11.02.2023 | 14:00

Хадаҥҥа гражданскай сэрии хайдах ааспытай?

Ол туһунан биһиэхэ олоро сылдьыбыт ырааҕынан аймахпыт Чойоох Киргиэлэй – Григорий Сахтаев диэн ааттаах-суоллаах, Иннокентий Дмитриевич Григорьев-Туораах эһэтэ оҕонньор кэпсиирэ. Булчут, сылгыны, ынаҕы көрөр, отчут-масчыт киһи этэ..
Хадаҥҥа гражданскай сэрии хайдах ааспытай?
Ааптар: Аан дойду тустуутугар сэттэ төгүллээх чемпион, икки төгүл иккис миэстэлээх, барыта тоҕус төгүл чемпион уонна призер, Бүтүн Арассыыйатааҕы“Слада” нуучча тустуутун академиятын чилиэн кэрэспэдьиэнэ Владимир Дмитриевич Данилов суруйдум
Бөлөххө киир

1922 с. Хадаҥҥа ыһыах буолар, ыһыахха кэлбит дьонтон баҕалаахтары Курсуйга олорор баай киһи Григорий Попов ыйыытынан-кэрдиитинэн Кэлбигир кыра уола Степан Архипов испииһэккэ киллэртиир. Үөрэхтээх киһи буолан, син добуочча элбэх киһи суруйтарар.

Бииргэ төрөөбүт убайа Тоһукканы киллэрэр. Чаччыкы уола  Алексей Васильев – Уус Алексей киирэр. Соторутааҕыта кыһыл буола сылдьыбыт Дьөлгөөһөй үрүҥнэргэ суруйтарар, бэриниилээҕин биллэрэн, Хадаҥҥа Ревком бэрэссэдээтэлэ буола сылдьар киһини Прокопий Намыловы муомахтаан өлөрөр.

Ревком чилиэнэ Степан Кугасовы тутан аҕалан, Хаанды алааһыгар Сүөдэр Могусов кинээс дьиэтигэр тимир чуумпурунан таһыйан сабырҕаппыттар, үөгү-хаһыы бөҕө буолбут. Онуоха кинээс Сүөдэр Могусов кэргэнэ Өксүүнньүйэ дьиэтигэр баар бириэмэтэ эбит. Өксүүнньэ ол бириэмэҕэ эдэр дьахтар. Үөттүрэҕин ылан, хаһыытыы-хаһыытыы, Степан Кугасовы тимир чуумпурунан таһыйа турар киһиэхэ сулбу ойон киирбит да, сыыһа-халты сырбаталаабыт. Ол кэннэ: “Олорор иэримэ дьиэбэр тыыннааҕым тухары кири-хоҕу, аньыыны-хараны оҥорторуом эрэ суоҕа, онон тохтооҥ, уоскуйуҥ!!!” – диэн хаһыытаабыт. Бандьыыттар бэйэлэрэ да соһуйбуттар. Кинээстэрин ойоҕо кыыһыран турбутугар, үөгүлээн, хаһыыран киирэн барбытыгар. Ревкомнарын киһитин кырбыылларын, тимир чуумпурунан таһыйалларын тохтоппуттар.

Сунтаартан Сунтаар хомуньуустарын ячейкатын сэкирэтээрэ Елисей Васильевич Попов диэн эдэр фельдшер киһини тутан таһааран: “Илиибитин дьэ хаанныыр инибит”,- диэн үөрэ-көтө олордохторуна, штаб начаалынньыга бэйэтинэн кэлэн киһилэрин өрүс уҥуор штабтарыгар Бириистэҥҥэ таһаарбыт уонна бандьыыттары барыларын онно илдьэ барбыттар. Бириистэҥҥэ Чоҥхоох атыыһыт байан-тайан олорбут сирэ. Елисей Попову штабтарыгар аҕалан баран, эмчит-быраас киһилэрэ суох буолан, өлөрбөккө илдьэ сылдьарга быһаарыналлар уонна бары көрө-кэтии сылдьалларыгар бирикээстииллэр. Сотору буолан баран Тойбохойтон Петр Павлов киһитэ илдьэ бараары кэлбитин, аккаастаан төннөрөллөр.

1922 сыл атырдьах ыйыгар кыһыллар борокуотунан иһэллэрэ иһиллэр. Бириистэҥҥэ сытар бандьыыттар бэлэмнэнии бөҕө буолаллар. Борокуот кэлэн тохтуур сиригэр окуопа бөҕө хаһаллар.

Строд борокуота Сунтаарга кэлбит сураҕа иһиллэр. Бириистэн бандьыыттара мунньахтыыллар. Ким баҕалаах бары тыл этэллэр. Елисей Васильевичка эмиэ тыл этиттэрэллэр, “Үөрэхтээх киһи, дьэ, туох диирин истиэххэ”, - диэн буолар.

Елисей Васильевич кылгастык тыл эппит, маннык диэбит: “Дьэ, доҕоттор, маннык: кыһыллар икки станковой пулеметтаахтар үһү, биир станковой пулемет 1 мүнүүтэҕэ 250 буулдьаны таһаарар, икки пулемет 1 мүнүүтэҕэ 500 буулдьаны таһаарар, онон эһиги кыһылларга утары ытыаластаххытына, 4-5 мүнүүтэ иһигэр кус оҕолорун курдук 3-4 тыһыынча буулдьаҕа таптаран өлөн-өһөн хаалаҕыт. Бары оҕолоох-уруулаах, сүөһүлээх-астаах дьонноргут, онон сэриилэспэккэ куота охсуохха наада”. Баар дьон бары хаһыытаһа түспүттэр, “Үөрэхтээх киһи сөпкө этэр!” – диэн буолбут. Дьиэҕэ тарҕаһар кыһалҕа тирээбит. “Онон бары ыраахтан борокуоту көрөн баран тарҕаһыаҕыҥ”,– диэн буолбут.

Бириистэҥҥэ алаас уҥуор тахсан сыппыттар. Арай сытан баран көрбүттэрэ – Егор Дормидонтов, Хаар диэн ааттаах киһи, сирэйэ-хараҕа туран хаалбыт, бөстүөнүнэн эстэр туурка саатын сомуогун туруоран баран сытар дьону үрдүлэринэн ойуолуу сылдьар үһү. Ону көрөн олус куттаммыттар. Алҕас саатын төлө тутан эстэҕинэ биһигини пулеметтарынан ытыалыахтара диэн көрдөһөн, саатын сомуогун түһэрбиттэр, саатын-бөстүөнүн барытын былдьаан ылбыттар, күүстэринэн охторон сытыарбыттар.

Ол сыттахтарына борокуот тиийэн кэлбит. Чугаһаан баран амбаар дьиэ сарайын пулеметынан ытыалаан чачыгыраппыттар.

Борокуот кэлэн тохтообут, аҕыйах мүнүүтэ буолаат, сыыры сүүсчэкэ нуучча дабайан тахсыбыттар уонна дьиэҕэ саба сүүрэн тиийбиттэр. Аһаҕас аанынан, түннүктэринэн дьиэҕэ киирэннэр маатыралыы-маатыралыы остуолу охсуолууллара иһиллэрэ үһү. Бандьыыттар көрөн баран тарҕаспыттар.

Сунтаар оройуонугар ити курдук гражданскай сэрии хаан тохтуута суох түмүктэммитэ. Манна сүрүн оруолу коммунистическай бюро сэкирэтээрэ Елисей Васильевич Попов ылбыт курдук көрөбүн. Кини ытыаласпакка дьиэҕэ тарҕаһарга эппитин ылынан, дьиэлэригэр тарҕаһан, хаан тохтуута буолбатах, эйэ олохтоммут.

Е.В. Попов Хадаҥҥа өр үлэлээбитэ, күтүөт буолан элбэх оҕолордоох. Оҕолоро, сиэннэрэ Саха сиригэр элбэхтэр. Мин киниэхэ элбэхтэ эмтэммит киһибин. Елисей Васильевич көмөтүнэн  89 саастаах оҕонньор билигин да доп-доруобай, оһуокайдыыр, олоҥхолуур.

Саха сирин дьонугар барыгытыгар доруобуйаны баҕарабын!!!

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Дьон | 16.05.2024 | 14:00
Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Нэдиэлэ аайы саҥаттан саҥа киһини билсэр, салгыы кинини кытта сибээһи тутар, суруйсар суруналыыс идэлээх киһи үлэтин биир эмиэ интэриэһинэй өрүтэ. Мин анал байыаннай дьайыыга сылдьар суруйбут, ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт уолаттарбын үгүстэрин билсэбин, ыйыталаһабын, ханна тиийбиттэрин, сылдьалларын сураһабын, хомойуох иһин, сорохторун сүтэрэбин...   Хачыгаардыы сылдьан бэбиэскэ туппутум Анал байыаннай дьайыыга мобилизация...
Татьяна Иванова:  «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Дьон | 16.05.2024 | 16:00
Татьяна Иванова: «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн сылынан уонна Дьиэ кэргэн аан дойдутааҕы күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, таптал кыымыттан саҕыллан биэс уон биэс сыл бииргэ олоруу дьолун билбит Татьяна, Петр Ивановтар дьиэ кэргэн туһунан сырдатабын.   Киһи төрүүрүгэр олоҕо барыта үөһэттэн суруллан кэлэр ыйаахтаах, ол  сиэринэн оҕо, ыччат буола үүнэн, сирдээҕи тапталы көрсөн, ийэ, аҕа дьолун...
Дархан этээччи Валентин Хорунов:  «Саха оһуохайа аан дойду дьонун түмүөҕэ...»
Дьон | 23.05.2024 | 10:00
Дархан этээччи Валентин Хорунов: «Саха оһуохайа аан дойду дьонун түмүөҕэ...»
Былырыын балаҕан ыйын 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев Оһуохай күнүн олохтуур туһунан Ыйаахха илии баттаабыта. Дьэ, ол үөрүүлээх күммүт – ыам ыйын 25 күнэ үүнэрэ икки хонук хаалла.  Бүгүҥҥү нүөмэрбит ытык-мааны ыалдьыта – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Дархан этээччитэ Валентин Хорунов.   Дьуохар биһигэр улааппыт дьоллоохпун – Валентин Васильевич, саха...
Оҕуруотчут кистэлэҥнэрэ
Тускар туһан | 23.05.2024 | 18:00
Оҕуруотчут кистэлэҥнэрэ
Кылгас, ол эрээри өҥүрүк куйаас сайыннаах Сахабыт сиригэр эгэлгэ сибэккилэри, оҕуруот аһын арааһын үүннэрэн ылабыт. Сылтан сыл аайы соҕуруу дойдуга силигилии үүнэр сонун үүнээйилэр көрүҥнэрин олордон,  тиэргэммит, дьиэбит  кэрэ көстүүлэнэр, ону тэҥэ оҕуруот аһыттан, отонноох талахтартан кэнсиэрбэлэри, хомпуоттары оҥосторбут элбээтэ.    Бастыҥ тиэргэннээх  хаһаайка Мин бүгүн сайыҥҥы сырал күннэргэ ис сүрэхтэн...