Ырыа, сэһэн аргыстаах ыраах айан суоппара

Таатта ытык сирин иккис дойду оҥоһунна. Билигин бибилэтиэкэр идэлээх Светлана Семеновна, ыраах айан суоппара Сергей Павлович Игнатьевтар – талба Таатта улууһун киин бөһүөлэгин үлэни өрө туппут, көхтөөх, ытыктанар ыалларыттан биирдэстэрэ. 

Сергей, Светлана Игнатьевтар

Уоллаах кыыс оҕолоро хайыы үйэ бэйэлэрэ ыал-күүс буолан, 7 минньигэс сиэни бэлэхтээн, эһэлээх эбэ сүрэҕин уулларбыттара быданнаабыт.

Төһө да 66 сааһыгар сырыттар, дьиэ кэргэн аҕа баһылыга күн бүгүнүгэр диэри бараанкатыттан илиитин араара илик. Доҕор оҥостубут "Камаһыгар" олоруо эрэ кэрэх, Харбалаахтан чох тиэнээт, Ытык Күөлгэ, улуус бөһүөлэктэригэр, Чурапчыга, Хаандыгаҕа тиийэ айанната турар.

Онно киһи соһуйара суох. Сергей Павлович – оҕо эрдэҕиттэн ыралаабыт идэтин толору баһылаан, 43 сыл тимир көлөнү муоһалаабыт ыраах айан баай уопуттаах суоппара. 2008 сыллаахха улууһугар аан бастакы ыраах айан суоппардарын ыһыаҕын тэрийсэн, түмсүү тэрийэн, атын улуустарга холобур буолбут көхтөөх киһи. Бэйэтэ этэринэн, “баартыйа баарын саҕана, үлэ күөстүү оргуйар кэмигэр” улуус үс төгүллээх чөмпүйүөн суоппара үрдүк ааты ылан, кыһыл лиэнтэни кэппэхтээбит киһи. Былырыын ахсынньыга кинини “СӨ тырааныспарын үтүөлээх үлэһитэ” үрдүк аакка түһэрбиттэрэ, хамыыһыйаны ааспыт үһү. Туттаралларын долгуйа кэтэһэр.

Кини тэлбит суолун бырааттара уонна уола салгыыллар: кыра Сергей ыраах айаҥҥа сылдьар суоппардардаах чааһынай тэрилтэлээх. Аҕатын туйаҕын хатаран, сири-сибиири кэрийэн, өрөспүүбүлүкэни уһаты-туора айанныыр.

Механизатордарга анаммыт мэҥэ таас

Хайдах, туохтан саҕаламмыта

– Оччолорго оройуоҥҥа “Сельхозтехника”  диэн улахан тэрилтэ баара. Аан бастаан тойон суоппарынан үлэҕэ киирэн, “УАЗ”-игы ыытан саҕалаабытым. Ол сырыттахпына уордьаннаах суоппардар бу улахан массыынаҕа тигинэччи үлэлиэхтээх киһи манна сылдьар эбиккин диэн сүбэлээн, “ЗИЛ-га” көспүтүм. Чох, гравий, оттон кыһынын полу-бырысыап олордон, Золотинкаттан комбикорм таһарбыт, от да тиэйэрбит. Манна 1985-86 сс. таас балыыһа тутуллубута. Онно сыбаайа, билииккэ, шлакоблок тиэйиитэ элбэх этэ. Мохсоҕоллоохтон сиэмэнтэ таһарбыт. Онно бастакыбын оройуон чөмпүйүөн суоппара буолбутум. Оччолорго, этэргэ дылы, социалистическай куоталаһыынан олорорбут. Хас ый, кыбаартал, нэдиэлэ аайы бачча туонна/км оҥордулар диэн оройуон хаһыатыгар тахсан иһэрэ. Бэйэҥ курдук мааркалаах массыыналары кытта киирсэҕин. Үрдүк көрдөрүүлэннэҕиҥ аайы – бириэмийэ!

Үчүгэй көрдөрүүлээх буолан, саҥа кэлбит самасыбааллаах “Уралга” олордон, олус үөрбүппүн, саха тэҥэ суох санаммыппын саныыбын. Онтон уоҕуран, утуйары да умнан туран үлүмнэһэн үлэлээн, былааны таһыччы толорор буолбутум. Эрдэ “хайа дьоллоохтор саҥа массыынаҕа олороллоро буолла?” дэһэрбит. Баартыйа өссө да барбахтаспыта буоллар, өссө үгүөрү үлэ оҥоһуллуо этэ.

Ону баара... тэрилтэбит ыһыллан хаалбыта. Ол оннугар суол оҥоруутунан дьарыктанар “ХДСУ” диэн хозрасчетнай тэрилтэ баар буолбута. Начаалынньыгынан В.В. Нехчоенов үлэлээбитэ. “Сельхозтехникаҕа” мэхээнньиктээбит Михаил Ларионов ол саҥа тэрилтэҕэ үлэҕэ киирбит этэ. Кини миигин ыҥыран ылан, үлэҕэ киирэргэ, Украинаттан массыына сүүрдэн аҕаларга этии киллэрбитэ.

Икки ыйдаах историческай айан

– Оччолорго сахаттан итиччэ ыраахтан массыына перегоннуу барбыт, арааһа, ахсааннаах буолуо. 1990 сыл тохсунньу 8 күнүгэр ол Мишам, Һааска Гуляев, Гоша Большаков уонна мин буолан, Москубаҕа көттүбүт. Массыынанан Харьковка, салгыы Кременчуг куоракка тиийдибит. “КРАЗ” массыынаны ол куоракка оҥороллор эбит этэ. Собуоттарын ааннарыгар “Грозный” диэн миэлинэн сурук бөҕө. Онтубут чеченнэр атыылаһан ылбыттар эбит. Сэриигэ бэлэмнэммиттэр быһыылаах.

Аара баран иһэн, Днепр өрүһү тимир суоллаах муостанан туораабыппыт. Тымныы оройуттан тиийбит дьон, онно ардах түһэ турарын, эбэҕэ кустар уста сылдьалларын көрөн, сөҕүү-махтайыы бөҕө буоллубут. Массыына таҥыллан бүтэрин кэтэһэн, нэдиэлэттэн ордубуппут...

Харковынан төттөрү Воронеһу ааһан, Куйбышевка кэллибит. Кырдьаҕас оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ тохтоон, сынньанан, баанньыктанан барыахха диэн сүбэлэстибит. Дьиэлээхтэрбит сибиинньэ этин-сыатын ыыһаан күндүлээтилэр. Дьонуҥ өссө сомогуоннаахтар. Ол олорон кырдьаҕас: «Эһиги нууччалыы ырыаны билэҕит дуу?» – диир.

Арба, ол  айаннаан истэхпитинэ, 1990 с. Алексеевскай оройуоммут Таатта оройуона буолбута. Кэргэним бибилэтиэкэр буолан, оройуон хаһыатыгар «Массыына сүүрдэн аҕалыыны Таатта төрүт аата төннүбүтүгэр аныыбыт» диэн таһаартарбыт этэ. Оттон Куйбышевыҥ эрдэ  Самара этэ буоллаҕа (Ол историческай аат эмиэ төннүбүтэ). Ону санаат, мин: «Эх, Самара городок беспокойная...» диэни тардан кэбистим. Оҕонньорбут соһуйуу, үөрүү-көтүү бөҕө. Саха сирэ диэни ончу билбэт эбит этэ. «Ол ханан баар сирий?» диирэ... «Ыраахтан да сылдьар ыччат эбиккит», – диэн, барарбытыгар алҕаан, ол ыыһаммыт этиттэн күүһүнэн кэриэтэ ыһыктаан ыыппыта. Эгэ, хоннорбуттарыгар төлөбүр көрдүөхтэрэ дуо!

Уолаттар эт саастыы этибит, биир уолбут 3-4 сыл аҕа буолуо. Тулун диэнтэн Братскайынан Осетроваҕа түһэн, Мииринэйинэн айаннаан кэлбиппит.

– Ити гынан төһө өр айаннаан, дьиэҕитин булбуккутуй?

– Икки ый курдук. Оччолорго суолга ГАИ-лар тохтотон, 350 км диэри ыраахха таһаҕас тиэйтэрэн ыытар бырааптаахтар этэ. Онон, кэлэн иһэн, «таарыйа бу куораттан ол куоракка диэри» таһаҕас бөҕө тиэйэр этибит. Хата, онон балай эмэ хамнастанан кэлбиппит. Ол аҕалбыт массыынам оччолорго Арассыыйаҕа саамай улахан, кыахтаах, үрдүк массыына этэ.  Онно «МАЗ»  12 м  бырысыабын арааматын быһан, олордон баран, Владивостогунан, Неверынан айанныырым. Магадаҥҥа эмиэ тиийэ сылдьыбытым.

Ол икки ардыгар уларыйыы бөҕө!

– Ааттыын дьалхааннаах, «лихие» дэнэр, 90-с сылларга айаннаабыт эбиккит. Оччолорго рэкет күүскэ сайдыбыт кэмэ. Сатахха, билиҥҥи курдук, суотабай сибээс суоҕа сыттаҕа?

– Арба, ол массыына перегоннаан иһэн көрдөхпүнэ (түүн этэ)... Почта дьиэ таһыгар уочарат бөҕө! Тыый, туох буолла, сэрии дуу диэн, сэрэхэдийии буолла. Билиҥҥи курдук массыына иһигэр сонуну-нуомаһы олоччу кэпсиир араадьыйа суох. Дьонтон эрэ истэҕин. Онон биир оҕонньору олордон баран туохха түүннэри уочараттыылларын сурастыбыт.

«Үс хонугунан харчы уларыйар үһү. 50-наах уонна мөһөөктөөх купюралары уларыппатыҥ да, кураанах кумааҕыга кубулуйаллар», – диир.

Мин наада буолуо диэн илдьэ барбыт оннук харчылаах этим. Оччолооҕу истэн, Пенза куоракка киирэн уларытарга сананным. Ол кэмҥэ атын уолаттарбыт таһаҕас тиэйэн атын сиринэн барбыттара. Гошалыын иккиэбит эрэ. Улахан массыынанан куоракка киирэр бобуулаах. Инньэ гынан, уолум массыынатын маныы хаалла. Мин туран, аара суолтан массыына тута таҕыстым. «Москвич» тохтоото. Киһим: «Түүҥҥү симиэнэттэн үлэлээн иһэбин, чоххо үлэлиибин», – диир. Көрдөхпүнэ, түүннэри үлэлээбит киһи диэтэххэ, сэргэх баҕайы. Рэкеттээбэттэр ини диэн, испэр сэрэхэдийэбин.

– Сөп ээ. Хаһан да сылдьыбатах сириҥ, сибээс-той суох. Харчы уларыта баран иһэргин киһиҥ билэр. «Хайдах эрэ һаллыы баҕайы» дии.

– Дьаһалталара диэҥҥэ тиийдибит. Дьиэ аттыгар оҕо көтөҕөн турар дьахтар мэҥэ тааһа баара. Оҕото хатыҥ лабаатыгар дьүөрэлиири туппут. Ол сэбирдэхтэрэ дьиҥнээх кыһыл көмүс солотуулаахтар үһү. «Ону күнүһүн – оскуола оҕолоро, түүнүн саллааттар харабыллыыллар. Пенза хас биирдии олохтооҕо 10-нуу  солк. кыттыһан оҥотторбуттара», –  диэн кэпсиир ол киһим.

Харчы уларытар кэбиниэттэрэ 3-с этээскэ үһү. Дьэ, онно мин аны аан бастакыбын лииптэрэ диэҥҥэ олорсор буоллум. Дьокуускайга «Лена» гостиницаҕа баар сураҕын истэр эрэ этим. Көрдөхпүнэ, кунуопканы баттаан киирэллэр, аана аһылыннаҕына, хастыы да киһи тахсан кэлэр. Дьону үтүктэн 3 сыыппараны баттаатым. Ааным, чочумча буолаат, хата, бэйэтэ сабылынна! Үөһэ тахсан иһэн ол тэрилим сүр улаханнык «тык» гынаат, дьигиһис гынарга дылы буолла! Ээ, мин биирдэ айаннаары гыммыппар торуоһа быстан эрэр диэн, аан аһыллаатын кытта омуннаах үлүгэрдик ыстанан таҕыстым ээ! Дьон бу хайдах буолбут киһиний диэтэхтэрэ буолуо, дьиктиргээбиттии көрдүлэр. Кыһыыта, халтайга тиийбит этим. Командировочнайдар киэннэрин тимир суол вокзалыгар уларыталлар үһү. Аны онно барар буоллубут. Тиийбиппит киһи-сүөһү үллэҥнэс. Массыынаттан тахсааппын кытта дьон баар буола түстүлэр. «Биһигини кытта барыс, кыра бырыһыаҥҥа уларыта охсон биэрэбит», – дэһэллэр. Куһаҕан дьон буулаатылар диэн, соруйан  улаханнык, иһиллэр гына, массыыналаах киһибин аатынан ыҥыраат: «Билигин тахсыам», – диибин.  Анараа киһи: «Сөп-сөп, күүтэбин», – диир буоллаҕа. Ону истэн, билэр нууччалаах эбит диэтэхтэрэ, туора хааман биэрдилэр.

Киирбитим 40-ча илиистээх уопсай тэтэрээти тилэри испииһэк суруллубут! Пахай, киһи манна ыйы да быһа турууһу. Ол да буоллар, кулгаах-харах иччитэ буолан, тугу кэпсэтэллэрин истэбин, көрүү-истии бөҕөбүн. Саҥа харчыларын хас да үрүсээк муҥунан хаалаан аҕалаллар эбит. Үрүсээктээхтэри аптамааттаах саллааттар арыаллыыллар. Баантан аҕалаллар быһыылаах.  Биир дьахтар хара омуктарга харчы уларытан биэрэр эбит. Иһиттэхпинэ: «Эн бэҕэһээ 40 тыһ. солк. уларыппытыҥ дии», – эҥин дэһэллэр. Онно холоотоххо, мин харчым диэхтээн – «оҕо оонньуура» эбит... Син быыс-хайаҕас булан, өр буолбакка уларыттарбытым.

Кэлэн иһэн көрдөхпүтүнэ, ырыынакка 1 мөһөөк солкуобай аныгы 10 солк. атыылыыллар эбит этэ. Сыалай паачканан. Кэлэн баран: «Барытын атыылаһан кэлбитим буоллар, манна миллионер буолуох эбиппин» диэн күлэр этим. Манна... харчы ыйы быһа уларыйбыта.

– Оо, оччоҕо таах сибиэ эрэйдэммиккин, манна да уларыттарыаххын сөп эбит дуо?

– Холкутук. Ону онно сылдьан билбэппит буо. Сибээстэһии суох. Омскайтан эрэ 8-канан переговордаһар кыахтаммыппыт. Барарбар кыыһым аҕыйах тылы саҥарара. Красноярскайтан эрийбиппэр төлөпүөнү кини ылла. Ийэтэ таһырдьа быстах тахсарыгар, аҕаҥ эрийиэ, туруупканы хайаан да ылаар диэбит. Долгуйар, кэтэһэр буоллаҕа. Мааным: «Паапа-а, мин дьиэбэр соҕотоҕун хаалар буолбутум ээ», – диир киһи буолбут этэ. Оҕо түргэнник тылланар эбит, – аҕа кыыһын кэпсииригэр, бэл, куоластыын уларыйар. Атааҕа үһү.  

Ночоокко барыы эбэтэр өлбөтөҕөр махтал

– Суол тэрилтэтэ эстибитигэр, Амма оройуонуттан эргэ «Урал» массыынаны ылан оҥостон, 1993 с. чааһынайга барбытым. Оннук үлэлээн, саҥатык туруктаах, Белогорскайтан «КРАЗ» мотуора олордуллубут  армейскай «Уралы» ылынан, үйэм тухары илдьэ сылдьар массыыналанным дии санаабытым. Оччолорго үйэ уларыйыа, билиҥҥи курдук модун, саҥа массыыналар кэлиэхтэрэ диэн өйгө да суоҕа. Онтубун «Лесопуун» гарааһыгар туруорар этим.

Ол тэрилтэ тойоно биирдэ өрүс сабыллыбытын кэннэ, муус устар 15 күнүгэр, миэхэ кэлэн: «Хойутааһын буолла. Үлэһиттэрим 5 ыйдаах хамнастарын суотугар удамыр бородуукта ылыахтаахпын. Куоракка өссө хаптаһын киириэхтээх. Дьон син өрүһүнэн сылдьар. Бара охсон кэлиэххэ эрэ», – диир. Көрдөххө, кырдьык, массыыналар уоран сылдьаллара.

Түүн Төхтүрүнэн бэркэ туораатыбыт. Күнүс ылыахтаахпытын ылан, тиэнэн баран эбэбитигэр киирдибит. Тойоммут бэйэтэ «УАЗ»-игынан батыһа сылдьар. Суол бүтүннүү уу. Биир сиргэ массыыналар тохтоон тураллар. Онно мэһэйдэтэн, көнөтүк бардым. Арай мин өттүм диэкинэн массыынам тимирэн барда. Армейскай массыына буолан, хата, люктааҕа. Ол онон тахсан быыһанным. Икки куруусчут баара. Олор үөһэ олорбуттара. Бары этэҥҥэ быыһаммыппыт. Массыынам барахсан ол өрүс ортотугар бараахтаабыта. Ити 1996 с. этэ.

– Оо, ыт буола сыспыккыт дии! Тэрилтэ тугунан төлөһүөй, кураанаҕы куустаҕыҥ буолуо?

– Бааҕар сэлээркэлээх бардаҕа диэн экологтар ыстарааптаабыттара. Тэрилтэ хамнас суотугар түҥэтиэхтээх аһыттан эмиэ ытыс сотуннаҕа. Хайыаҥ баарай?

Көмүсчүттэр бөһүөлэктэрэ

– Хаалбыт эргэ массыынабынан үлэлээн, “УАЗ”-икпын, кыра тыраахтарбын атастаһан, бензовоз «Урал» ылбытым. Үөһээ Дьааҥыга  «Лазоҕа» үлэлээбитим. Нэлгэһэ үрэҕинэн баран истэххэ, Баатаҕайга 200-тэн тахса км тиийбэккэ эрэ, көмүс хостооччулар «Лазо» диэн бириискэлэрэ баар этэ. Айаннаан иһэн көрдөххө, уот-күөс бөҕө буолааччы. Онно Е.П. Жирков Сентачааҥҥа тойон этэ, быһата, ити эҥээр үлэлээбитэ. Кини миигин билигин көмүс хостооччулар үлэлии аҕай турар  сирдэриттэн – «Лазоттан» – 2 этээстээх мас дьиэни көтүрэн, Сентачаан диэн бириискэ саҥа аһылларыгар тиэйэн биэрэргэ соруспута. Онно 1,5 ый үлэлээбиппит. Ол урут, эстэн турар кэмигэр кытта, харабыллааҕа. 3-4 этээстээх мастарыскыай, 2 этээстээх элбэх мас дьиэлэр бааллара. Тэпилииссэлэрдээхтэрэ. Бэркэ тураллар этэ. Көмүсчүттэри онтон эмискэ көһөртөөбүт быһыылаахтара. Иһэ олорор ууларын ситэ да испэккэ тахсыбыт курдуктара. Оннук турбутунан остуолга хаалбыт этэ. Хайа үрдүгэр аэропорт эҥин баар эбит этэ. «Сөмөлүөтүнэн көһөртөөбүттэр», – дииллэрэ. Тоҕотун туох билиэй?  Көтүрүллэр дьиэ ааннарын баатаҕайдар көтүрэн саҕалаабыттар этэ. Билигин ол бөһүөлэк сөргүтүллэн, көмүс хостууллар.

Умнуллубат, ыарахан суол, дьэ – ол этэ!

– Арай биирдэ «КРАЗ»-нан таһаҕас тиэнэн, Уус Ньаранан Магаданнаатым. «Амма-сервис” диэн тэрилтэ сакаастаһан, төннөрбөр полу-бырысыап тиэнэн кэлиэхтээхпин.

Барарбар бэйэм таһаҕас көрдөөн булуннум. Уус Ньара бириискэтигэр илдьэргэ кэпсэттим. Онтон салгыы аны стеклотара тиэнэн, дьэ, Магадаммар турунуохтаахпын. Оччолорго «Чернай прижим» оҥоһулла илик. Суолбут кэтитэ сорох сиринэн букатын да 2 м 70 см эрэ этэ. Оннук кыараҕаһын эрдэ «Уралбынан» бара сылдьыбыт буолан билэрим. Арай айаннаан иһэн көрдөхпүнэ, биир массыына аҥаар көлүөһэтин суола суох буолан хаалла. Суол кэҥээбитигэр, хаттаан көстөн кэллэ. Олох да салгынынан айанныыр дьон баар эбит дуу диэн иһэн өйдөөбүтүм, элбэх көлүөһэлээх трал суола эбит. Сорох көлүөһэлэрин салгыҥҥа уйдаран барбыт.

Дьэ, оннук суолунан 12 м уһуннаах бырысыаппар толору контейнер тиэнэн баран, «КРАЗ»-пынан баран иһэбин. Кыараҕас сиринэн, аллараа курулаамаары, хайаҕа букатын сыста кэриэтэ айанныыгын. Ол иһин тиэммит контейнерым хайаны таарыйан, тыас-уус бөҕө буолла. Онуоха өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм: хайабар сурааһын бөҕө баар эбит. Бэйэм курдук оннук сыста айаннааччылар хаалларбыттар!

Оннук айаннаан, Уус Ньаранан эргийэн, аара стеклотара уонна көтөр фабрикатын ньаалбаан лотоктарын тиэнэн Магадаммытыгар этэҥҥэ тиийдибит. Ити кулун тутар ыйга этэ, халлаан сылаас. Амматтан сылдьар табаарыспыныын иккиэбит. Төннөн иһэн, каартаны көрөн баран: «Быһалыы суол баар эбит, барыахха», – дэстибит. Онтубун Адыгылааҕынан Өймөкөөҥҥө түһэр, былыргы дьоҕус «ЗИС-5»-кэ сөптөөх гына тутуллубут суол. Ону эргэ Магадан суола дииллэр. Өймөкөөн Үчүгэй бөһүөлэгинэн тахсан барыллар, син массыыналар сылдьаллар эбит. Ол эрээри олоруҥ уһун бырысыаба суох сырыттахтара. Ону ол кэмҥэ билбэппит. Биһиги бырысыаппыт бүтүн 12 м уһуннааҕын ааһан, үрдүгэр өссө полу-бырысыап тиэнэн иһэбит.  

Оннук айаннаан иһэн, биир тоҥолох курдукка «Ураллаах» киһини көрсө түстүбүт. Кыайан ааһыспаппыт көстөн турар. Кини миигин «кэннилээ» диир. Мин киниэхэ «бырысыаба суох киһи, эн кэннилээ» диибин. «Оннук гыннахпына да, син биир аасыһар сирбит суох» диир. Кыһалҕа буолла. Чааһы быһа толкуй бөҕөҕө түһэн баран,  өй булан: «Эн хайаттан бу курдук сэрэнэн аллара диэки түс. Мин эйигин ааһан баран, кэннигиттэн торуоһунан соһон ылыам», – диибин. Киһим истэн салынна уонна: «Уруулга оччоҕо бэйэҥ олор!» – диир. Инньэ гынан бэйэм олорон, араастаан эрийэн, хаарга буксуйан ыла-ыла, нэһиилэ да буоллар, суолтан аллара диэки массыынаны түһэрдим.

– Ыы-ыы, эчи, кутталын! Төһө үрдүк сирий ол?

– Хайа буоллаҕа дии. Сирбит км курдук аллараа сыттаҕа. Былааннаабытым курдук, ааһан баран, кинини тардан ылбытым. Барарыгар нууччам этэр: «Аара бэйэҥ курдук эмиэ уһун бырысыаптаах акаарыны көрүстэххинэ, онно кыстыыгыт». Кырдьык, хайдах да киһи кыайан ааһыспат кыараҕас суола этэ.

Аны, баран истэххэ былыргы мас муоста баара. Били, хаайыылаахтар оҥорбут эргэ күргэлэрэ. Хайаттан хайаҕа анньыбыттар. Ортото аһаҕас. Мин массыынам көлүөһэтэ остуол кэтитин саҕа. Тас өттүнээҕи көлүөһэм салгыҥҥа турар. Муостабыт уһун баҕайы. Эбиитин хамсыы турара. Нэһиилэ, куттана-куттана да буоллар, туораабыппыт. Кэлин ол муоста, биһиги кэннибититтэн сууллубут этэ. Ол суол кэлин быраҕыллыбыта. Онон сылдьыбаттар.

– Ол төһө км быһалаан абыранаары, олох курдук күндү баайтан мата сыһар дьон буолаҕытый?

– 600 км. Оттон уонна, сүрүнэ, сири-дойдуну, суолу көрөөрү! Географияны кэҥэтээри.

– Уу, дьээ, ньиэрбэҕин дии!!! (кэпсэтээччим чугас дьонун, кэргэнин, оҕолорун санаан саҥа таһаарбыппын кулгааҕым эрэ истэн хаалла –Л.) Били, хас эрэ сыллааҕыта Магаданныыр эргэ суолга мунан тиийэн, массыыналара тоҥон, батыллан дуу, икки уолтан биирэ үлүйэн өлбүт түбэлтэтэ баара. Ол суолга быһыылаах?

– Ол-ол. Иккиэ буолан эмиэ Өймөкөөнүнэн баран истэхтэринэ, суоллара оһон хааллаҕа... Бу 43 сыл айаннаабытым тухары саамай ыарахан суол ити этэ.

Туһугар дьикти сөп түбэсиһии

– Ол айаннаан иһэн суолу, муостаны оҥорбут хаайыылаахтар тимири сыбааркалаан, үчүгэй баҕайы бэлиэ оҥорон, Магадан уонна Саха сирин кыраныыссалаһар сиригэр бетоҥҥа туруорбуттарын көрбүппүт. Ол оҥоһуктарыгар күн тахсан иһэрэ көстөрө уонна ыстанан эрэр таба оҥоһуллубут этэ.

Иллэрээ сыллаахха этэ дуу, Дугуйдаан Винокуров* саха атынан Магадаҥҥа барарыгар ол сиринэн барбыт  этэ. Ол туһунан тэлэбиисэргэ, Талбан биэриитигэр кэпсии олордоҕуна, ол бэлиэ баарын-суоҕун ыйыттарбытым. Онуоха: «Баар, өҕүллэн хаалбыт, букатын сытан эрэ курдук турар этэ», – диэбитэ.

– Ити аата, ол бэлиэни эһиги хас сыллаахха көрбүккүтүй?

– 1992 сыл кулун тутарыгар.

*Ити этэр, кэпсиир бэлиэтин толкуйдаан таһаарбыт, оҥорбут хаайыылаахтар ортолоругар, бука, буруйа суох репрессияламмыттар эмиэ бааллара эрэбил. «Бу хараҥа кэм ааһыа, күммүт өрө күөрэйиэ, өрө ыстанар (ол аата – өрө тыынар, дьоллонор) кэммит кэлиэ» диэн санааларын тиэрдэ сатаабыт курдуктар диэн өйдүөххэ сөп эбит.

*Дугуйдаан Винокуров ити сиринэн 2023 сыллаахха эмиэ кулун тутар ый эргин сырыттаҕа. Ол аата, Сергей Павловичтаах сүр экстремальнай, умнуллубат айаннарын кэнниттэн лоп курдук 31 сыл буолан баран, аны өссө биир саха экстремал айанньыта, атына диэн – атынан айаннаан тиийэн, ол бэлиэни көрөр. Туһугар дьикти буолбаат?!

*Аны, дьиибэтэ, бу дьоммут онно сылдьыбыт кэмнэригэр саастара да араа-бараа эбит. Москубаҕа атынан тиийэригэр Дугуйдаан 30 саастааҕа. Ол аата, Магаданныырыгар 31-дээх. Оттон Сергей Павлович 32-тэ буоллаҕа.

Санатан эттэххэ, Дугуйдаан айанын аата «Улуу өбүгэлэрбит суолларынан» диэн, Өксөкүлээх Өлөксөй, Өймөкөөн аатырбыт меценат атааһыта Николай Кривошапкин айаннаабыт аартыктарынан сырыы диэн этэ.

Рекордум: Ытык Күөлтэн Баатаҕайга кэлии-барыы... 3 суукка

Сергей Павлович 1985 с. саҕалаан ханна сылдьыбытын, хас чааска барбытын, төннүбүтүн барытын күннүгэр бэлиэтэнэн иһэр үтүө үгэстээх эбит:

– Онно көрдөххө, муҥутуур рекордум – Ытык Күөлтэн Үөһээ Дьааҥы Баатаҕайыгар 3 суукканан баран кэлиим буолар. Ону итэҕэйбэттэр. Онуоха хоҥнорбун, кэлэрбин хаартыскаҕа түһэрбиппин көрдөрөбүн, – диир.

– Оттон дьиҥэ, ортотунан, төһө кэминэн эргиллэн кэлиллэрий?

– Нэдиэлэнэн. Кэпсээбиччэ кэпсиим. Адыаччыга Атласов Иннокентий таһаҕаһын үгүстүк тиэйэр этим. Дьокуускайтан. Биирдэ кини кэргэниттэн сэлээркэҕэ абаанса харчы баар дуу диэн ыйыттым. Ону: «Киэсэ илдьэ барбыта ээ», – диир. «Чэ, буоллун» диэн баран Үөһээ Дьааҥыбар гаастаатаҕым дии. Адыаччыга тиийэн Киэсэбэр киирбитим, оруобуна кэргэнин кытта кэпсэтэ турар эбит. Ойоҕо: «Киһиҥ абаанса харчыта суох буолан, барбакка сылдьар быһыылаах. Киирэн тахсыбыта», – диэбит. Киэсэтэ миигин көрөн этэр: «Киһибит бу киирэн кэллэ дии! Бэйэм да соһуйан турабын», – диэн, бэрт холкутук дьааҥылыы эҥээритэр. Кэргэнэ: «Бай, ол сөмөлүөттэммит дуо?» – диир.

Сергей Павлович үөлээннээхтэрин уонна Ил Түмэн дьокутаата А.А. Григорьеваны кытта

Айаҥҥа иккиэ буолан, түүннэри тохтообокко сылдьар буоллахха, түргэтиигин. Татарстантан халлаан күөҕэ, о.э. бэлиэ өҥнөөх «Сайгак» ылыммытым. Дьааҥыга баран иһэн атын массыыналары ситэн ааһан баран, төннөн иһэн сир аҥаарыгар утары көрсөбүн. Төбөлөрүн быһа илгистэллэр. Саҥа көлө барар бөҕө буоллаҕа. Халымаҕа 2,5 суукканан тиийээччибин.

Ырыата суох сатаммат

– Днепри туораан иһэн дьоруой Фёдор Попову санаатаҕыҥ, «Днепр тымныы долгуннарын...» ыллаатаҕыҥ буолуо?

– Дьэ, буо! Ыллыырбын оҕо эрдэхпиттэн сөбүлүүбүн. Ордук урукку, былыргы ырыалары биһирээн толорорум. Ырыаҕа хас да төгүллээх лауреат, дипломан этим. «Сельхозтехникалары» кытта үгүстүк оройуоннарынан, нэһилиэктэринэн сылдьан кэнсиэртээччибит: Амманан, Томпонон. Мин наар үлэ айдааннаах киһи сороҕор эриэйсэҕэ сылдьар буолабын. Онно да, түгэн эрэ көһүннэр эрэ, ыллаан тэйэрим.

Биирдэ Аммаҕа тиийбитим аҕам Хатыыстыыртан кэлэн олорор эбит. Алтаҥҥа илтэрдэ. Онно бииргэ төрөөбүт убайым олороро. 9-10-с кылааска кинилэргэ олорон үөрэммитим. Тиийбитим тэрилтэм дьоно гастроллуу  сылдьаллар. «Завгарым» тутан ылан: «Ыллаан баран биирдэ бараҕын», – диир. «Сыанаҕа кэтэр таҥаһа суох сылдьабын. Наһаа сэлээркэ сыттаах тахсыбат инибин», – диибин. Киһим: «Большаков Куоста көстүүмэ оруобуна барсыа», – диэн, иҥнэн да бэрт. Ыллаатаҕым дии. Сарсыныгар Эмискэ тиийбиппэр эмиэ ыллаппыттара.

Биирдэ Большой Невертэн иһэн Төҥүлүгэ тохтоон, табаарыспар чэйдии олордохпуна дьонум бэҕэһээ кэнсиэр көрдөрбүттэрин, бүгүн Балыктаахха барбыттарын кэпсээтэ. Мин ону эрэ күүтэн олорбуттуу, ойон тахсан бырысыаппын араараат, онно ыстаннардым. Тиийбитим кэнсиэр буола турар. Эргэ кулууп. Көрөөччүлэр олорор саалаларынан эрэ сыана кэтэҕэр ааһыллар эбит. Хайыамый, этэргэ дылы, сэлээркэм сыта аҥылыйбытынан аттыларынан ааһан, таҥаспын уларытынным. 2-3 ырыаны ыллаат, төттөрү уларыттан, тахсан баран эрдэхпинэ биир баабыска: «Ээ, билигин ыллаабыт уол бу барда!» – диир (күлэр).

Абааһы-сибиэн туһунан

– Бу сыллар тухары араас сиринэн сырыттаҕыҥ, хонон-өрөөн да аастаҕыҥ. Абааһы-сибиэн диэни көрбүтүҥ дуу?

– Ээ, суох. Арай Нэлгэһэ үрэҕинэн (Дьааҥыга барыыга баар) айаннаан истэххэ, суол эрийэ-буруйа барар сирдээх (зигзаг). Ол иһин түүн айаннаан истэххинэ бастаан ыйыҥ утары тыгар, онтон сотору буолаат кэннигиттэн тыгар буолар. Дьэ, ол сиринэн биирдэ биллэхпин кытта айаннаан иһэн, хайа үрдүгэр уоту көрбүттээхпит. Муодарҕаабыппыт. Аны биирдэ иннибитигэр массыына уота көһүннэ диэн, ситээри эккирэппиппит. Эмиэ мэлигир этэ. Ыамай күөл диэн бүтүн биир көс уһуннаах эбэ баар. Онно, аһаҕас сиргэ баҕас, массыына көстүөхтээх этэ.

– Сергей Павлович, сэргэх кэпсээниҥ, ааҕааччыларбытыгар анаан ырыа ыллаан ыыппытыҥ иһин, махтанабын. Этэҥҥэ буол!