Ыһыах өйдөбүллэрэ. Судургутук

2005 сыллааха Үс Хатыҥҥа СӨ Бырабыыталыстыбатын ыйааҕынан «Ытык сир» статус иҥэриллибитэ.

Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, бастакы ыһыаҕы Эллэй эһэбит ыһар. Бастакы ыһыах алгыһын кини уола Намылҕа Силик-Айыы ойуун түһэрэр. Ыытыллыбыт миэстэтинэн Туймаада хочотун (урукку аатынан Күөрээйи хочото) Киллэм сирэ, аатырбыт Ураанай кырдала, ол эбэтэр билиҥҥи Үс Хатыҥ буолар. Намылҕа Силик-Айыы ойуун манна Үөһээ Айыыларга, сир дойду иччилэригэр тунах кымыһы ыһар. Мантан ыла «ыһыах» диэн сиэр-туом төрүттэнэр.

Историктар суруйалларынан, маҥнайгы ыһыахтар өссө Өйүк сиригэр, Сайсары тула уонна Киллэм сиринэн ыытыллыбыттара биллэр эбит.

90-с дьаалхааннаах сылларга куорат ыһыаҕа пааркаҕа, ипподромҥа ыытылла сылдьыбыта. Кэлин ыһыах дьиҥнээх олоҕун буларыгар норуот баҕата күүһүрэн барбыт. 1993 сыллаахха алгысчыт Афанасий Семенович Федоров Дьааҥыга Күҥҥэ сүгүрүйүү ыһыаҕын ыыппытын кэннэ, дьиҥнээх сиэргэ-туомҥа олоҕурар ыһыах Үс Хатыҥҥа саҥалыы сириэдийбитэ диэнинэн ааҕыллар.

«Киин куорат» аныгы ыһыахчыттарга Туймаада ыһыаҕа ыһыллар «Үс Хатыҥ» комплекс сүрүн тутууларын, ыһыахха туттуллар сүрүн өйдөбүллэр суолталарын судургутук быһаарарга холонно:

Аан аартык

Саха итэҕэлинэн, ыһыахха үтүө санаалаах, сырдык майгылаах, үөрүү-көтүү аргыстаах, киһи кэрэмэһэ уонна дьон дьоһуннааҕа эрэ киириэхтээх. Ол иһин ыһыах түһүлгэтигэр Аан аартык нөҥүө арчыланан, ыраастанан киириллэр. Сиэри-туому тутуһар сиргэ сахалыы “харааҥҥа” киирии аана диэн 1999 сыллаахха олохтоммута.

Аан аартыгы аастахха Аар Кудук чэрчи мас (Аал Луук Мас) турар. Аал Луук Мас – үс дойдуну ситимниир ытык мас. Хаһаайката – Аан Алахчын Хотун – сир-дойду иччитэ, айыыларга чугаһыыр үтүө санаалаах, орто дойду дьоно этэҥҥэ олороллоругар кыһамньытын биэрэр. Ол эбэтэр Аан Алахчын Хотун ыһыахчыттары көрсөн, биир бүтүн үтүө санааҕа сомоҕолуур, өйү-санааны түмэр, ыһыах дьиҥ итэҕэлин иҥэрэр.

Алтан Сэргэ

Айыылар алтыһан, тохтоон ааһар Алтан Сэргэлэрэ 2000 сыллаахха алгыһынан туруоруллубута. Сорох дьон баҕа санааны толорор сэргэ дии саныыллар, халыҥ уочарат тоҕуоруһар. Дьиҥэ, айыылар илгэ тыыннарын иҥэринээри сэргэни даҕайабыт.

Күнү хайдах көрсөбүт

Үс Хатыҥҥа аан бастаан «Күнү көрсүү» киинэ тутуллубут. Манна Ыһыах саамай сүрүн сиэрэ-туома ыытыллар. 

Алгысчыт, сиэри-туому үөрэтээччи Афанасий Федоров этэринэн, күн саҥа тахсан төгүрүгэ будулуйар бириэмэтигэр илиигин  өрө уунаҕын, тарбахтарыҥ төбөлөрө дыгдыҥныыллар, ол бириэмэтигэр тугу баҕараргын көрдөһө-көрдөһө илиигин бэйэҥ диэки баһар курдук күөйэ аҕалаҕын, атахтаргын хоҥкуҥнаан көрдөстөххүнэ, күн күүһэ киирэр. Санаабыт санааҥ өйгөр, эккэр-хааҥҥар иҥэн, дьоҕургун улаатыннарар, олоххун тупсарар.

• Күнү көрсүү күнүгэр алгыс ыла кэлбит киһи ыраас санаанан салайтарыахтаах, тото-хана аһаан кэлиэхтээх.
• Туом быһыытынан эр дьон – уҥа, дьахтар аймах – хаҥас өттүгэр түһүлгэ тула тураллар.
• Күн тахсыыта, чуумпуран, улаханнык саҥарбакка илин хайыһан илиилэргитин инниҥ диэки ууна-ууна бэйэҕитигэр сирэйгит туһаайыытынан түөскүтүгэр түһэрэн төттөрү уунаҕыт. Ол аата күнтэн күүс ылаҕыт.
• Сиэр-туом кэмигэр төлөпүөнү араарар ордук.
• Ыһыах түһүлгэтигэр дьиэ кыыла, ыт киирбэт.

Ыһыах сүрүн өйдөбүллэрэ

Түһүлгэ. 1. Дьон туохха эмэ тохтоон түһүүлэммит, быстах олохсуйбут сирэ. 2. Дьон мустан тугу эмэ тэрийэн ыытар сирдэрэ. Ыһыах түһүлгэтэ. Оһуокай түһүлгэтэ. Тустуу түһүлгэтэ.

Тунах. Кымыс иһии сиэрин-туомун тутуһуу түһүлгэтэ. Тунах – төрүт суолтата: Айылҕа хайа эрэ көстүүтэ тэйиччиттэн көрүүгэ тунаҥыран (биир кэлимсэ холбоhон) көстүүтэ. Ордук туттуллар суолтата: Үрүҥ тунах – ас дэлэйэр кэмэ саҕаланыыта уонна үрүҥ Айыылары айхаллааhын, көрдөhүү алгыhа, ыhыаҕа.

Уйгу-быйаҥ түһүлгэтэ. Өлгөм үүнүү, ас-үөл, үрүҥ илгэ дэлэйэ уйгу-быйаҥ диэн буолар.

Ырыа-тойук кырдала. Кырдал – дэхси, хотоол сиргэ үрдээн тахсыбыт сэдэх оттоох кураанах хонуу сир.   

Тойук тоҕойо. Хомус кырдала. Тоҕой – туох эмэ (хол. , суол, өрүс) токуруйан өҕүллүүтэ уонна оннук өҕүллүүтүгэр тумустаан турар сир, тыа.

«Дьөһөгөй» ат сүүрдүүтүн киинэ. Дьөһөгөй Айыы былыргы саха итэҕэлинэн: сылгы сүөһүнү үөскэтэр, араҥаччылыыр Үөһээ дойдуга олохтоох айыы, таҥара. 

Битии түһүлгэтэ. Битии – биир сиргэ эрчимнээхтик битийэн үҥкүүлээһин. Хамсааһын хатыланыытын түргэнэ.  

Моҕол ураһа. Сиэдэрэй оҥоhуулаах улахан, аарыма туос ураhа.

Кудай Бахсы. Күүгүнүүр күөртээх, кытыастар кыһалаах Кудай Бахсы уустара диибит. Бахсы – сахаларга айааччы, араҥаччылааччы, аптаах уус диэн өйдөбүллээх. Кудай Бахсы – сахаларга тимир уустар таҥаралара.

Аал уот иччитэ – Хатан Тэмиэрийэ – киһини араҥаччылыыр уонна көмүскүүр күүстээх. Ону таһынан уот киртэн-хохтон, дьайтан ыраастыыр аналлаах. Уот иччитин аһатарга, айах тутарга маҥан сылгы сиэлэ, ынах арыыта, арыылаах алаадьы, кымыс туттуллар.

Салама. Сиэргэ-туомҥа туттуллар, үксүн ыһыахха ыйанар, быаҕа ыйаммыт сиэл, таҥас кырадаһына, туос оонньуурдар. Салама адьас былыргы өйдөбүл. Салэм, салам, шолом диэннэргэ чугас. Ол эрээри дьиҥ саха тыла. Сылам, сылама диэн суолтаттан үөскээбит. Күн сырдыгын сылааһа иҥмит, алгыс түспүт миэстэтин дьоҥҥо-сэргэҕэ туһулаан көрдөрөр бэлиэ. Айыылары кытта ситимнэһэргэ көмөлөһөр.

Алаадьы. Нуучча кэлбитин, ол эбэтэр бурдук үөдүйбүтүн кэннэ үөскээбит ас.  Ол иһин, күндүргэтэн, сиэргэ-туомҥа туттар мааны ас буола киэҥник тарҕаммыт.

Кымыс. Биэ үүтүн көөнньөрөн оҥоһуллубут утах. Кымыс көс култууралаах омуктар (сахалар, казахтар, башкирдар, кыргызтар, монголлар) төрүт утахтара. Саамал кымыс – саҥа көөнньөрүллүбүт ньулуун кымыс^. Кыдьымахтаах кымыс – уулбут арыы кутуллубут кымыһа.

Бэс ыйын 27-28 күннэригэр Туймаада ыһыаҕар көрсөүххэ диэри!