07.05.2021 | 10:57

Утум салҕанар

Утум салҕанар
Ааптар: Айыына ДОНСКАЯ
Бөлөххө киир

Ааспыт үйэ 30-с сылларыгар Саха сирин араадьыйата саҥа үөскээбит кэмэ этэ. Ол курдук сэтинньи 30 күнэ саха араадьыйатын төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар. Бу күн аан бастаан эфиргэ сахалыы, нууччалыы  «Дьокуускай саҥарар» диэн этии дорҕоонноохтук дуораһыйбыта. Бастакы биэриигэ Саха сирин биллиилээх судаарыстыбаннай деятеллэрэ кыттыбыттара. Киэҥ сири хабаары, Дьокуускайы сэргэ 15 громкоговоритель Нам, Покровскай, Өктөм, Табаҕа сэлиэнньэлэригэр турбуттара. Сонуннары киэҥник тарҕатар сириэстибэ саҥа көрүҥэ тута нэһилиэнньэ улахан сэҥээриитин ылбыта. 
Бастакы эфирдэргэ былаас уорганнарын иһитиннэриилэрин, хаһыат матырыйаалларын, өрөспүүбүлүкэ салайааччылара тыл эппиттэрин ааҕаллара. Ол иһин араадьыйа бастаан «араадьыйа-хаһыат» диэн ааттанара. Итинник 300-тэн тахса нүөмэр тахсыбыта. 1934 сыллаахха араадьыйанан биэрии Кэмитиэтэ тэриллиэҕиттэн «араадьыйа-хаһыат» аҥаардас араадьыйа хайысхатынан үлэлээн барбыта. 


Оччолорго техническэй кыах аччыгый буолан, араадьыйа биэриилэрэ бүтүннүү дииктэр сатабылыттан тутулуктаах этилэр. Норуот кинилэри улаханнык ытыктыыр, сөбүлүүр, кинилэргэ сүгүрүйэр этэ. Саха араадьыйатын бастакы дииктэрдэринэн Илья Новгородов, Ангелина Некрасова, Нина Черкашина, Харлампий Аржаков үлэлээбиттэрэ.
Саха тыллаах дииктэрдэртэн саамай чаҕылхайдара, чулуулара Илья  Дмитриевич Новгородов буолар. Кини төрөөбүт тылын эҥкилэ суох билэринэн, дииктэр быһыытынан саҥарар маастарыстыбатынан, киэҥ билиитинэн-көрүүтүнэн барыларыттан чорбойор этэ. Саха араадьыйатын пуондата 40-с сылларга эрэ төрүттэммит буолан, Илья Дмитриевич уонна оччолорго үлэлээбит дииктэрдэр саҥалара, хомойуох иһин, уһуллубакка хаалбыт. 
Новгородовтар оҕолорун үөрэттэрээри, 1929 сыллаахха Уус Алдан оройуонуттан Дьокуускайга көһөн кэлбиттэрэ. Аҕалара күн сириттэн эрдэ күрэнэн, Илья 5 кылаастан оскуолаттан уурайан, ийэтигэр көмөлөһөр буолбута. Инньэ гынан кини типографияҕа үлэҕэ киирбитэ. Саха суруйааччыларын айымньылара кини илиитинэн ааһар буолан Илья элбэхтик ааҕар этэ. Билиэн-көрүөн баҕарар, билиитин төһө сатанарынан хаҥаттар уолу таба көрөн корректор дуоһунаһын биэрбиттэрэ. 1934 сыллаахха Илья Новгородов Араадьыйа кэмитиэтигэр кэлбитэ. Сонно тута чуор куоластаах, саҥарар дьоҕурдаах уолу дииктэринэн ылбыттара. Кини хара бастакыттан бэлэми ааҕыынан эрэ муҥурдаммакка, өрөспүүбүлүкэ «Тиһэх сонуннарын» бэлэмнэһэрэ. 

Араадьыйа кэмитиэтэ 30-с сыллар ортолоруттан социальнай суолталаах, уопсастыбаннай-политическай уонна култуура тэрээһиннэриттэн быһа эфирдэри ыытар буолбута. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ араадьыйатын истээччилэрэ мунньахтартан, кэнсиэрдэртэн, параадтартан быһа эфирдэри сэргээн истэллэрэ. Итинник эфирдэри тэрийээччилэртэн биирдэстэринэн ол саҕана номнуо эрэдээктэр буолбут Илья Дмитриевич Новгородов этэ. 
Төрөөбүт тылын дириҥник баһылаабыт Илья  Дмитриевич норуотун уус-уран айымньытыгар улахан болҕомтотун уурбута. Ол курдук кини «Саха фольклора» диэн биэриитигэр остуоруйалар, норуот ырыалара, ону сэргэ саха духуобунай баайа – олоҥхо биллиилээх маастардар толорууларыгар тахсаллара.  


Дэгиттэр талааннаах Илья Новгородов айымньылаах үлэтин, олоҕун уоттаах сэрии туора соппута. Кини Кыһыл аармыйа кэккэтигэр 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыта. Сержант Новгородов генерал Белов салайааччылаах 61-с  аарымыйаҕа аатырбыт Курскай Тоҕойго сэриилэспитэ. 1943 сыл атырдьах ыйыгар Орел куорат аттыгар Илья Дмитриевич өлөрдүү бааһырбыта. Көмүс уҥуоҕа Орловскай уобалас Богословскай бөһүөлэгэр көтөҕүллүбүтэ. Кини баара-суоҕа 28 эрэ саастааҕа...
Илья Новгородов айымньылаах үлэтэ быстыбатаҕа. Кыыһа Ольга Ильинична аҕатын туйаҕын хатаран, 60-с сылларга саҥа тэриллэн эрэр Саха телевидениетигэр биир бастакынан режиссер буолбута. Чаҕылхай үлэтин иһин Ольга Новгородова өрөспүүбүлүкэ суруналыыстарын бастыҥ наҕараадатынан – Е.Ярославскай бириэмийэтинэн наҕараадаламмыта. «Геван» биэриини атаҕар туруоран баран, Ольга Ильинична Саха сирин телевидениетин пуондатын тэрийбитинэн барбыта. Сыралаах үлэтэ сыаналанан, Ольга Новгородоваҕа “СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ” аат иҥэриллибитэ. Кини кыыһа Наталья – араадьыйа суруналыыһа, Москва куоракка үлэлиир. Онон утум салҕанар.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Татьяна Гоголева:  «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
Дьон | 13.06.2024 | 10:00
Татьяна Гоголева: «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
«Хотугу сулус» оҕо телерадиоакадемиятын төрүттээбит, үгүс көлүөнэ талааннаах ыччаты көччөх гынан көтүппүт Татьяна Гоголева, чахчы, Саха сиригэр тыыннаах номох буолбут киһи. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын, социальнай эйгэтин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына олоҕун тухары оҥорбута, айбыта-туппута, үйэтиппитэ үгүс.   Кини туһунан бу иннинэ сурулунна ини, суруллубата ини. Ол эрээри...
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Сонуннар | 08.06.2024 | 11:51
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Куорат баһылыга Евгений Григорьев дьаһалынан VIII-с «Азия оҕолоро» Оонньуулар ыытыллар кэмнэригэр бэс ыйын 25 күнүттэн  от ыйын 8 күнүгэр диэри Дьокуускай куоракка арыгылаах утах атыыта бобуллар. Ол эбэтэр бу күннэргэ арыгылаах утах атыытыгар идэтийэр эргиэн туочукалара сабыллаллар, атын маҕаһыыннарга арыгы атыылыыр отделлар үлэлээбэттэр.  Бу хаарчах арыгынан эргинэр кафе, ресторан, бар...
“Сүүрэр суолга – Владимир Слепцов!”
Спорт | 18.06.2024 | 14:15
“Сүүрэр суолга – Владимир Слепцов!”
Спорт көрүҥнэриттэн биир бастыҥнара уһун сиргэ сүүрүү. Ырааҕы сүүрүүнэн ылбычча киһи дьарыктаммат. Бэйэтин кэмин аатырбыт сүүрүгэ-быһыйа, Саха АССР рекордсмена, стайер уонна марафонец Владимир Слепцову ааспыт үйэ 60-80 сылларын дьоно үчүгэйдик өйдүүр-билэр. Быйыл рекорд олохтообута лоп-курдук 50 сыла. Аҕаларын, эһэлэрин кэриэстээннэр оҕолоро, сиэннэрэ, бииргэ төрөөбүт балта  Людмила Пантелеймоновна, быраата Артем Пантелеймонович...
ЭкоБизнес —  Айылҕаҕа харыстабыллаах  сыһыаҥҥа тирэҕирэн
Дьон | 14.06.2024 | 14:00
ЭкоБизнес — Айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаҥҥа тирэҕирэн
Дьокуускайга бизнес араас хайысхата сайдар. Олохтоох бородууксуйаны оҥорон атыыга таһаарыы ордук элбэх эбит буоллаҕына, туризм курдук өҥөнү оҥорор предпринимателлэр тарбахха баттаналлар. Юлиана уонна Захар Алексеевтар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн Дьокуускай таһынааҕы Капитоновка сэлиэнньэтигэр туристическай бизнеһи сайыннаран эрэллэр.   Оҕолор улааттылар диэн саҕалаабыппыт – Биһиги үс уоллаахпыт. Улахаттарбыт 14 саастарын туолбуттарын кэннэ,...