13.12.2021 | 11:00

Наука оскуола паартатыттан саҕаланар

Наука оскуола паартатыттан саҕаланар
Ааптар: Айталина Софронова
Бөлөххө киир

Оҕо наука киэҥ аартыгар алын сүһүөх кылаастан бастакы хардыылары оҥорор. Ол курдук, үөрэх дьылын устата араас научнай-практическай конференциялар, олимпиадалар, айар күрэхтэр тиһигин быспакка ыытыллаллар. Оҕо НПК-ҕа ситиһиилээхтик кыттарыгар туох ирдэнэрий?

Учуутал оҕону кытта тэҥҥэ үлэлиэхтээх

Бастатан туран, үлэ тиэмэтэ оҕоҕо эрэ буолбакка, учууталга эмиэ интэриэһинэй буолуохтаах. Ол эбэтэр учуутал үөрэнээччи кыаҕын таба көрөн, сөптөөх тиэмэни таларыгар көмөлөһүөхтээх уонна ыйан-кэрдэн, салайан биэриэхтээх. Оҕо чинчийэр үлэтин сөбүлүүрүн, кэрэхсиирин хааччыйан, араас табыгастаах үөрэх технологияларын туһаныахтаах. Ол эбэтэр чинчийэр үлэтин эрдэттэн бырайыактаһан, былааннаһан биэриэхтээх.

Олоҕу кытта ситимниир ордук

1. Эдэр чинчийээччи учуутал “ыстаан биэрбит» билиитигэр сигэммэккэ, үлэтин бэйэтэ “буһара”, көрдөрө сатыырга дьулуһуохтаах. Чинчийэр тиэмэтин олоҕу кытта ситимниэхтээх. Ол эбэтэр туруоруллубут соругу толороругар, кыһалҕаны быһаарар, толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыахтаах, ону быһаарар ордук табыгастаах суолу-ииһи көрдүөхтээх, чинчийэр, ырытар, айар, бэйэҕэ түмүк оҥостор үөрүйэхтэрин сайыннарыахтаах.

2. Үөрэнээччи уруогу таһынан атын источниктары, чинчийиилэри билсиэхтээх.

3. Бастаан учуутал оҕоҕо, кыаҕыттан көрөн, үлэ форматын быһааран биэриэхтээх. Холобура, үөрэтиллибит тиэмэттэн, хомуллубут матырыйаалтан реферат, дакылаат, ыстатыйа, чинчийэр үлэ тахсыан сөп. Ол былаанын оҥорору ыйан-кэрдэн биэриэхтээх.

4. Оҕо бэлэм былаанынан суруйбут үлэтин учуутал сирийэн бэрэбиэркэлиэхтээх, ханна ыарырҕаппытын быһаарыахтаах.

Бырайыактааһын оҕо тиэмэни төһө сөбүлээбититтэн, кэрэхсээбититтэн саҕаланар. Оҕо сонурҕаабатах матырыйаалын интэриэһиргээбэт, олох да өйдөөбөт, ыарырҕаппыт да буолуон сөп. Онон үлэ түмүгэ ситиһиилээх, дириҥ, толору буоларыгар үөрэнээччи элбэх кыһалҕалары көрсөр.

Чинчийэр үлэ сүрүн тосхоллоро

Тиэмэ үөрэнээччигэ уһулуччу кэрэхсэбиллээх буолуохтаах. Чинчийии айар үлэҕэ тэҥнээх. Оттон айар үлэ, биллэн турар, баҕа баар буоллаҕына эрэ үөскүүр.

Тиэмэтин бэйэтэ талар оҕо үлэтигэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар, сыалын ситиһэргэ дьулуһар.

Билиитин бэйэтэ үлэлээн, көрдөөн, сыралаһан булбут оҕо салгыы үөрэнэргэ интэриэһэ улаатар.

Чинчийэр үлэ саҥаны арыйыыга көҕүлүүр. Саҥа ыйытыылар үөскээһиннэрэ оҕо интэриэһин көбүтэр, көҕүн көтөҕөр.

Чинчийэр үлэ тыыннаах организм сайдыытын курдук ыытыллар, сайдар.

Учуутал ханнык баҕар ыйытыыга чопчу хоруйу билэрэ ирдэммэт. Кини үөрэнээччини баар проблеманы чинчийэргэ үөрэтиэхтээх.

 

Саҥара, кэпсии үөрэниэхтээх

Оҕо ис санаатын дьоҥҥо тиэрдэ, киэҥ эйгэҕэ холкутук саҥара үөрэнэр дьоҕурга кыра кылаастан уhуйуллар. Оннук сатабыл кыра кылаастан өйтөн суруйууттан, дакылааттан, рефераттан саҕаланар.

 

Чинчийэр үлэ сатабыллара

– Кыһалҕаны булуу, быһаарыы, толкуйдаан, таба суолу көрдөөһүн;

– Сэрэйэн көрүү, сабаҕалааһын;

– Кэтээн көрүү;

– Эксперимент оҥоруу;

– Толкуйдаан таһаарыы;

– Түмүк оҥоруу.

 

Эксперт санаата

Нинель Малышева, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ наукаҕа уонна инновацияҕа Департаменын дириэктэрэ, «Арктика лингвистикатын экологията» аан дойдутааҕы научнай лаборатория сүрүннүүр научнай үлэһитэ, Арассыыйа Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтун доцена, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаҕа дьоҕус академиятын гуманитарнай кафедратын салайааччыта, ХИФУ эдэр учуонайдарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, филологическай наука кандидата:

– “Инникигэ хардыы” научнай-практическай конференция 1996 сылтан биһиги өрөспүүбүлүкэбит наукаҕа интэриэстээх, талааннаах оҕолорун, кинилэри билим эйгэтигэр угуйар, арыаллыыр учууталлары уонна үрдүк таһымнаах учуонайдары түмэр саамай улахан балаһаакка буолар. Сүрүн сыала – оҕону киэҥник толкуйдуурга, олох араас кыһалҕатын дириҥник ырытан быһаарарга үөрэтии, кини уопсай дьоҕурун сайыннарыы, ону таһынан үүнэр көлүөнэ саҥа саҕахтары арыйарын, сайдарын туһугар усулуобуйалары тэрийии. Бу аһаҕас конференция бастакы түһүмэҕэр ким баҕалаах кыттан, бэйэтин холонон көрүөн син. Онтон сүүмэрдэнэн, кыайыылаахтар улуус түһүмэҕин ааһан, өрөспүүбүлүкэ, Арассыыйа, аан дойду таһымыгар тиийэ үрдүк чыпчааллары дабайар кыахтаахтар. 1996 сылтан саҕалаан “Инникигэ хардыы” “оскуолатын” ааспыт оҕолор бары кэриэтэ билигин улахан ситиһиилэрдээх, төрөөбүт дойдуларыгар, уопсайынан, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалаах, суолталаах дьон буола улаатан үлэлии-хамсыы, үөрэнэ сылдьаллар. Онон бу оҕоҕо тус бэйэтигэр эрэ буолбакка, бүтүн өрөспүүбүлүкэ, дойду сайдыытыгар сүҥкэн оруоллаах тэрээһин дии саныыбын.

Нинель, эн эксперт быһыытынан көрөргүнэн, оҕолор бырайыактарын ситиһиилээхтик көмүскүүллэригэр туох кистэлэҥ баарый?

Бу ыйытыыга киһи судургутук хоруйдаабат. Оҕолор бырайыактарын ситиһиилээхтик көмүскүүр биричиинэлэрэ элбэх.

Бастатан туран, оҕо науканан дьарыктанарыгар дьиэттэн оскуолаҕа диэри усулуобуйа барыта баар буолуохтаах – төрөппүттэр, учууталлар, оскуола, улуус, өрөспүүбүлүкэ дьаһалтата психологическай, методологическай, үп-харчы уо.д.а  өттүнэн күүс-көмө, тирэх буолуохтаахтар.

Иккиһинэн, мин санаабар, оҕо ситиһиилээхтик кыттарыгар бэйэтэ сөбүлээн, интэриэһиргээн талбыт тиэмэтин чинчийиэхтээх. Мин тэрээһиҥҥэ эксперинэн үлэлээбитим ыраатта, онон тиэмэ ис дьиҥин билбэккэ, учуутал суруйбутун мээнэ үрдүнэн нойосуус үөрэппит, учуутал оҥорон биэрбит презентациятынан кэпсиир оҕо тута биллэр, оннук кыттааччы үрдүк сыанабылы ылбат. Онон учуутал хоһоон курдук үөрэтиэхтээҕэр, оҕо болҕомтотун тардыбыта ордук туһалаах буолар.

Үсүһүнэн, хас биирдии үлэ чинчийбит эрэ киһи диэн буолбакка, прикладной, ол аата олоххо туттуллар, туһалаах буолара билиҥҥи наукаҕа ирдэнэр. Наука сүрүн сыала – уопсастыба араас көрүҥнээх кыһалҕатын быһаарыы, ыйытыыларга хоруйдааһын. Оҕо итини эрдэттэн билэр, өйдүүр буоллаҕына, мотивацията үрдүүр, сыалын-соругун түргэнник ситиһэ сатыыр. Эбиитин ханнык эмэ кыһалҕаҕа эппиэтин тобулан баран ону бэйэтэ оҥорон, олоххо киллэрэн көрдөҕүнэ өссө ордук буолуо этэ.

Төрдүһүнэн, сороҕор, үксүн үрдүкү кылаастарга оскуола бырагыраамата тиийбэт буолааччы, оччоҕуна учууталлар учуонайдары көрдөһөн научнай консультант, сүбэлээччи гыныахтарын син. Манна биһиги, университет преподавателлэрэ, научнай үлэһиттэрэ өрүүтүн үөрэ-көтө көмөлөһө, сүбэлии сатыыбыт, ыйан-кэрдэн биэрэбит.

Наука эн олоххор суолтата.

– Наука мин олохпор суолтата улахан: биир өттүнэн, науканы тэрийэр, салайар хайысхаҕа үлэлиибин, атын өттүнэн, Москватааҕы тылы үөрэтэр институт докторана, аан дойдутааҕы научнай лаборатория сүрүннүүр научнай үлэһитэ буоларым быһыытынан, талан ылбыт научнай тиэмэбин чинчийэммин сүрүн үлэм таһынан бириэмэ аттаран үлэлиибин. Ол иһин наука эйгэтин икки өрүтүн дьүөрэлии тутабын.

Сонуннар

Ордук ааҕаллар

Былатыан Эверстов:  «Элбэх дьоҥҥо сонуну кэпсиир кыахтаах буолар — дьол»
Дьон | 06.06.2024 | 10:00
Былатыан Эверстов: «Элбэх дьоҥҥо сонуну кэпсиир кыахтаах буолар — дьол»
Хас сир аайы ураты дьон баар буолар. Кинилэр олохторун хара маҥнайгыттан атыннык олоро сатыыллар. Барыларыгар баар курдук нус-хас дьылҕаҕа дураһыйбаттар. Оннук дьикти киһинэн Дьааҥы улууһугар олорор эрээри, өрөспүүбүлүкэ, дойду, аан дойду үгүс бэлиэ спортивнай түгэннэрин көтүппэккэ хамнаһа суох сырдатар суруналыыс, киэҥ сырыылаах айанньыт, коллекционер, фотограф, спортсмен, норуот тапталын ылбыт Платон...
Татьяна Гоголева:  «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
Дьон | 13.06.2024 | 10:00
Татьяна Гоголева: «Төрөөбүт тылын билбэт ыччат ханна да сыаналаммат»
«Хотугу сулус» оҕо телерадиоакадемиятын төрүттээбит, үгүс көлүөнэ талааннаах ыччаты көччөх гынан көтүппүт Татьяна Гоголева, чахчы, Саха сиригэр тыыннаах номох буолбут киһи. СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын, социальнай эйгэтин туйгуна, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына олоҕун тухары оҥорбута, айбыта-туппута, үйэтиппитэ үгүс.   Кини туһунан бу иннинэ сурулунна ини, суруллубата ини. Ол эрээри...
Элбэх оҕолоохторго — ураты болҕомто
Сонуннар | 06.06.2024 | 16:00
Элбэх оҕолоохторго — ураты болҕомто
2024 сыл ыам ыйын 28 күнүгэр ыытыллыбыт Ил Түмэн сэттис (уочараты таһынан) пленарнай мунньаҕар норуот дьокутааттара «Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр элбэх оҕолоох ыал статуһун туһунан» өрөспүүбүлүкэ сокуонугар уларытыылары киллэриини өйөөтүлэр.   Санатан эттэххэ, дойду баһылыга Владимир Путин 2024 сыл тохсунньу ыйыгар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр статустарын болдьоҕо суох оҥорбута. Ол эбэтэр үс уонна...
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Сонуннар | 08.06.2024 | 11:51
Арыгы атыытын бобуутун полиция үлэһиттэрэ хонтуруоллуохтара
Куорат баһылыга Евгений Григорьев дьаһалынан VIII-с «Азия оҕолоро» Оонньуулар ыытыллар кэмнэригэр бэс ыйын 25 күнүттэн  от ыйын 8 күнүгэр диэри Дьокуускай куоракка арыгылаах утах атыыта бобуллар. Ол эбэтэр бу күннэргэ арыгылаах утах атыытыгар идэтийэр эргиэн туочукалара сабыллаллар, атын маҕаһыыннарга арыгы атыылыыр отделлар үлэлээбэттэр.  Бу хаарчах арыгынан эргинэр кафе, ресторан, бар...