17.08.2020 | 13:33

Эдэр булчуттарга аҕа киһи сүбэтэ

Эдэр  булчуттарга  аҕа киһи сүбэтэ
Ааптар: Киин Куорат

Биһиги эдэр эрдэхпитинэ сырыы  бөҕөнү сылдьыбыт, булт бөҕөнү бултаабыт дьон буоллахпыт. Арай  билигин ыараан, айаны-сырыыны кыайбат буолан, дьиэ бөҕө аатыран сырыттахпыт. Бииргэ бултаабыт аҕа саастаах доҕотторбун Атах Дьөгүөрү, Анатолий Кривогорницыны, Владимир Семеновы олох умнубаппын. Кинилэр  сүбэлэрэ-амалара мин олохпор, үлэбэр, бултуурбар элбэҕи туһалаабыттара. Хас биирдии булчут бэйэтэ туспа кистэлэҥнээх, туспа  тутуулаах-оҥоһуулаах. Бу сµбэлэртэн биири эмэ, эдэр булчут  өйүгэр хатаан  хааллаҕына, туһа буолуо этэ. «Кырдьаҕаһы хааһахха хаалыы  сылдьан  сүбэлэт» диэн саха өһүн хоһооно баар. 

                                          Дурда  туттуута

Бастаан бултуур сиргин, күөлгүн үөрэтиэхтээххин, кус ханан, хайа диэки көтүөн сөптөөҕүн быһаарыахтааххын, эн күөлгүттэн  хайа диэки күөллээх, үрэхтээх сирдэр туһаайыыларынан сөптөөх  соҕус сири талан, тумус оттоох, куталаах сиргэ дурдаланыахтааххын.

Сааскы куска уу анна тоҥ буолар. Инньэ гынан, мас тоһоҕону  киһи дэбигис сатаан саайбат. Мин тыаттан тахсан, кыраабыл угун  курдук сонос, киһини курданарынан алта тоһоҕо мас быстабын, бу  дурда иннэ буолуохтаах, өссө киһи саннын саҕа үрдүктээх эмиэ алта тоһоҕо маһы, бу дурда кэннэ буолуохтаах. Түөрт сис маһы,  иккитэ миэтэрэ кэриҥэ, иккитэ – былас кэриҥэ. Үстүү  тоһоҕонон  ураһа сиһин курдук туруору тутан туран быанан эбэтэр  боробулуоханан баайаҕын, аччаччы тартахха бэйэтэ турар, бу  остуолбаны солбуйар. Маны ураһа диэн ааттыахха. Икки кыра  ураһа иннэ, икки уһун ураһа кэннэ. Ураһа ачаахтарыгар били  сис  мастарбын наардаан уурталыыбын, бөҕө буоллун диэн баайабын. Биир ураһаттан сиргэ тиийэ, кириэс-мараас мас уурабын, бөҕө-таҕа буоллун диэн, кэлин талах баайарга наада буолуоҕа. Дурда сиһэ  бэлэм буолла. Талах быһан сигэ күрүө курдук сиһитттэн сиргэ  тиийэ бааччайаҕын, дурда кэннинэн киирэр-тахсар аанныыгын.  От үргээн талахха саба быраҕаҕын, кус көрбөтүн курдук  оҥороҕун.  Тыаттан тахсан киһи олороругар сөптөөх, эмэх чөҥөчөҕү тоҕо  тардан киллэрэн, олох мас оҥостоҕун. Хараҥаҕа көстүүлээх  буоллун диэн, дурдаҥ иннин күн тахсар өттүн диэки оҥоро сатаа. Хас да күн маныыр буоллаххына, ууга сытар оту  хостоон-ороон, дурдаҥ сиһигэр инчэҕэйдии саба бырах, биэдэрэҕин киллэрэн,  уунан оккун саба ыһан сууй. Ыспатаххына дурдаҥ харааран олорор  буолуо, куһу куттуо. Сууйдахха маҥхайар, куурдаҕына дурда бара-суоҕа биллибэт буолар, тыалга-кууска ыһыллыбат, бэриммэт. Өскөтө кус көрөр эбит диир буоллаххына, эмэх хатыҥ туоһун,  эмэҕин тэбээн киллэрэн, дурдаҥ ойоҕоһугар туруору уураҕын,  бу  кус хараҕын баайар, дурда күлүгэ ууга түһүүтэ сырдыыр. 

                               Быстах  дурда

Икки хаппыт үөтү быһа охсон киллэрэҕин. Лабаатын  синньигэс маһынан хатыйан адаарыйа сылдьарын тэҥниигин,  хаптаччы буоларын ситиһэ сатаа, хас да сиринэн оҥоруохха сөп. Оҥорон  баран  лабаалаах өттүнэн утарыта тутан үс муннук курдук  холбуугун, сууллубатын наадатыгар ачаах маһынан тэптэрэҕин.  Отунан сабаҕын, олох мас булунаҕын. Мэһэйдиир лабааларын тоһуталаан ылан кэбиһэҕин. Дурда бэлэм.

                                 Күһүн  манааһын

Кутаҕа, күөл отун тумуһугар, билиигэ дурда оҥостор ордук  буолааччы. Күһүҥҥү куска үксүн тыыга олорон маныыгын. Тыы  саанан ыттахха халбаҥныы сылдьар буолан сыыһарыҥ элбиир.  Эрэһиинэ тыыга кэтитинэн харыстыы быга сылдьар гына  устуруустаммыт, харыс кэриҥэ кэтиттээх хаптаһыны илдьэ  сылдьааччыбын. Түөрт илим чорооҕун курдук мас быстабын,  күөлүн төһө дириҥиттэн тутулуктаах, тыы  устатын саҕа икки туоратын саҕа эмиэ икки сис мас быстабын. Маныахтаах  сиргэр  тиийэн, тумуһун, кутан отун, илдьи тэпсибэккин, мончуук  түһүөхтээх сирин утары алдьаппаккын, атын кэтэх, ойоҕос  өттүнэн  тыыгынан суолланаҕын. Наһаа уу кыламаныгар  диэри  кииримэ, 2-3 миэтэрэ курдук сири хааллар. Тыыҥ тумсун кыпчыттара  икки ураҕаскын күүскэ күөл бадарааныгар батары ас. Тыыҥ  олоҕун  арыый кэннинэн, атын икки ураҕаскын, тыыҥ ойоҕоһун кыйа  ас,  сис мастаргынан саннын туһаайыытынан, эргиччи быанан  баайталаа.  Сис  маһы отунан саба бырах, оккун атын сиртэн  аҕал,  дурдаҥ аттын тыытыма. Били хаптаһыҥҥын тыыҥ олоҕун үрдүгэр  уур, ордор харыс курдук чорбохторунан кэнники ураҕастартан   иннин диэки астаран тыыҥ хамсаабатын ситис, хаптаһын үрдүгэр  олорунан кэбис. Тыыҥ хамсаабат, ытарга табыгастаах. Ураҕаскыт  биир да мутуга суох  буолуохтаах, тыыгытын тэһиэн сөп.

                                          Михаил Апросимов,   СӨ  үтүөлээх  артыыһа,

                                          «Байанай” сурунаалтан ылылынна

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Ыһыах оптуобустарын сырыылара
Сонуннар | 22.06.2022 | 19:00
Ыһыах оптуобустарын сырыылара
Автовокзалтан хоҥнор оптуобустар: Автовокзал — Цииркэ — Сельхозтехникум — Акварель —Кулаковскай аат. култуура дьиэтэ — Банковскай — Архыып — ЯКСМК — Якутская — Столичнай ырыынак — Кольцевой — Гараастар — Севастопольскай — Новопортовской — Гагарин скверэ — «Белое озеро» ырыынак — Полиция 3-с отдела — Пост ГАИ — Таһаҕас тиэйэр...
Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Туймаада ыһыаҕа-2022» бырааһынньык бырагыраамата
Сонуннар | 21.06.2022 | 17:49
Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Туймаада ыһыаҕа-2022» бырааһынньык бырагыраамата
Буолар сирэ: «Үс Хатыҥ» этнографическай комплекс Ыытыллар күнэ-дьыла: 2022 сыл, бэс ыйын 25-26 күннэрэ
Саха төрүт култууратын өйүүр Ыйаахха илии баттанна
Сонуннар | 20.06.2022 | 12:40
Саха төрүт култууратын өйүүр Ыйаахха илии баттанна
Ил Дархан Айсен Николаев Саха өрөспүүбүлүкэтин эпоһын харыстыыр уонна бөҕөргөтөр ыйаахха илии баттаата. Үөһээ Бүлүүгэ ыытыллар Олоҥхо Ыһыаҕын аһыллар үөрүүлээх күнүгэр  «Олоҥхо дьиэлэрин биир кэлим ситимин уонна олоҥхоһуттары, оһуохайдьыттары, уустары – төрүт култуураны илдьэ сылдьар дьону судаарыстыба өйүүрүн туһунан» ыйаах олоххо киирдэ.   “Бу ыйаах өбүгэлэрбит хаалларбыт нэһилиэстибэлэрин харыстыырга уонна көлүөнэттэн...
Ыһыахха оптуобуһунан барар табыгастаах
Сонуннар | 19.06.2022 | 10:51
Ыһыахха оптуобуһунан барар табыгастаах
Үс Хатыҥ архитектура уонна этнография комплексыгар Туймаада Ыһыаҕар бэлэмнэнии тэтимирдэ.  Бэс ыйын 18 күнүгэр СӨ бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Дмитрий Садовников оробуочай мунньаҕы ыытта. Мунньахха Дьокуускай баһылыгын солбуйааччы Антон Алексеенко, тустаах тэрилтэлэр үлэһиттэрэ, бэдэрээттээх тэрилтэлэр кытыннылар.  Антон Алексеенко иһитиннэрбитинэн, Нам суолугар бара турар өрөмүөнүнэн сибээстээн ыһыахха айаны хайдах тэрийэллэрин ырыттылар. Үлэ...