Ыһыах – дьолу түстүүр түһүлгэ

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн, ыһыах Саҥа сылы көрсүү бырааһынньыга буолбатах – күнү көрсүү, Үөһээҥҥи Үрүҥ Айыылар сиргэ саамай чугаһаан турар кэмнэригэр түбэһиннэрэн, Үөһээҥҥи Айыыларга сүгүрүйэр итэҕэл күнэ.

Саха киһитэ сылы быһа кэтэһэр кэтэһиитэ – ыһыах. Ыһыах дьолу түстүүр түһүлгэ диэн өйдөөн улаатар. Ыһыах күнэ – күн сайыҥҥы туруута. Мунутуур уһун күн, дьиҥнээх өрөгөй үөрүүлээх Дьоро күн.

Ыһыах ыйын аналлаах аһа – кымыс. Биэ кымыһа. Биэни тутан ыыр буолан эрэбит. Ол аата кырдьык сахатыйан эрдэхпит. Оннук эрэ буоллун. Ону тэҥэ саха киһитэ сайын үрүҥ аска көһөр. Балыгынан аһылыктанар. Эти сиэбэт. Ыһыахха итиэннэ окко киирэргэ эрэ сүөһү тутталлар, хара сииллэр. Кымыс иһэр сиэрэ туспа култуура. Маны ымпыгар-чымпыгар тиийэ билэн, тутуһан, ыһыахха наҕылыччы түһүлгэлээн олорон кымыс иһэр – ол аата алгыһы иҥэринэр ньыма. Киһи наҕылыччы сэһэргэһээри гыннаҕына, хайаан да тугу эмэ иһэр идэлээх. Биһиги кымыспытын иһэр сиэри сүтэрэммит атыҥҥа көһөн сылдьабыт. Кымыстан киһи иһээччи буолбат. Ыһыах түһүлгэтигэр кымыс иһэ-иһэ дуоһуйа сэһэргэһэр, хардарыта ыалдьыттаһар олус үчүгэй. Онтон туран, хомунан-ньиминэн баран, дьэ, оһуокайдыыгын. Барыта саас-сааһынан тахсан иһэр. Туох да олуоната суох. Үгэс курдук.

Ыһыаҕы киһи ыраас көрсүөхтээх. Бу – сиэр. Туох баар киргин-хоххун, куһаҕан санааҕын суох оҥороҕун. Ыһыах күнэ – тупсар күн, өстөспүттээх буоллахха. Алгыс оччоҕо ордук иҥэр. Ыһыах сиэрэ-туома, алгыһа, оһуокайа, күнү көрсөр туома – идэлээх дьон дьарыга. Манна барытыгар туора турбакка кыттар куолу. Мантан туоруур аньыы. Алгыстан матар аанньа буолбат.

Ыһыах киэргэлэ, арчыта – салама. Оттон саламаҕа туос оонньуурдары ыйыыллар. Ыаҕайалары, томторуктары. Ыһыах саламатын ис өттүгэр сылдьар куолу. Бу арчыламмыт, ыраас, алгыһы иҥэриммит сир. Ыһыахпытыгар түмсэммит саха эбиппитин билинэбит. Үйэлээх үгэстээхпитинэн киэн туттан, дуоһуйан, уруурҕаһан ылабыт. Оҕо ыһыахха үтүөнү эрэ көрүөхтээх. Ону хааччыйар иэстээхпит. Үлэ, айар талаан, күүс-уох, быһыы-майгы, сиэр-туом өрөгөйүн көрөн оҕо-ыччат сөҕөр-махтайар, сүгүрүйэр, үтүктэр, умсугуйар, үлүһүйэр, абылатар, уһуйуллар.