Ыһыахха кола, шашлык суох буоларын туһугар

Аныгы үйэҕэ даҕаны «бу киһи тугу сиэн-аһаан бачча улахан уҥуохтааҕый, бу үлүгэр күүстээҕий-уохтааҕый?» диэни үгүстүк истэбит. Ол эбэтэр күннээҕи остуолугар төрүт аһын өрө тутар киһи ордук сэниэлээх, чөл, чэгиэн туруктаах, үлэни кыайыгас, үөрэҕи ылынымтыа буоларын бары билэ-көрө сылдьабыт. Төрүт, ол эбэтэр төрөөбүт улууһун, уу ньирэй эрдэҕиттэн ийэтэ, аҕата астаабыт, аһыырга үөрэппит аһын аһаан-сиэн.

Быйылгы XIX өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕа манна ураты болҕомтону ууран, бырагыраамаҕа аан бастаан «Саха сирин улуустарын амтана» диэн ас-үөл бырайыагын киллэрэн, Өймөкөөнтөн, Булуҥтан тиийэ барыта 10 улуус кытынна.

«Киин куоракка» тэрийээччилэр иһитиннэрбиттэринэн, бырайыагы бу саас ыытыллыбыт научнай конференцияҕа торумнаабыттар. Сыала – улуустар төрүт астарын нөҥүө бэйэлэрин уратыларын, үгэстэрин, култуураларын, историяларын көрдөрөллөрүн уонна ону кэлэр көлүөнэлэргэ тиэрдэр биир дьоһун ньыма оҥостоллорун туһугар.

Балаһыанньа быһыытынан, биирдии улуус ону 1-тэн 3-гэ диэри «визитнэй карточкатын» нөҥүө көрдөрүөхтээҕэ, үгэстэргэ, номохторго сигэнэн билиһиннэриэхтээҕэ.

Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр, аатырбыт асчыт Иннокентий Тарбахов үлэтин салҕыыр «Тыгын Дархан» эрэстэрээн сүрүн асчыта Константин Матаннанов бэлиэтээбитинэн, «Саха сирин улуустарын амтана» бырайыак аҥаардас ас эрэ буолбатах, бу – төрөөбүт дойдуга дириҥ таптал, сүгүрүйүү, ытыктабыл, бүтүн философия. Уонна ол кэлэр кэнчээрилэргэ бүтүн тиийиэхтээх.

Күрэх түмүгүнэн саха аһын үйэтитиигэ, киэҥник тарҕатыыга айымньылаахтык үлэлии сылдьар АГАТУ ас технологиятын кафедратын профессора, тыа хаһаайыстыбатын наукатын доктора Константин Степанов бэлиэтээбитинэн, маҥнайгы «Саха сирин улуустарын амтана» балайда тэрээһиннээхтик, үрдүк таһымнаахтык ааспыт.

– Ол эрээри салгыы чуолаан Олоҥхо ыһыаҕар бэстибээл, быыстапка көрүҥүттэн тэйэргэ үлэлэһиэххэ наада диэн түмүк оҥоһуннубут. Балаһыанньа эрдэ оҥоһуллубутун, чочуллубутун үрдүнэн, улуустар 1-дии, 3-түү бүлүүдэ оннугар олус элбэҕи аҕалбыттар. Ити биһиэхэ уруккуттан олохсуйбут үгэс, төһөнөн элбэх даҕаны, соччонон үчүгэй диэн. Дьиҥэр, олоҥхо эмиэ айымньы буоллаҕа, ол иһин кинилэр эмиэ айымньылаахтык сыһыаннастылар диэххэ наада. Аны туран, бэйэбит анал былаһааккаланыахтаахпытын чиҥник өйдөөтүбүт. Элбэх холодильниктаах, остуоллаах, иһиттээх-хомуостаах туран, сонно-тута астыы-астыы, кэпсии-кэпсии, көрдөрөр гына. Онно кыттааччылар бэйэлэрин улуустарын олоҥхотугар бухатыырдарга күүс-сэниэ биэрэр аһылыктарын астаан көрдөрүөхтээхтэр. Уопсайынан, маннык түһүлгэлэринэн биһиги муҥ саатар ыһыахтарга кола, чипсы, шашлык курдук астар суох буолалларын ситиһиэхпитин баҕарабыт. Бэйэбит төрүт аспыт көрүҥэ да элбэх, туһата да улахан.

«Саха сирин улуустарын амтана» бастакы бырайыак кыттааччыларыгар, тэрийээччилэргэ махтанабыт. Дьоҥҥо-сэргэҕэ маннык баай-талым астаах бырааһынньыгы бэлэхтээбиттэригэр!

Быйылгы ыһыахха кэбээйилии үөлүллүбүт собо Саха сирин норуоттарын материальнайа суох этнокултуурунай барҕа баайын кэккэтигэр киирбитин «Киин куорат» суруйан турар. «Саха сирин улуустарын амтана» бырайыакка маны Мукучу нэһилиэгин дэлэгээссийэтэ билиһиннэрбитэ. Чуолаан үөлүллүбүт собонон 2018 сылтан дьарыктанан саҕалаабыттарын, аҥаардас собо балыктан астанар ас арааһын түмэн, ырысыаптардаах аккырыыкка-кинигэ таһаарбыттарын билиһиннэрдилэр. Дэлэгээссийэ салайааччыта Ксения Новикова аҕалбыт бүлүүдэлэрин кэпсииригэр астааһын технологиятынан, арааһынан муҥурдаммакка, норуот педагогикатыттан холобурдаабытын тэрээһин ыалдьыттара ордук сөбүлүү иһиттилэр. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕиттэн собону сии үөрэнэрин туһугар былыргылыр «сымыйаччы буолуоххун баҕарбат буоллаххына, собону сиэхтээххин» дииллэрин, онуоха ханнык да оҕо сымыйаччы буолумаары собо миинин иһэ, этин сии улаатарын кэпсээтэ. Бу тэрээһиҥҥэ мукучулар собо балык искэҕиттэн, өлүттэн саламаат, алаадьы, суши, лэппиэскэ, тылыттан, хабаҕыттан шашлык, кутургуттан чипсы, этиттэн рулет арааһын, о.д.а. бэл аныгы да киһи үөйбэтэх-ахтыбатах аһын арааһын бэлэмнээн аҕалбыттар. Ону барытын кэрэ кэпсээннээн билиһиннэрдилэр.

Саха сирин норуоттарын материальнайа суох этнокултуурунай барҕа баайын кэккэтигэр Таатта улууһун үрүмэтэ киирбитин элбэх киһи билэр. «Саха сирин улуустарын амтана» тэрээһин кыттыылааҕа Сэбиэскэй потребительскай кооперация туйгуна, Арассыыйа потребительскай кооперациятын бочуоттаах бэтэрээнэ, Таатта нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээл хаһаайката Мария Егоровна Бондарева үрүмэнэн отучча сыл дьарыктаммыт. Кинини кытта Олоҥхо ыһыаҕар кэлсибит Таатта улууһун «Сарыал» култуура киинэ дириэктэрин солбуйааччы Мотрена Сунхалырова кэпсээбитинэн, чуолаан реестргэ киллэрии үлэтин 2018 сылтан саҕалаабыттар. Быыстапка тэрийэн, улуус үрүмэни астыыр дьонун барытын түмэн, 7 сыл устата күүстээх үлэни ыыппыттар, 100-тэн тахса үрүмэ арааһын бэлэмниир таһымҥа тахсыбыттар – көннөрү, үгэс буолбут үрүмэлэри таһынан, араас отону, оту, фруктаны булкуйар буолбуттар. Бу тэрээһиҥҥэ баҕарах, сүнньүөх, дьапталҕа, хатарба үрүмэлэри таһынан кииһилэлээх, моонньоҕонноох, о.д.а. көрүҥнэрин аҕалбыттар.

Ити курдук, «Саха сирин улуустарын амтана» бастакы тэрээһин бултаах-алтаах, өҥ хочолордоох Кэбээйиттэн сандалы хотойорунан дэлэй астаах-үөллээх куорсун анньынан, инникилээҕэ, кэнэҕэһин сылын аайы Олоҥхо ыһыахтарын биир кэрэхсэнэр түһүлгэтэ буолар кыахтааҕа билиннэ.

Тэрээһинтэн видеолары "Киин куорат" МАХ ханаалыгар көрөн сөҕүҥ, саха буоларгытынан киэн туттуҥ!