Өймөкөөҥҥө айантан санаалар
Биир сыл анараа өттүгэр балыыһаҕа «кислород», «обезбол» көмөтүнэн «Орто дойдуга баарбын дуу, суохпун дуу?» диир кэмим этэ. Оттон быйыл Өймөкөөҥҥө айан тус бэйэбэр тургутуу, бэйэҕэ эрэл, итэҕэл буоларын көрдөрдө.
«Киин куорат» таһаарыыларыгар Саха сиригэр туризм сайдыытын туһунан бу эйгэҕэ дьарыктанар дьоннуун кэпсэтиилэрбитин бу айаҥҥа эт атахпынан сылдьан көрдүм-иһиттим, бэйэм кыахпын тургутан аастым уонна маннык экстрим туризм киһи тус санаатын сааһыланарыгар, бэйэтигэр эрэлин күүһүрдэригэр, баары ылыныытыгар улахан суолталаах эбит диэн санааҕа кэллим.
Уһун айан
Дьокуускайтан Өлүөнэ уонна Алдан эбэлэри паромунан туораан, лоп курдук
биир суукканан аналлаах сирбитигэр тиийдибит.
Сибээс, уот суох
Киһи кулгааҕа чуҥкунуур чуумпу сиригэр тиийэн түстүбүт. Чыычаах да ыллаабат дьикти чуумпуга. Айылҕа биэрбит сырдыга. «Улуу» диэн база тайҕа быыһыгар трассаттан туора турар. Иилии эргийэр хайалар анныларыгар Хороту күөл ортотугар сытар сир. Үөһэттэн көрдөххө, кулгаах курдук көстөр диэн бастакы билсиһии буолла. Чахчы даҕаны, уҥа, хаҥас өттүбүт хайа уонна ып-ыраас уу буолан, кулгаах курдук эбит.
Киһи хараҕын манньытар кэрэ көстүү саҥа кэлбит киһиэхэ ураты туругу биэрэр. Хороту эбэ талбаарар урсунугар соҕотох кылбаа маҥан куба устар. Дөрүн-дөрүн ойуур көтөрүн саҥата иһиллэн ылар.
Дьэ маннык сиргэ кэлэммит, тимир оһохтоох, мас нааралардаах дьиэҕэ олохсуйдубут.
Сөтүө
Хайалар быыстарыгар сытар күөл анныта хайыр таас. Оо, уута ырааһыан! Сарсыардааҥы саһарҕалыын, киэһээҥҥи сөрүүн салгынныын ып-ыраас ууга сөтүөлээммин чэбдигирдим. «Тоҥоору», «Бачча тымныыга» диэн миигин аһынар, харыстыыр саҥалар иһиллинниннэр даҕаны, киһи бэйэтин туруга быһаарар күүстээх. Сарсыарда күн тахсар уҥа кытылга, киэһэтин күн киирэр хаҥас кытылга дуоһуйа сөтүөбүн, ама, умнуом дуо?! Бу буоллаҕа олох умнуллубат бэлэҕэ.
Хайаны дабайыы
Миэхэ манна биир даҕаны саараҥнааһын санаа киирбэтэҕэр махтанабын. Чэпчэки буолбатах этэ, билинэбин. Онуоха кыйан ыалдьар атаҕым биричиинэ буолта. Ол да буоллар аттыбар баар доҕотторбуттан биир да чугуруйар, сүрэҕэлдьиир, куттанар тыл быһаҕаһа даҕаны төлө көппөтөҕө. Оннук бука бары тутуспутунан, күө-дьаа буоламмыт, дьиикэй айылҕа ортотунан сатыы айаммыт саҕаламмыта.
Миигин ортоку уктан, бэрт сэргэхтик айаннаан барбыппыт. Кэннибэр кыргыттарым күлэр лыҥкынас куоластара кынаттыыллара, күүспэр күүс биэрэллэрэ. Бука бары бэйэбит тэтиммитинэн ыркый ойуур быыһынан, хоту дойду уларыйа турар сирдэринэн хаампыппыт. Үрдүбүтүгэр чап-чаҕылхай күн уота сырылаччы тыгар. Уонна кыырпах да былыта суох күөх халлаан. Үөһэ таҕыстах аайы хоп-хойуу сугун, харааччы буспут моонньоҕон, хайдах эрэ айылҕа күндүлээн тоһуйан ууран сыппытын курдук атах анныттан айахха уктахха күүскэр күүс, сэниэ биэрэргэ дылы буолар.
Бытаан киһи буоларбынан төҥкөйөрүм уустуга. Хата, дьонум, күүтэ таарыйа, сугун, моонньоҕон амсайан, сотору-сотору айылҕаҕа махтаналлар. Дьэ, доҕоор, үөһэ дабайыыта туруору сирдэрдээх буолан, атах ылыллыыта ыараатар ыараан иһэр. Бу тухары наар махтана, көрдөһө уонна сыалга тиийэр күүстээх санаабын ыһыктыбакка истим. Ол быыһыгар сымнаҕас лабыкта, муох сирдэр, дулҕа, мас-от ортотунан, сороҕо хайыр курдук таас сиринэн хардыыттан хардыыга дабайыы хаамар киһиэхэ туспа ньыманы ирдиир. «Кыра-кыра хардыылары оҥор. Энергияҕын харыстыыгын оччоҕо», – диэн сүбэ иһиллэр. Оннук хааман истэҕим аайы атаҕым ыалдьара мүлүрүйэн, чэпчээтэр чэпчээн, саҥа тыын киирэр курдук. Ол аайы ыраах көстөр хайабыт чыпчаала чугаһаатар чугаһыыр.
Бу муора үрдүгүттэн
Хайаттан түһүү
Экстрим өссө биир көрүҥэ. Ордук сылаалаахха дылы. Ол эрэн тулаҕар баар доҕоттор утары уунар илиилэрэ, окумаллара, ыксаабыт кэмҥэ муусука иһитиннэрэр ураты истиҥ мүнүүтэлэрэ, сүбэ-ама бу барыта сылайбыккын даҕаны сылаанньытар. Туруккун ыйытар боппуруостарыгар, кинилэр санааларын түһэримээри, биир тыл нэһиилэ айахпыттан төлө көтөр – «норм». Ону кытта «маладьыас» диэн тылы истээт, өссө кыах киирэргэ дылы буола түһэр.
Кытаанах кэмҥэ аттыгар баар дьон сыһыана диэн баар эбит! Иһим түгэҕэр «Махтанабыын» эрэ диэн хардарарым иһиллибэт даҕаны. Бука бары 11 буоламмыт Саха сирин биир үрдүк хайатын чыпчаалыгар тиийэн, кини модун салгынын ылан, тааһын тутан, турист буолбут үрдүк ситиһиибитинэн, кыайыыбытынан түмүктэннэ. Манна экскурсовод оруола улахан. Инструктаж ирдэбилэ, хас биирдии турист кыаҕынан сүбэтэ, хайаҕа тахсыыга ким иннигэр, кэннигэр буолуута, хайдах хаамартан саҕалаан тыынарга, уу иһэргэ тиийэ уонна, кылаабынайа, холку майгыта. Биһиги гидпыт альпинист, идэтинэн историк учуутал Василий Васильевич Перевалов.
Итинник айаны ааһаммыт Халыма трассатыгар тиийиибит үрдүк үөрүү, кыайыы этэ! Кылаабынайа, бэйэбитин кыайыы! Бу тухары биир да киһиттэн «айака», «кэбис», «суох» диэн тыл тахсыбата.
Уоту кытта кэпсэтии
Аҕыйах кэм анараа өттүгэр шашлык буһарар уот тыаһын кыайан истибэт киһи этим. Бу тыаһы иһиттим даҕаны, харахпар күлүбүрэччи умайа турар дьиэм көстөн кэлэрэ...
Өймөкөөҥҥө дьонум туралларыгар итии чэй өрөөрү, кутаа оттон чаанньыкпын ууран олоробун. Тулам уу чуумпу. Арай уот тыаһын олус сэргээн, манньыйан истэр эбиппин. Ханнык да куттал киирбэккэ, ааспыты санаабакка, оһох уота хайдах курдук үөрэ-көтө умайарын сэргиибин. Уонна наһаа махтанным. Олох уота диэн бу буоллаҕа эбээт! Кинини ылыммыппыттан, бэйэбэр чугаһаппыппыттан. Миэхэ бу айан суолтата манна эбитин өйдөөммүн, Өймөкөөн сиригэр-уотугар, көстүбэт эйгэҕэ, Ытык өбүгэлэрбэр махтанным!
Турист санаата
Бу базаҕа кэлиэхпититтэн айылҕабыт бары өттүнэн маанылаата. Айылҕа кэрэ көстүүтэ, уу, хайа, сир аһа, балык, күн тахсыыта, киириитэ, тымныы да, итии да салгынын, уһун быыллаах суола уонна биир кэмҥэ, биир тыынынан үөлээннээхтэрбиниин сылдьыбыт уонна эдэр ыччаты кытта тэбис-тэҥҥэ сылдьыы барыта КЭРЭ, СЫРДЫК, СЫЛААС түгэн!
Махтанабын илдьэ сылдьыбыт Василий Васильевич Переваловка. Бука бары аргыстарбар махталым муҥура суох!
Барыгытыгар кытаанах, күүстээх санааны, маннык сахалыы майгыны, элэккэй сыһыаны баҕарабын.
Сонуннар
Ордук ааҕаллар
