Ыһыах, оһуохай, “Дыгын оонньуулара”

Хорчуоппа сандалытыгар тото-хана аһаатыбыт, оһуохайдаан да ыллыбыт, “Дыгын оонньууларын” көрөн аастыбыт, бэрт ис киирбэх, сэргэх кэнсиэри истэн, астынан-дуоһуйан дьиэлээтибит.

Иккис күҥҥэ Эмиль Паин диэн федеральнай таһымнаах улахан политологу кытта мунньах болдьоммут буолан, ыһыахха барбатыбыт. Бу күннэргэ ватсапка «ыһыах спартакиадаҕа кубулуйбут, “Дыгын оонньуута” оһуохайга мэһэйдиир» эҥин диэн сурук-бичик бөҕө тарҕанна, оннук суруктары сэҥээрээччилэр да баар эбиттэр, онон бэйэм тус санаабын этиэхпин баҕарабын.

Оһуохай туһунан 

Урут оһуохай түһүлгэтин «тыастан-уустан тэйиччи буоллун» диэн түһүлгэ кииниттэн ыраах баҕайы оҥорор этилэр. Ыһыахха тиийдим да хайаан да оһуохай түһүлгэтин өҥөйөн ааһааччыбын. Ол тухары отучча эрэ киһи оһуокайдыы сылдьарын көрөн сонньуйааччыбын. Билигин оһуохай түһүлгэтин үөскэ чугаһаппыттар, онон, оһуохай дьэ дьиҥнээх миэстэтин булбут курдук.

Биһиги түһүлгэҕэ киирэрбитигэр оһуохай иитигэр бэрт элбэх киһи үҥкүүлүү сылдьара. Өйдөөн истибитим Үөһээ Бүлүү Маҥааһын киһитэ Дьөгүөр Дьөгүөрэп диэн бэрт эдэриттэн үҥкүү тылын таһаарбыт ахан киһи этэ сылдьара. «Тыый!» – диэн күлүкпэр имнэнээт, Дьөгүөр кынатыгар киирэн үтүктүбүтүнэн бардаҕым дии. Онон, дьуохарга кыттыспыт киһи быһыытынан туоһулуубун: Дыгын оонньууларын комментатора даҕаны, күпсүүр уонна табык тыастара даҕаны оһуохайы отой мэһэйдээбэттэр, төттөрүтүн, үҥкүүнү күүркэтэн биэрэллэр. Бэл маннык түгэни өйдүүбүн: комментатор саҥара олорон тохтоон ылбытыгар ырыаһыты доҕуһуоллуур байаан ах баран хаалбытын курдук буолбута.

Дьуохардаан дьэ тириим тэнийиэхчэ буолан эрдэҕинэ, «оһуохай судьуйата» «3» диэн суруктаах хордуоҥканы көрдөрбүтэ. Ол аата «эйиэхэ үс мүнүүтэ эрэ хаалла» диэн. Оһуохай этээччилэргэ бириэмэ быһылларын биир бэйэм эмиэ испэр киллэрбэппин. Хаһан эрэ оһуохай жюриларын кытта мөккүһэн көрбүттээхпин да, «оһуохайы атыннык тэрийэр бакаа кыаллыбат» диэн, иннилэрин биэрбэтэхтэрэ. Кинилэр бэйэлэрин өттүлэриттэн сөпкө гыналлар диэн билинэрбэр эрэ тиийэбин.

Манна уруккуттан иитиэхтиир санаабын этэн ааһыым. Бастакытынан, оһуохайы көҕүлүүр сыалтан үөскээн хаалбыт уонна балайда олохсуйбут үгэһи кэспэт наадатыгар, бириэмэ хааччахтаах оһуохай күрэҕэ оннунан хааллын диибин. Маны таһынан, кыаллар буоллаҕына, оһуохай түһүлгэтин иһигэр, кыаллыбат буоллаҕына таһынан, «Ийэ оһуохай» диэн оонньууну (күрэх диэхпин тылым тахсыбата) тэрийиэххэ сөп этэ. «Ийэ оһуохайга» бириэмэ хааччаҕа биир эрэ буолуохтаах: этээччи хас чааска, хас мүнүүтэҕэ саҕалыыра. Дьэ, бириистээх буолар дуу, бирииһэ суох буолар дуу, туох бириистээх буолуон сөбүй, ону тэрийээччилэр бэйэлэрэ быһаарыахтара этэ. Маннык оһуохайга бэйэлэрин чахчы билиммит дьон эрэ киириэхтэрэ, онон ийэ оһуохайга кытта сатааччы олус элбэх буолуо дии санаабаппын. Ийэ оһуохай ыһыах бастакы күнүн иккис аҥаарыттан саҕаланан иккис күн сарсыардатыгар түмүктэниэн сөп. Биллэн турар, манна жюрита, сыаналыыр критерийдэрэ бириэмэ хааччахтаах оһуохайтан букатын атын буолуохтара. Ийэ оһуохай олоххо киирдэҕинэ, дьон ылыннаҕына, ыһыах эргийэр киинигэр кубулуйдаҕына, муҥутуур бирииһи манна туруорар сөп буолуоҕа. Оттон эдэр этээччилэргэ, саҕалааччыларга, кырдьаҕас этээччилэргэ бириэмэ хаарчахтаах оһуохай туспа көрүҥ быһыытынан салгыы ыытылла, сайда туруон сөп этэ.

“Дыгын оонньуулара” 

“Дыгын оонньуулара” ситтилэр-хоттулар, онон ыһыахтан араарыахха, туспа күрэхтэһии быһыытынан тэрийиэххэ” диэн дорҕоонноохтук суруйар-этэр дьон бааллар. Бу этии бастакы чааһын кытта сөбүлэһэбин – “Дыгын оонньуулара” чахчы ситтилэр-хоттулар. Онно мөккүөр суох. Ол гынан баран этии иккис чааһын сыыһанан ааҕабын. Оҕо эрдэхпиттэн саха былыргы сэһэнин ааҕан улааппытым, онон фольклор да таһымынан, кырдьаҕастар сэһэннэринэн да билэрбинэн, былыргы ыһыахтар күрэхтэһиитэ суох буолбат этилэр.

Ыһыахтан “Дыгын оонньууларын” ылан кэбистибит да, ыһыахпыт тыла суох чуораан курдук буолуо суоҕа дуо? Ыһыах алгыһа (оһуохай онно киирсэр) уонна “Дыгын оонньуулара” игирэлэр дии саныыбын. Былыр, маҥнайгы ыһыахтары ыспыт өбүгэлэрбит ону бэркэ өйдүүр буолан сиэттиһиннэрбиттэрэ чахчы. Өскөтүн, сорох дьон этэрин курдук, ыһыаҕы уонна “Дыгын оонньуутун” аҥыа-маҥыа туттубут да, игирэлэри араарбыт курдук, иккиэн иинэн-хатан барыахтарын сөп дии саныыбын.

Түмүк санаа   

Өбүгэлэрбит түҥ былыргыттан илдьэ кэлбит ыһыах ыһар үтүө үгэстэрин саха дьоно бэл сэбиэскэй былаас саҕана ыһыктыбатахтара – спартакиада диэн ааттаан, дьүһүн кубулутан, үгэс утумун быспатахтара. Ити ыһыаҕы ыһыы иккис кэрчик кэминэн ааҕыахха сөп буолуо. Бу кэрчик кэмҥэ 1944 сыллаахха хорсуннук ыһыллыбыт ыһыах дьон өйүгэр-санаатыгар сүдү суолталаммытын бэлиэтиэххэ сөп. 1990 сыллаах сайын саха уһулуччулаах культурнай диэйэтэллэрэ Тэрис, Дапсы, Василий Илларионов, Ольга Харайбатова уо.д.а. туруорсан, Саха сирин киин куоратыгар, ипподром территориятыгар, аан бастакы ыһыаҕы ыспыттарын саха ыһыаҕын үһүс кэрчик кэминэн ааҕыахха сөп буолуо. Ити тэрээһиҥҥэ тирэҕирэн М.Е. Николаев 1991 сыллаахха ыам ыйыгар бэс ыйын 21 күнүн национальнай бырааһынньык күнүнэн биллэрэр ыйааҕы таһаарбыта.

1995 сыллаахха киргиистэр «Манас» эпос 1000 сылын бэлиэтээбиттэрэ. Саха Республикатын президенэ М.Е. Николаев бу бэрт дьикти төрүөттээх үбүлүөйгэ ыҥырыылаах ыалдьытынан сылдьан кэлэн баран сонно тута саха ыһыаҕын тэрийээччилэрин илдьэ «Үс Хатыҥы» баран көрөн кэлбитэ уонна Туймаада Ыһыаҕын ипподромтан көһөрөргө быһаарыныы ылыммыта. 1998 сыллаахха Туймаада Ыһыаҕа, кырата үс аҥаар үйэ ааспытын кэннэ, «Үс Хатыҥҥа» сөргүтүллүөҕүттэн саха ыһыаҕын өрөгөйдөөх төрдүс кэрчик кэмэ саҕаламмыта. Биһиги ол кэм дьонобут. Билигин Туймаада Ыһыаҕа «Үс Хатыҥҥа» эрэ ыһыллыахтааҕын курдук өйдүүр буоллубут, оннук иитиллибит саҥа көлүөнэ саха үөскээтэ. Сөргүтүллүбүт үтүө үгэһи өйгө киирбиччэ, тылга тииспиччэ уларытар-тэлэритэр сыыһа. “Дыгын оонньууларын” Туймаада Ыһыаҕыттан араарымыахха, оһуохайы эмискэ уларыппакка, сыыйа, былыргы ийэ оһуохайы тилиннэрэргэ дьулуһуохха.

Өбүгэбит биһигинэн сирэйдээн киһи аймахха ууммут улууканнаах күндү баайын – Ыһыаҕы харахпыт харатын курдук курдук харыстыах тустаахпыт.

От ыйын 4 күнэ, 2026 сыл