс сыл бииргэ олоруу дьолун билбит Татьяна, Петр Ивановтар дьиэ кэргэн туһунан сырдатабын.   Киһи төрүүрүгэр олоҕо барыта үөһэттэн суруллан кэлэр ыйаахтаах, ол  сиэринэн оҕо, ыччат буола үүнэн, сирдээҕи тапталы көрсөн, ийэ, аҕа дьолун...
Дьиэҕин куортамныыгын дуо?
Сонуннар | 10.05.2024 | 14:00
Дьиэҕин куортамныыгын дуо?
Дьиэни-уоту бас билээччилэр кыбартыыраларын куортамҥа биэрэн дохуот ылаллар, оттон нолуогу төлүөхтэрин баҕарбаттар. Нолуок уорганнара кыбартыыраны сокуону кэһэн туран куортамҥа туттарбыттарын туһунан хайдах билиэхтэрин уонна 2024 сылга ыстараап ылбат туһугар туох дьаһаллары ылыахтарын сөбүн  туһунан Mail.ru “Советник- центр” МК адвоката Александр Шиманскай кэпсээтэ. “Нолуок кодексатын быһыытынан, дьиэни-уоту куортамҥа туттарартан киирэр дохуоттан...
Бэс ыйыгар Ленин болуоссата тутуллан бүтүөҕэ
Сонуннар | 13.05.2024 | 13:58
Бэс ыйыгар Ленин болуоссата тутуллан бүтүөҕэ
Ленин болуоссатыгар сотору муусукалаах, араас өҥнөөх фонтаннар, түүҥҥү уоттаах сцена, 13 миэтэрэ үрдүктээх сэргэлэр о.д.а. баар буолуохтара диэн суруйан турабыт. Бу күннэргэ фонтан эркинин оҥоруу бүтэн, түгэҕин бастакы араҥа билиитэлэрин кута сылдьаллар. Ол курдук, «Сэттэ» тутуу хампаанньатын маастара Иван Кузьмин иһитиннэрэринэн, технологическай тутуу эркинин оҥоруу бүтэн, билигин фонтан түгэҕин бастакы...