Үйэлээх айымньы сүрүн кистэлэҥэ туохханый?

Сороҕор киинэ аҥаардас чаҕылхай уотунан-күөһүнэн, ньиргиэрдээх тыаһынан-ууһунан, дирбиэн-дарбаан муусукатынан,  анал «курутуой» эффектэринэн татымнык сыаналанара кистэл буолбатах. Оттон бүгүн ааҕааччыларга билиһиннэрэр киинэбит, омос көрдөххө, бэрт судургу. Ол эрээри иһэ истээх. Халлаан хас да хаттыгастааҕын кэриэтэ, үрүт үөһэ кистэнэн сытар араҥатын ааҕан сиппэккин. Ол да иһин үйэ аҥаарыттан ордук кэм «аан дойду шедеврэ» ааты дьоһуннук сүгэн кэллэҕэ.

Дьоппуон биир хатыламмат буочардаах режиссера Ясудзиро Одзу 1953 сыллааҕы «Токийская повесть» киинэтэ 2012 сыллаахха ыытыллыбыт ыйытык түмүгүнэн аан дойду кинематографиятын историятыгар үс улуу айымньы ахсааныгар киирбитэ. Сыл-хонук ааһар, оттон үчүгэй киинэ суолтатын сүтэрбэт. Бука, үйэлээх айымньы диэн итини этэн эрдэхтэрэ.

Эрдэ быһа түһэн эттэххэ, Япония устуудьуйата бу киинэни  дойду таһыгар таһаарыан баҕарбатах. Арҕаа дьоппуон омук олоҕун өйдүөхтэрэ суоҕа диэн. Кэмэ оннук буолуо. Онон Ясудзиро Одзу аан дойду көрөөччүтүн билиниитин өлбүтүн эрэ кэннэ ылбыт.

Күннээҕи сүпсүлгэн чочумча тохтоотун...

Аныгы дьон, хаарыан көмүс бириэмэлэрин харыстаан, харыһыйан, сорох киинэни көннөрү «фон» быһыытынан холбуулларын үгүстүк этэллэр. Иллэҥ кэми атаарарга үчүгэй үһү: ас астыы туран, уочаракка олорон, утуйаары сытан. Бу киинэ оннук чэпчэки сынньалаҥҥа анамматах, лигиччи оҥостон олорон, аргыый наллаан көрөр ордук.

Сорох киинэ сюжета, айаас ат өрө бөтөрөҥнүүрүн курдук, түргэнник сайдар эбит буоллаҕына, Одзу киинэтэ бытааннык, наҕыллык барар. Көрөөччү, бэйэтэ да билбэтинэн, дьоруойдары кытта биир тэтимҥэ киирэр, кинилэр долгуннарыгар кыттыһар. Ол олорон холкутугар түһэр, чуумпурар. Оччоҕуна күннээҕи сүпсүлгэн чочумча тохтуурга дылы буолар. Бу дьикти туругу медитацияҕа тэҥниэххэ сөп. Баҕар, бу эбитэ дуу аан дойду шедеврин биир кистэлэҥэ.

Ааптар айымньытын, киинэ аата да этэринии,  сэһэргиир. Режиссер хас биирдии дьоруойун хамсаныытын сыныйан, хас биирдии бытархайы ымпыктаан-чымпыктаан көрдөрөр. Бу кырдьаҕастар оҕолоругар ыалдьыттыы бараары тэринэллэр, хомуналлар, малларын кичэллээхтик сааһылаан укталлар; дьиэ кэргэн остуол тула наҕылыччы чэй иһэр; оҕонньордоох эмээхсин киэҥ далайы ыраахтан одуулуу олороллор...

Хас биирдии каадыр дьиҥнээх олоҕу кырааската суох, хайдах баарынан көрдөрөр буолан эбитэ дуу, сүрэҕи-быары ортотунан киирэр, барыта орун-оннугар, туох да ордук-хос суох.  Баҕар, ону клиповай өйдөөх-санаалаах аныгы кэм киһитэ тулуйан-тэһийэн көрөрө ыарахан соҕус буолуо. Ким билэр... Мэлдьи дьэрэкээни, килэйбити-халайбыты, кылабачыйары көрө үөрэммит аныгы көлүөнэ хараҕа үрүҥ-хара өҥнөөх киинэни хайдах ылынара буолла?

Туохтааҕар да күндүнү...

Дьиҥэр, киинэ сюжета туох да уустуга суох, судургу да диэххэ сөп. Ол эрээри, ис иһигэр киирдэххэ, хасыһан бардахха, «Все гениальное просто» диэн этии оруннааҕын итэҕэйэҕин.

Аҕа (Тисю Рю) уонна ийэ (Тиэко Хигасияма) ыраах сытар Ономити куораттан дойду тэбэр сүрэҕэр – Токиоҕа олорор оҕолоругар ыалдьыттыы кэлэллэр. Оҕонньордоох эмээхсин, бэйэлэрэ этэллэринии, үлэ-үөрэх үөһүгэр сылдьар дьону түбүккэ түһэрэллэр. Оҕолор ийэлээх аҕаларыгар күннэрин-дьылларын аныыр сололоро суох. Арай кийииттэрэ, сэрииттэн төннүбэтэх орто уолларын огдообото Норико (Сэцуко Хара) төһө кыайарынан, биирдэ кэлбит дьону аралдьыта, сэргэхситэ сатыыр...

Үгүстэр Одзу биир ыал олоҕунан сэрии кэннинээҕи кэмҥэ бүтүн уопсастыба, дойду  кэбириир, ыһыллар кутталламмытын ханалытан, таайтаран көрдөрбүтүн бэлиэтииллэрэ оруннаах. Чахчы, режиссер манна ыал кыһалҕатынан эрэ муҥурдаммат. Кини көрөөччүнү олох туһунан ырааҕы-киэҥи толкуйдатар, онуоха бэлэми «илдьиритэн» биэрбэт, «ыйыстыаххын» баҕардаххына, уһуннук «ыстыах» тустааххын. Билигин, үгүс дьон аттынааҕы ыалларын кытта ыксаласпат, айах атан кэпсэппэт, илэ бодоруһуу оннугар экран нөҥүө онлайн көрсүһэр буолбут кэмнэригэр, ааспыт үйэҕэ уһуллубут «Токийская повесть»  суолтата өссө күүһүрбүккэ дылы. 

Одзу бу киинэтинэн киһиэхэ үтүө сыһыан туохтааҕар да күндүтүн санатар. Киинэ дьоруойдара Сюкиси уонна Томи оҕолорун курдук, «солото суохпутунан» куоһурданан, бу олоххо элбэҕи да куоттараахтыыбыт. Оттон олох кими да күүппэт ээ, устан иһэр. Ардыгар аттыбытыгар баары буолуохтааҕын курдук ылынаахтыыбыт, ол сылдьан чугас дьоммутугар хаҕыстык сыһыаннаһан хомоппуппутун билбэккэ да хаалаахтыыбыт. Манна ыал кыра уола Кэйсо бииргэ үлэлиир доҕорун сүбэтин холобурдуохха сөп: «Будь хорошим сыном, пока родители живы. После смерти родителям послужить невозможно».

Дьиҥэр, аан дойду бөлүһүөктэрэ «Баары кэмигэр сыаналыах тустаахпыт» диэн элбэхтик этэллэр. Олох кылгас, бу дойдуга иккистээн эргийбит, төннүбүт суох.

Киин уонна кытыы сир

Режиссер улахан куорат күөстүү оргуйар күннээҕи олоҕо кытыы сир нус бараан олоҕуттан чыҥха атынын сатабыллаахтык тэҥнии тутан көрдөрөр. Чахчы даҕаны, киин сиргэ олорор дьон олохторун тэтимэ букатын ураты эбээт. Тыа сирин олохтооҕо оһох буруота оргууйдук унааран тахсарын, иннигэр уһун суол сыыйыллан сытарын өйдөөн көрөр, чыычаах дьырылыы ыллыырын, үрүйэ уута музыка кэриэтэ кутулларын истэр дьоллоох. Оттон куруук бириэмэ сырсыытыгар сылдьар, үлэҕэ умса түспүт куорат киһитэ кулгааҕа-хараҕа бүөлэнэн, ардыгар дьыл кэмэ уларыйбытын да өйдөөн көрбөт эбээт. Һуй-һай, сүпсүлгэн быыһыгар күн-дьыл ааспытын билбэккэ да хаалар. Оннук буолбаат?

Режиссер киинэ хомоҕой тылынан олох хаһан баҕарар икки утары өрүттэн турарын хардары-таары хатайдаан көрдөрөр. Ону оператор эҥкилэ суох үлэтинэн ситэрэр. 

Маныаха бастаан төрөппүттэр–оҕолор диэн тиэмэни ылан көрүөххэ. Онно бу утары суолталаах өйдөбүллэр көстөн ааһаллар:  кырдьыы – эдэр саас, көрсүһүү – арахсыы, урут – билигин, бэҕэһээ – бүгүн, бытаан –  түргэн, мөлтөх – күүстээх, соҕотох – элбэх. Онтон сүрүнэ – олох уонна өлүү. 

Иккис бөдөҥ тиэмэ – улахан куорат (Токио) уонна кытыы сир (Ономити). Ону бу утары суолталаах тылларынан бэлиэтиэххэ сөп: ыраах – чугас, сүпсүлгэн – чуумпуруу,  уу – сир, сайдыы – улугуруу, итии – сөрүүн.

Одзу хатыламмат буочарын биир уратыта диэн кини киинэтигэр  омсолоох дьоруой суох. Режиссер кими да аһаҕастык сиилээбэт, сэмэлээбэт, сирэй-харах анньыбат. Арай икки атахтаах мөлтөх өрүттэрин бэрт сэрэнэн көрдөрөр. Ону талааннаах артыыстар толору арыйаллар. Манна даҕатан эттэххэ, кинилэр оонньооботтор, дьоруойдарын кытта тэҥҥэ олох олороллор.

Олох эргиирэ

Одзу киинэ былаһын тухары көрөөччүтүгэр күн-дьыл тохтоло суох барарын санатар. Манна чаһы символ быһыытынан элбэхтик көстөр.  «Кэм-кэрдии уларыйар, ону хайдах даҕаны тохтоппоккун», – дииллэр биир кэпсэтиигэ дьоруойдар.

Режиссер сааһырыыны да уратытык ойуулуур. Баҕар, ону көрөөччү  оҕолорго адаҕа буолуу, кимиэхэ да наадата суохтук сананыы, соҕотохсуйуу курдук ылыныан сөп. Ол эрээри кырдьаҕас ыал хонор сирэ суох хаалбытыгар, санаатын түһэрбэтэ, киинэ былаһын тухары бу дьон бэрт кыраттан да дьоллоноллоро, элбэхтик махтаналлара болҕомто киинигэр тахсар. Манна дьоппуон омук философията, илиҥҥи норуот муудараһа ырылхайдык көстөр. 

Кырдьыы биир бэлиэтэ чугас киһини сүтэрии буоларын режиссер мындырдык тиэрдэр. Томи эмээхсин олохтон туораабытын да кэннэ борокуот устубутун курдук устар, поезд сырыыта тохтообот, турбаттан буруо унаарбытын курдук тахсар, үүнэн турбут мастар уруккуларын курдук суугунууллар. Бу – олох салҕанарын бэлиэтэ. Манан Ясудзиро Одзу олох диэн тохтоло суох биир күдьүс айан, оттон киһи бу орто туруу бараан дойдуга баара-суоҕа быстах кэлэн ааһар ыалдьыт буоларын, олох уларыйбат эргиирин көрдөрөргө дьулуһар. 

Оҕолор улааталлар...

Аныгы киинэ үксэ иирсээннээх-этиһиилээх, охсуһуулаах.   Төһө даҕаны олохпут киирсии, утарсыы, күрэстэһии буолбутун иһин, ол сороҕор сылаалаах, сымсах. Оттон бу киинэҕэ, улахан кыыс Сигэ итирик кэлбит аҕатыгар кыыһыран мөҕүттэрин, сирэйин мырдыччы туттарын аахпатахха, улаханнык киҥир-хаҥыр саҥарсыы, ыһыы-хаһыы, айдаан-куйдаан суох. Арҕааҥҥы култуураҕа курдук, көрсө түһээт сөрүөстүһүү, куустуһуу, сыллаһыы ончу суох. 

Аны туран, кураанах лахсыыр суох. Манна дьоппуон омук санаатын үгүс саҥата суох, бэрт аҕыйах тылынан  эбэтэр олох даҕаны аҥаардас тоҥхоҥноон, мүчүҥнээн, бэл, хараҕынан тиэрдэрин көрөбүт. Ол эрээри киинэҕэ иһиллэр кылгас диалогтар эмиэ түгэхтээхтэр. Холобур, оҕо көмүс ньээкэ уйатыттан көттөҕүнэ, тэлгэһэтиттэн тэлэһийдэҕинэ, төрөппүтүттэн, дьиэтиттэн тэйэрин, ол олох кырдьыга буоларын режиссер Норико (кийиит) уонна Кёко (кыра кыыс) кэпсэтиилэригэр киллэрэр:

– Оҕолор улааталлар, төрөппүттэриттэн улам тэйэллэр. Дьахтар төрөппүттэриттэн ыраах олорорго үөрэнэр. Дьон бэйэтин кыһалҕата ордук улахан суолталаах буолар.

– Баҕар, оннук буолуо. Ол эрээри мин эдьиийим курдук буолуохпун  баҕарбаппын. Оччоҕуна дьоҥҥо оҕо туохха нааданый?

– Эйигин кытта сөбүлэһэбин. Ол эрээри киһи барыта оннук. Эбэтэр сааһыран истэҕин аайы оннук буолан иһэр.

Режиссер, бэл диэтэр, сүрүн дьоруой биир дойдулаахтарын кытта аһыы утаҕы олус амсайан, итирэн ампаалыктанар түгэннэригэр бэргэн этиилэри кыайа-хото киллэрбитин бэлиэтээн ааһар тоҕоостоох. Онно бу курдук этиилэр иһиллэллэр: «Оҕону сүтэрэр ыарахан, ол эрээри кинилэри кытта олорор мэлдьи дөбөҥ буолбатах». Эбэтэр: «Биһиги оҕолорбутуттан олус элбэҕи эрэйэр кыахпыт суох», «Оҕолортон күүппүккүн үксүн толорботтор». Манна өссө Сюкиси этиитин холобурдуохха сөп: «Эргэ барбыт кыыһыҥ син биир туора киһи кэриэтэ».

Бу уонна да атын этиилэргэ дьоппуон омук эрэ философията буолбакка, аан дойду дьонун мындыр толкуйа кистэммиттэр. Ол да иһин бу киинэ омугуттан, сааһыттан тутулуга суох, кимиэхэ баҕарар чугас эбит. Ити баар кини сүрүн кистэлэҥэ. 

Хаартыскалар: киинэттэн скриннэр