Японияны утары сэриигэ сылдьыбыта

Ийэм эһэтэ, мин хос эһэм Макаров Семен Васильевич сэрии бэтэрээнэ. Эһэм аймахтарыныын 1995 сыллаахха, Кыайыы 50 сылыгар, Хатыҥнаах диэн төрөөбүт алааһыгар бу алаастан сэриигэ барбыт уолаттарга өйдөбүнньүк бэлиэни оҥорон туруорбуттара. Бу өйдөбүнньүк бэлиэҕэ сэрии толоонугар охтубут 7, сэрииттэн төннөн кэлбит 4, үлэ фронугар сылдьыбыт 2 буойуттар ааттара киирбитэ.

Хос эһэбит Макаров Семен Васильевич 1920 сыллаахха алтынньы 10 күнүгэр  Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгин Улахан Күөл учаастагын Хатыҥнаах алааһыгар Макаров Василий Макарович уонна Макарова-Элякова Дария Дмитриевна дьиэ кэргэннэригэр алтыс хойукку оҕонон күн сирин көрбүтэ.
1931 сыллаахха, 11 сааһыгар, оскуола боруогун атыллаан, Сылаҥ 3 кылаастаах начаалынай кылааһын бүтэрбитэ. Онтон аҕата олохтон туораан, салгыы үөрэнэр усулуобуйата суох буолан, тохтуур.
Улаатан иһэр уол үлэни кыайыгас, сытыы-хотуу буолан, холкуос туох баар үлэтигэр илдьэ сылдьан үлэлэтэр буолтара. Кини бииргэ төрөөбүттэриттэн кыра уҥуохтаах, хатыҥыр, ол гынан баран кыанар, сүүрбүт көппүт эдэр киһи буола улааппыта.
Семен Васильевич бастакы ыарахаҥҥа уһаарыллыыта Ааллаах Үүҥҥэ сырыыта буолбута. Ааллаах Үүҥҥэ (Аллах-Юнь – река в Якутии и Хабаровском крае, правый приток Алдана, длина реки 586 км) көмүстээх сирдэри арыйаннар, көмүһү бырамыысыланайдык хостооһуҥҥа далааһыннаах үлэ саҕаланан, бириискэлэр аһыллыбыттара 1934 сылтан холкуостарга таһаҕас таһыытыгар үлэ тэриллэн, Охотскай Перевоз (Томпоҕо) бөһүөлэгэ үөскээбитэ.
Ааллаах Үүн бу Охотскай Перевозтан 253 км ыраах сытар. Онно тиийэргэ Сэттэ Дабааны, балтараа көстөөх сис хайатын, уҥуордаан 7 биэрэстэлээх силимэни уонна аата-ахсаана биллибэт тарыҥнаах үрэхтэри туораан тиийэҕин. Маннык уһун сындылҕаннаах ыарахан суолунан Саха сирин улууһуттан көлөнөн таһаҕасчыттар бырамыысыланнас үлэһиттэрин аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын, туттар тэриллэрин таспыттара. Чурапчыттан барыта 800-900 киһи тыһыынчанан ат көлөнөн, 1954 сыллаахха массыына суола аһыллыар диэри, көмүсчүттэри аһынан-таҥаһынан хааччыйбыттара. Бу сүдү хамсааһын былаһын тухары былааннарын таһаҕаһы таһыыга аһары толороллор эбит, итэҕэстээһин биир да түбэлтэтин таһаарбатахтар.
Дьулуур уонна тулуур быһаарар айаныгар дьоннорбут барахсаттар Ааллаах Үүҥҥэ айаннарын бэйэлэрин олорор туһаайыыларынан саҕалыыллара. Сылаҥнар Тааттанан Алдан өрүһүгэр түһэллэрэ, айаҥҥа туруналларыгар адьас эрдэттэн бэлэмнэнэллэрэ, ол курдук сыарҕа, ат сэбэ-сэбиргэлэ, таҥас-сап. Күһүн Өктөөп саҕана хоҥнон баран, саас муус устарга суол-иис быһыта сиэһиитэ ыран-быстан дьиэлэрин булаллара. «Коммунизм кыһата» холкуостан 20 киһи кыттыбыта, ол иһигэр биһиги эһэбит – Семен Васильевич Макаров.
Эһэбит 1943 сыллаахха бэс ыйын 13 күнүгэр Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ ыҥырыы суругу тутаат, Хатыҥнаахтан аттаммыта. Аара кылгас үөрэх кэнниттэн илиҥҥи Япония кыраныыссатыгар тиийбитэ, Японияны үлтүрүтүүгэ 888-с стрелковай полкаҕа пулеметчигынан сылдьыбыта. 30 байыастаах  отделениелаах ротаҕа сахалартан иккиэ буолан, Чурапчыттан Мугудайтан төрүттээх Васильев Николайдыын (Харатаай), сулууспалаабыттара, сэриилэспиттэрэ. 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр Хайлар куораты ылыыга, кимэн киириигэ 36-с армия уҥа өттүттэн  Чжалайнор-Маньчжурия УР ылар, хаҥас өттүгэр Аргунь өрүһү уҥуордаан Хайлар куоракка кимэн киирэллэр. Күн бүтүүтэ 40 км барбыттар. Иккис күннэригэр Хайлар УР төгүрүктээн,  Маньчжурия иһигэр киирбиттэр. Улахан Хинган хайаны туораан, Бухэду (Бокэту), Ялу, Чжаланьтунь (Бутэхаци) куораттары босхолууллар.  Иннигэр иһэр подразделениелар – 205-с танковай биригээдэ —  Цицикар куораты босхолууллар. Армия сорох чаастара Хайлар УР ылыыга күүстээхтик  сэриилэһэллэр. Улахан сүтүк тахсан, хос эһэм 57 сапернай ротаҕа түбэһэн, салгыы саперунан сулууспалаабыта. 1946 с. дойдутугар эргиллибитэ.
Дойдутугар кэлэн холкуоска, сопхуоска үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Ыал буолан, 13 оҕону төрөтөн улаатыннарбыттара.
Элбэх сыл сопхуоска сылгыһыттаабыта, 1975 с. биэнсийэҕэ тахсан баран 1994 сылга диэри кадровай булчутунан үлэлээбитэ. 2004 с. 84 сааһыгар бу олохтон барбыта.

Ахтыы уонна хаартыска: podvigyakutska.ru саайтан.