08.05.2021 | 15:01

Саха сирэ тыылга

Саха сирэ тыылга
Ааптар: Киин Куорат
Бөлөххө киир

* 1941-1944 сылларга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тыылга барыта 58962 киһи өлбүтэ, ол иһигэр тыа сиригэр олорор киһитин ахсаана 43364 тэҥнэһэр. 
* 1942-1943 сыллар ордук кытаанах, ыарахан этилэр, сылларынан ыллахха, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта: 1942 с. – 18770, 1943 c.  16040 киһи өлбүтэ. Манна даҕатан эттэххэ, хоргуйуу 1940 сылтан саҕаламмыт, бу сыл өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 12118 киһи өлбүт.
* Оройуоннартан дьон өлүүтэ ордук Сунтаар оройуонугар тахсыбыта, ол курдук 1940 с. 706 киһи өлбүт, оттон сэрии сылларыгар – 1941-1944 сылларга барыта 4500 киһи өлбүт. 
* Атын оройуоннары ылан көрөр эбит буоллахха, 1941-1944 сылларга: Мэҥэ Хаҥаласка 3534 киһи (1940 с. 791 киһи өлбүт), Ньурба оройуонугар 3552 кићи (1940 с. 752 киһи өлбүт), Уус Алдаҥҥа 3322 кићи (1940 с. 626 киһи өлбүт), Бүлүү оройуонугар 2848 кићи (1940 с. 420 киһи өлбүт), Тааттаҕа  2370 киһи (1940 с. 673 киһи өлбүт), Үөһээ Бүлүүгэ 2848 киһи (1940 с. 430 киһи өлбүт), Чурапчыга 2301 киһи өлбүт (1940 c. 590 киһи өлбүт). 


* 1942 сыл балаҕан ыйыгар Чурапчы оройуонун 41 холкуоһа хоту көһөрүллүбүтэ, киһитин ахсаана 4890, оттон үлэһит илиитэ 2000 киһи этэ. Чурапчы холкуостара көһөн тиийэн олохсуйбут оройуоннара: Кэбээйи оройуонугар 18 холкуос, Булуҥҥа 10 холкуос, Эдьигээҥҥэ 13 холкуос. Бу холкуостар бары олохтоох холкуостары кытта холбоһоннор, барыта 32 (Кэбээйигэ – 15, Булуҥҥа – 10, Эдьигээҥҥэ – 7) балыгынан дьарыгырар холкуос үөскээбитэ. Ону таһынан «спецпереселенецтэртэн» 23 холкуос олохтонуохтааҕа.
* Докумуоннартан көрдөххө, 1944 сыл түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн балык үлэтигэр илин эҥээр уонна Бүлүү бөлөх оройуоннар холкуостарыттан барыта 1737 үлэһит илии хабыллыбыт. Олортон 940 сэриигэ барартан сыыйыллыбыт дьон этилэр. Холкуостарга балык үлэтигэр үлэһит илии тиийбэтинэн оҕо-дьахтар үлэлиирэ.
* Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1941-1942 сылларга холкуостарга сүөһү өлүүтэ 42 344 төбөҕө тэҥнэспитэ. Холкуостаахтар кэтэх хаһаайыстыбалара эстэр уһукка тиийбитэ, ынах сүөһү ахсаана чааһынай бас билиигэ 1941 сыл тохсунньутугар 172 616 төбө баар буоллаҕына, 1943 сыл тохсунньутугар тиийэн 48 971 төбөнөн көҕүрээбит. Сылгы олох эстэр турукка тиийбит, 20804-тан баара-суоҕа 1914 сылгы хаалбыт. Ити көҕүрээбит биричиинэтэ биллэр, үгүс ыаллар хоргуйаары ыксаан бэстилиэнэй ынахтарын эспиттэрэ. 1943 сыл тохсунньутааҕы сибидиэнньэнэн холкуостаах хаһаайыстыба 45,2% ыанар ынаҕа суох хаалбыт.
* 1940-1945 сылларга Сунтаар норуодунай суутунан барыта 1877 киһи сууттаммытыттан 1625 киһи хаайыыга түбэспит.
* 1944-1945 сылларга өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 30 дьахтар үлэҕэ килбиэннэрин иһин Сэбиэскэй Сойуус уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара. Сүүһүнэн бастыҥтан бастыҥ үлэһит дьахтар Өрөспүүбүлүкэтээҕи Бочуот кинигэтигэр киллэриллибитэ. 1938 сылтан 1945 сылга диэри барыта 325 дьахтар Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай грамотатынан уонна «Саха АССР 15 сыла» өйдөбүнньүк бэлиэтинэн наҕараадаламмыттара, ол иһиттэн 179-һа аҥаардас сэрии сылларыгар.

(“Саха сирэ тыылга” матырыйаалга дааннайдар Наталия Степановна Степанова “История чахчылара: суругунан суруллубут суоруллубат” диэн кинигэттэн ылылыннылар)

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Былатыан Эверстов:  «Элбэх дьоҥҥо сонуну кэпсиир кыахтаах буолар — дьол»
Дьон | 06.06.2024 | 10:00
Былатыан Эверстов: «Элбэх дьоҥҥо сонуну кэпсиир кыахтаах буолар — дьол»
Хас сир аайы ураты дьон баар буолар. Кинилэр олохторун хара маҥнайгыттан атыннык олоро сатыыллар. Барыларыгар баар курдук нус-хас дьылҕаҕа дураһыйбаттар. Оннук дьикти киһинэн Дьааҥы улууһугар олорор эрээри, өрөспүүбүлүкэ, дойду, аан дойду үгүс бэлиэ спортивнай түгэннэрин көтүппэккэ хамнаһа суох сырдатар суруналыыс, киэҥ сырыылаах айанньыт, коллекционер, фотограф, спортсмен, норуот тапталын ылбыт Платон...
Татьяна Гоголева:  «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
Дьон | 13.06.2024 | 10:00
Татьяна Гоголева: «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
«Хотугу сулус» оҕо телерадиоакадемиятын төрүттээбит, үгүс көлүөнэ талааннаах ыччаты көччөх гынан көтүппүт Татьяна Гоголева, чахчы, Саха сиригэр тыыннаах номох буолбут киһи. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын, социальнай эйгэтин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына олоҕун тухары оҥорбута, айбыта-туппута, үйэтиппитэ үгүс.   Кини туһунан бу иннинэ сурулунна ини, суруллубата ини. Ол эрээри...
Элбэх оҕолоохторго — ураты болҕомто
Сонуннар | 06.06.2024 | 16:00
Элбэх оҕолоохторго — ураты болҕомто
2024 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр ыытыллыбыт Ил Түмэн сэттис (уочараты таһынан) пленарнай мунньаҕар норуот дьокутааттара «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр элбэх оҕолоох ыал статуһун туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонугар уларытыылары киллэриини өйөөтүлэр.   Санатан эттэххэ, дойду баһылыга Владимир Путин 2024 сыл тохсунньу ыйыгар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр статустарын болдьоҕо суох оҥорбута. Ол эбэтэр үс уонна...
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Сонуннар | 08.06.2024 | 11:51
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Куорат баһылыга Евгений Григорьев дьаһалынан VIII-с «Азия оҕолоро» Оонньуулар ыытыллар кэмнэригэр бэс ыйын 25 күнүттэн  от ыйын 8 күнүгэр диэри Дьокуускай куоракка арыгылаах утах атыыта бобуллар. Ол эбэтэр бу күннэргэ арыгылаах утах атыытыгар идэтийэр эргиэн туочукалара сабыллаллар, атын маҕаһыыннарга арыгы атыылыыр отделлар үлэлээбэттэр.  Бу хаарчах арыгынан эргинэр кафе, ресторан, бар...