14.01.2020 | 12:18

БҮЛҮҮҺЭ СҮҮРДҮҮТЭ

БҮЛҮҮҺЭ СҮҮРДҮҮТЭ
Ааптар: Киин Куорат
Бөлөххө киир

Ийэм барахсан... Сэбиэскэй – таҥараны, ойууну, удаҕаны итэҕэйэр бобуллар кэмҥэ биһиэхэ: “Тукааларыам, ити тугу да билиммэт туох дьиибэ дьон кээлтэрэ буолла? Бээ, иччи-абааһы баалларын кинилэргэ да биллэрэллэрэ буолуо ээ”, -- диирэ. Кырдьык даҕаны, сиргэ-уокка, айылҕаҕа, ыксаллаах быһыыга-майгыга атын буолаллара...

Билгэлээһиннэри ийэм итэҕэйэрэ. Итилэр бары кырдьыктар диирэ.

Биирдэ ийэбит ыйыытынан бүлүүһэ сүүрпүппүт. Оннук иччилээх, соннук күүрүүлээх күн буолбутун баччааҥҥа диэри билэ иликпин. Бастаан эдэрдэр бэйэбит сүүрдэ сатаабыппыт да, хамсаан да көрбөтөҕө. Сымыйарҕыахча, күлүөхчэ буолбуппут. Онтон ийэбит кэлэн: “Ийэ-э, оҕолорум инникилэрин кэлэн кэпсээн биэр эрэ”, -- диэн көрдөспүтэ. Аҥаардас чочумча саҥата суох туруутуттан, куолаһыттан атын буола түспүппүт. Уу-чуумпу сатыылаабыта.

-- Кэлбит буоллаххына “дорообо” диэки аас, –  диирин кытта, бүлүүһэ үллэҥэлии түһээт, ол диэки барбыта.  Мин ийэм үөрэҕэ суох, эгэ, кини ийэтэ? Ол эрээри бүлүүһэ ыйар оноҕоһун уһуга буукубаҕа сурдурҕаччы көтөн иһэрэ. Хас буукуба кэннэ, оннугар төннөр, онтон иккис, салгыы буукубаларыгар ытар курдук ыйар. Грамматическай сыыһата суохтук. Бу санаатахха, ити бүлүүһэ мин төлкөбүн дьэҥкэ түстээбит. Бүлүүһэни таарыйар тарбаҕым төбөтүн ардыгар, соһуйан, арааран ыларым. Биир-икки киһи тарбахтарынан таарыйа сылдьаллара. Кинилэр эмиэ дьиктиргээн ыллахтарына да, бүлүүһэ ыйытыкка сорунуулаахтык хоруйдаан иһэрэ. Онтон ылата мин бүлүүһэ сүүрдүүтүн итэҕэйбитим. Хаста да сүүрдэ сылдьыбытым. Ойуутун бэйэм оҥорорум. Бу сырыыга игирэ кыргыттарбар оҥортордум.

Куруук сүүрдүөххэ сөп эбитэ дуу, ол гынан баран наһаа элбэхтэ билгэлэтэр сэрэхтээх дииллэр. Оттон инникилэрин билиэхтэрин наһаа баҕарар дьон көрдөһүүтүнэн бу оҥортордум.

Бүлүүһэ сүүрдүүтүн туһаайыылара:

  1. Бүлүүһэ. Ойуута, халдьыыта суох, былыргы буолара ордук. Ис өттүн чүмэчи уотугар таҕайан ититэҕин. Үөһээ өттүгэр хоруордан биир ох оноҕоһун курдук оҥороҕун.
  2. “Дорообо” – илин диэки, “Быраһаай” хоту диэки тураллар. Чүмэчи “Быраһаай” аттыгар ууруллар.
  3. Бүлүүһэни ортотугар туруораҕыт уонна сүүрдээччилэр бука бары ыйар тарбахтарын чүмэчигэ сылытан ылан баран, бүлүүһэ үрдүгэр таарыйар эрэ курдук таҕайа уураллар. Мустубут дьонтон аҕа саастаахтара «Бүгүн биһиги кэпсэтиэхпитин баҕарабыт...” диэн биир бокуонньугу ыҥырар. Итиннэ күлүү-элэк оҥостуу, күлсүү-салсыы суох буолуохтаах. Чахчы итэҕэйэр турукка киириллиэхтээх. Итэҕэйбэт киһини ыҥырыллыбыт киһи иччитэ (үөрэ) сөбүлээбэт. Оннооҕор: “Мин итэҕэйбэппин”,- диэн  атын хоско баран утуйа сытыыр киһи түүлүгэр киирэн сордуура үһү. Улуу дьону “уһугуннарар” эмиэ сэрэхтээх. Ойуунускайы ыҥыран үөҕүллүбүт-мөҕүллүбүт дьон туһунан номохтор эмиэ бааллар. Ыалдьыт сөбүлээбэтэҕинэ, бэйэтэ “Быраһаайга” ааһааччы.
  4. “Дорообо” кэннэ бүлүүһэ төттөрү миэстэтигэр сүүрэн кэлэ турар түгэнигэр : 

--Бу А --тан Я буукубаҕа диэри алпаабыт, 0-тан 9 диэри сыыппыралар, “Баар”, “Суох”, “Быраһаай” диэн тыллар  бу  бааллар, -- диэн билиһиннэрэҕин.

  • Дьэ ити кэннэ ыйытыыларга киирэҕин.
  • Кэпсэтэн бүттэххинэ, махтанан баран “Быраһаайга” ыытаҕын.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Дьон | 16.05.2024 | 14:00
Дрону күрдьэҕинэн суулларбыт саха буойуна
Нэдиэлэ аайы саҥаттан саҥа киһини билсэр, салгыы кинини кытта сибээһи тутар, суруйсар суруналыыс идэлээх киһи үлэтин биир эмиэ интэриэһинэй өрүтэ. Мин анал байыаннай дьайыыга сылдьар суруйбут, ааҕааччы киэҥ эйгэтигэр таһаарбыт уолаттарбын үгүстэрин билсэбин, ыйыталаһабын, ханна тиийбиттэрин, сылдьалларын сураһабын, хомойуох иһин, сорохторун сүтэрэбин...   Хачыгаардыы сылдьан бэбиэскэ туппутум Анал байыаннай дьайыыга мобилизация...
Татьяна Иванова:  «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Дьон | 16.05.2024 | 16:00
Татьяна Иванова: «Дьол уйатын ытыктабыллаах сыһыан эрэ тутар»
Арассыыйаҕа Дьиэ кэргэн сылынан уонна Дьиэ кэргэн аан дойдутааҕы күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, таптал кыымыттан саҕыллан биэс уон биэс сыл бииргэ олоруу дьолун билбит Татьяна, Петр Ивановтар дьиэ кэргэн туһунан сырдатабын.   Киһи төрүүрүгэр олоҕо барыта үөһэттэн суруллан кэлэр ыйаахтаах, ол  сиэринэн оҕо, ыччат буола үүнэн, сирдээҕи тапталы көрсөн, ийэ, аҕа дьолун...
Дархан этээччи Валентин Хорунов:  «Саха оһуохайа аан дойду дьонун түмүөҕэ...»
Дьон | 23.05.2024 | 10:00
Дархан этээччи Валентин Хорунов: «Саха оһуохайа аан дойду дьонун түмүөҕэ...»
Былырыын балаҕан ыйын 7 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев Оһуохай күнүн олохтуур туһунан Ыйаахха илии баттаабыта. Дьэ, ол үөрүүлээх күммүт – ыам ыйын 25 күнэ үүнэрэ икки хонук хаалла.  Бүгүҥҥү нүөмэрбит ытык-мааны ыалдьыта – Саха Өрөспүүбүлүкэтин Дархан этээччитэ Валентин Хорунов.   Дьуохар биһигэр улааппыт дьоллоохпун – Валентин Васильевич, саха...
Уу хаачыстыбата мөлтөөтө
Сонуннар | 14.05.2024 | 16:12
Уу хаачыстыбата мөлтөөтө
Роспотребнадзор иһитиннэрэринэн, ыам ыйын 15 күнүттэн уу ситимин мониторинныыр сирдэртэн күннэтэ анаалыс ылыллар буолуоҕа. Көмүөл мууһа барар кэмигэр сыллата уу хаачыстыбата мөлтүүр, кыраантан кэлэр уубут өлбөөркөй, кирдээх дьүһүннэнэр, ол эрэн билиҥҥитэ СанПиН бары ирдэбиллэригэр эппиэттиир хаачыстыбалаах. Маннык түгэҥҥэ Роспотребнадзор анал фильтрдары туттарга, кыраан уутун оргутан эрэ баран иһэргэ, бытыылкалаах ыраастаммыт...