11.08.2023 | 12:00

10-15 сылынан ханнык идэлэр ирдэниэхтэрэй?

10-15 сылынан ханнык идэлэр ирдэниэхтэрэй?
Ааптар: Айталина Софронова
Бөлөххө киир

Космобиолог, робот инженерэ, «өйдөөх суолу» тутааччы уонна метеоэнергетик – бу ааттаммыт идэлэри 15 сыл анараа өттүгэр өйдүүр арыый да ыарахаттардаах этэ, онтон билигин үрдүк үөрэххэ үөрэтэллэр. Кэм, бириэмэ балысханнык уларыйар кэмигэр ханнык идэни баһылыахха сөбүй, аҕыйах сылынан туох кэскиллээх буолуоҕай?

IT-медик эбэтэр биоинформатик

IT-медицинэ нэһилиэнньэ ахсаана элбээбитигэр биһиги олохпутугар биирдэ баар буола түстэ. Ону тэҥэ, олох сайдан, нэһилиэнньэ орто сааһа улаатта, уһун үйэлэнии элбээтэ, онон хроническай патология үксээтэ. Аныгы доруобуйа харыстабылын биир сүрүн соруга – дьон олоҕун хаачыстыбатын үрдэтии уонна доруобуйатын уопсай туругун бөҕөргөтүү. Онтон сиэттэрэн сыыйа цифровой медицина эмчиттэр үлэлэрин балачча чэпчэтэр соруктаах.

Генетическэй консультант

Билигин үгүс дьон удьуордарыгар туох-ханнык ыарыылар баалларын араастаан таайа сатыыллар, өбүгэлэрин доруобуйаларын туругун билиэхтэрин уонна куттал суох буолуутун хааччыныахтарын баҕараллар. Итиннэ генетическэй консультаннар көмөлөһөллөр. Бу саҥа идэ арҕааҥҥы дойдуларга сүрдээҕин сайынна. Ол инниттэн оҕо төрөтөр, ыал буолар дьон эрдэттэн тугун-ханныгын барытын билэн олороллор. Аҕыйах сылынан аан дойду нэһилиэнньэтин орто сааһа лаппа үрдүүр чинчилээх, онон дьон-сэргэ салгыы уһун үйэлэнэригэр суолу-ииһи көрдүүрэ күүтүллэр. Бу идэҕэ билигин Америкаҕа уонна Канадаҕа үөрэниэххэ сөп.

 

Биоинженер

Тыынар тыыннааҕы үөрэтэр уонна уларыта тутар, инженернэй бириинсиптэри туһанан дьон доруобуйатын харыстыыр уонна үйэтин уһатар исписэлиис.

 

Биофармаколог

Тыыннаах биологическай систиэмэлэр, биотехнологиялар көмөлөрүнэн ылыллар саҥа биопрепараттары айар киһи.

 

Тутууга эко-аналитик

Тутуу эбийиэгэ экологияҕа сабыдыалын ырытан көрөр исписэлиис. Ону тэҥэ тутуу эйгэтигэр саамай буортулаах матырыйаалларга сүбэ-ама биэрэр.

 

Урбанист-эколог

Экологическай биотехнологияларга олоҕуран саҥа куораттары оҥорор киһи. Ордук тутууга, сибээс линиятыгар сыһыаннаах уонна тулалыыр эйгэ киртийиитин хонтуруоллуур исписэлиис. Холобур, чугастыы сытар Кытай, Соҕуруу Корея дойдуларын олохтоохторо сүрдээҕин туһаналлар.

 

«Өйдөөх» суоллары тутааччы

Бу исписэлиис суол адаптивнай бүрүөһүннэрин, идентификациялаах суол бэлиэлэрин, суол туругун хонтуруоллуур уонна туругун көрдөрөр датчиктары туруорар.

 

Космическай тутуулар циклларын бырайыактааччы

Утилизация соруктарын учуоттаан, космическай тутуулары (станциялар, спутниктар) үлэлэтэр киһи. Бу исписэлиистэргэ чугастааҕы сылларга сир баайын туһаҕа таһаарыыга улаханнык наадыйыахтара.

Интэриниэт ситимигэр улахан дааннайдары хостуур уонна үлэлиир киһи – «Big Data” разработчига

Интэриниэт нөҥүө ылыллар улахан маассабай дааннайдары мунньар, таҥар систиэмэни бырайыактыыр исписэлиис. Ол түмүгэр кини аналитическай моделлары оҥорон таһаарар. Бу идэ кэлиҥҥи кэмҥэ Арассыыйаҕа сайынна, сотору Саха сиригэр да ирдэнэрэ күүтүллэр.

 

Цифровой лингвист

Семантическай тылбаас лингвистическэй тиһигин (тыл суолтатын уонна өйдөбүлүн учуоттаан) ырытан оҥорор, киһи курдук кэпсэтэр (ол иһигэр интэриниэт ситимигэр), тэҥҥэ үлэлиир исписэлиис. Ол эбэтэр көмпүүтэргэр эбэтэр смартфоҥҥар ханнык баҕарар браузерга ыйытыы биэрдэххинэ, киһи курдук кэпсэтэр, көрдөөбүккүн булан биэрэр IT-технология саҥа таһыма.

 

3D-бэчээт инженерэ

Математиканы уонна айар дьоҕуру дьүөрэлээн, үс кээмэйдээх бырайыактары оҥорор исписэлиис. Бу идэ араас эйгэҕэ, ол иһигэр архитектураҕа уонна тутууга, медицинаҕа, таҥаһы-сабы оҥорон таһаарыыга туһаныллыаҕа.

Холобур, 2016 сыллаахха Арассыыйаҕа бастакы биопринтер баар буолбута. Бу принтер көмөтүнэн таҥаһы-сабы, тыыннаах уорганы бэчээттиэххэ сөп.

Билиҥҥи  идэлэргэ улырыйыылар киирээри тураллар

Аан дойду үрдүнэн энергияны харыстыыр матырыйааллары туһанан тутуллубут дьиэлэри тутар архитектордар ирдэнэллэрин бэлиэтииллэр. IT уонна эко-бырайыактааһын тэтимнээхтик сайдарын сэргэ өҥө эйгэтэ күүскэ сайдыаҕа. Эмчиттэр уонна учууталлар үлэлэрин ис хоһооно уларыйара күүтүллэр, үксүн механическай үлэни бырагырааманан толороллоро былааннанар. Дьэ онно IT-технологияны быһаарсар учууталлар, быраастар наада буолуохтара.

 

Кэскиллээх дьоҕур

Аныгы үлэ биэрээччилэр ирдэбиллэрэ уларыйан эрэр. Ол курдук, билигин «булугас, сытыы өйдөөх», «түргэн-тарҕан», «көмпүүтэринэн сатаан туһанар» диэн дьоҕурдарынан муҥурданар буоллахтарына, аны уонча сылынан олох атын ирдэбиллэр туруохтара. Холобур, бу курдук:

 

Үлэни систиэмэлээхтик өйдөөһүн. Үлэни систиэмэ сорҕотун быһыытынан ылыныы. Уустук систиэмэлээх үлэ үөрүйэҕэ диэххэ сөп.

 

Норуоттар икки ардыларынааҕы коммуникация үөрүйэхтэрэ. Технологиялар уонна бырассыастар өйдөбүллэрин араас эйгэҕэ уларытан бэйэҕэ туһаныы, ырыынак уратытын билии, атын омук дьонугар ытыктабыллаах сыһыан.

 

Менеджмент үөрүйэҕэ. Бырассыастары уонна бырайыактары салайыы. Чуолаан, былааннааһын бириинсиптэрин билии ирдэнэр.

 

«Мультикультурность” уонна “мультиязычность”. Омук тылынан (английскай тылы) көҥүл туһаныы, ону таһынан хас да атын омук тылынан саҥарыы уонна өйдөөһүн. Атын дойдулар култуурунай уонна национальнай уратыларыгар ытыктабыллаах сыһыан.

 

Сибээһи олохтооһун. Атын дьону кытта алтыһыы, хамаандаҕа үлэлиир үөрүйэх, улахан кэлэктииптэри да, биирдиилээн исписэлиистэри да кытта үлэ бириинсиптэрин өйдөөһүн.

 

Мультфункциональнай. Тугу барытын кыайа-хото тутуу, түргэн эрэһииминэн үлэ бырассыаһын ыытыы. Сөптөөх садаачалары сөпкө аттаран туруоруу, информация тиийбэтин миэстэтигэр булан-талан, үлэни түргэнник толоруу.

 

Айар үлэҕэ креативнай өй-санаа. Олоҕу кытта тэҥҥэ хаамыы, саҥа «тренди» үлэҕэ туһаныы.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Замполит Александр:  «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Дьон | 12.07.2024 | 12:00
Замполит Александр: «Эр санаалаах боотурдары төрөтөр Саха сиригэр сүгүрүйэбин»
Бу сурук кэлбитин туһунан миэхэ Уус Алдан улууһун социальнай политика салаатын үлэһитэ, хаһыаппар сырдаппыт, анал байыаннай дьайыы саҕаланыаҕыттан үлэлии сылдьар Наталья Охлопкова от ыйын 3 күнүгэр эрийэн, хаһыаккар таһаарыаҥ дуо диэбитин тута сөбүлэспитим. Онон, сурук хайдах баарынан тылбаастаан, ааҕааччыларбар тиэрдиэм, Саха сирэ дьоруойдарын билиэхтээх!   “Наталья, дорообо! Мин аатым Александр. Мин...
Мария Мигалкина:   «Кэлии сиэмэлэринэн үлүһүйүмэҥ»
Дьон | 19.07.2024 | 10:00
Мария Мигалкина: «Кэлии сиэмэлэринэн үлүһүйүмэҥ»
Мин бүгүн ааҕааччыларбар, ордук хаһаайкаларга, 35 сыл үлэлээбит уопуттаах агроном, билигин биэнсийэлээх, дойдутугар сайылыы сылдьар Мария Семеновна Мигалкинаны кытта тэлгэһэтигэр тиийэн, үүнээйитин, сибэккитин көрө-көрө, дуоһуйа, астына кэпсэттим.   Сибэккигэ уоҕурдууну хото туттабын Бастатан туран ааҕааччыларга циния диэн сибэкки туһунан кэпсиэҕим. Урут биһиги “Циния обыкновенная” диэни олордор этибит, билигин “Циния кустовая” диэн...
Дьулустаан Ноговицын: ДЬУЛУС! ТУЛУС! КЫАЙ!
Дьон | 11.07.2024 | 10:00
Дьулустаан Ноговицын: ДЬУЛУС! ТУЛУС! КЫАЙ!
«Киин куорат» хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта – Туймаада туонатын Үрүҥ Тунах ыһыаҕын «Дыгын оонньуулара» күөн-күрэһин Таас Боотура, быйылгы күрэх муҥутуур кыайыылааҕа Дьулустаан Ноговицын.   Дьулустаан Ноговицын: – Дьокуускай куорат 1№-дээх баһаарынай чааһын байыаһа, төрөппүттэригэр соҕотох уол, эдьиийигэр быраат, тапталлаах кэргэн, үс оҕо амарах аҕата; – Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин, Арассыыйа уонна аан...
Изабелла Попова: Сүрэхпэр сөҥөрбүт дьүөгэлэрим
Дьон | 19.07.2024 | 12:00
Изабелла Попова: Сүрэхпэр сөҥөрбүт дьүөгэлэрим
Арассыыйа үөрэҕириитин туйгуна, Саха сирин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ, хас да кинигэ ааптара Изабелла Ильинична Попова бүгүн өрөгөйдөөх үбүлүөйүн көрсө өссө биир кинигэтин сүрэхтиир. Дьэ, кырдьык, сүрэхтиир... Сүрэҕин сылааһын иҥэрбит кинигэтин!   Ахтар-саныыр дьүөгэлэрим, Аламаҕай сэгэрдэрим, Саһарҕалаах сарсыардабын Сандаарытар куоларым!   Сүр... Сүрэх, сүрдээх, сүрэхтиир... Сахабыт тыла барахсан тугун бэрдэй! Биир тылтан силистэнэн-мутуктанан...