XXII «Манчаары оонньуулара» историяҕа тиһилиннилэр

Уран тыл, литература саарыннара Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Ойуунускай, Николай Неустроев, Суорун Омоллоон, Амма Аччыгыйа, Эллэй төрөөбүт-үөскээбит сирдэригэр-дойдуларыгар, номоххо киирбит ытык Тааттаҕа от ыйын 7-12 күннэригэр XXII «Манчаары оонньуулара» ньиргийэн ааһа оҕустулар. Бас судьуйанан Николай Цыпандин, бас суруксутунан Марианна Васильева үлэлээтилэр. Үтүө өйдөбүллэрдээх Оонньуу буолла.

Төрүт үгэстэрбитинэн, ыалдьытымсах Тааттанан киэн тутуннубут!

Нэдиэлэ устата күннэтэ ардахтыыр күн-дьыл күрэсчиттэри тургутта. Тулуурдаах, кыайыыга дьулуурдаах боотурдар, кэрэ-куолар кыайыы-хотуу көтөллөннүлэр. Онуоха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев дьаһалынан, Бырабыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Местников салайааччылаах тэрийэр кэмитиэт 19 хамыыһыйата Тааттаттан арахсыбакка эҥкилэ суох үлэлэрэ сыалларын-соруктарын ситтэ. Олохтоохтор күүстэринэн көхтөөх субуотунньуктар көҕүллэриттэн тутулланнар, «Дьулуруйар Ньургун Боотур» стадион, А.Е. Турнин аатынан күрэс уораҕайа дьэндэс гыннылар. А.Е. Мординов аатынан үөрэх лицейэ курдук сиэдэрэй, аарыма тутуу түмүктэммит. 35 улуус, оройуон хамаандалара, 1521 күрэсчит, тренердэр, 259 судьуйа, күрэс ытык бэтэрээннэрэ, 250 үтүө көмөлөһөөччү — барыта 7000 киһи түһэр, үрдүттэн олорон минньигэстик, тотоойутук тото-хана аһаан сылдьар сирбит бэлэмнэнэн, суруналыыстарга түргэн интэриниэттээх пресс-киин олохтонон, эргиччи табыгастаах усулуобуйа тэриллибит. 67 култуурунай дьаһал, чэбдигириигэ аналлаах түүҥҥү сүүрүү, Роман Дорофеев бас режиссердаах Саха олимпиадатын үөрүүлээх аһыллыыта, сабыллыыта барыта үрдүк таһымҥа аастылар. И.И. Бочонин салайар суол оҥорор тэрилтэ кыһамньытынан гравийынан анньыллыбыт айан трассата курулас ардахтарга сырыыга-айаҥҥа харгыһы үөскэппэтэ. Терминология хамыыһыйата сахалыы тылынан саҥарыыга, суруйууга сыл устата үөрэппитэ олоххо киирдэ. Инньэ гынан киэҥ Арассыыйа спордун салайааччылара, итиэннэ омуктар төрүт үгэстэрбитин тута, сайыннара сылдьарбытын сөҕө-махтайа көрдүлэр. Таатта дьонун, олохтоохтор үтүө-мааны сыһыаннара үтүө өйдөбүлү хааллардылар.

Түөрт сылга биирдэ буолар «Манчаары оонньууларыгар» анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа, үрдүк уҥуохтаах, киэҥ-холку көрүҥнээх, бэйэтигэр, дьонугар-сэргэтигэр олус эрэллээх Айаал Семенович Бурцев баһылыктаах таатталар кичэллээхтик бэлэмнэммиттэрэ харахха быраҕыллар. Бөһүөлэк иһинээҕи сүрүн уулуссалар аспаалламмыттар, хаамарга тупсаҕай таас тротуардаммыттар. Ытык Күөл киэркэйбит, тупсубут. Таас дьиэ элбээбит. Стадион, күрэс дыбарыаһа, былаһаакка көрүөхтэн дьиктитик, тупсаҕайдык оҥоһуллубуттар.

Күүрээннээх күрэстэр

Өйгө-санааҕа иҥэр чаҕылхай түгэннэр бааллар. От ыйын 8-9 күннэригэр А.Е. Турнин аатынан Спорт дыбарыаһыгар долгутуулаах күрэхтэһиилэр кыайыылаахтара хара ааныттан биллибитинэн бардылар. Кыраҕы харахтаах буулдьалаах саанан ытааччылар саха төрүт көрүҥнэригэр «курупааскыны» уонна «тииҥи» табыыга быһаарыстылар. Үстүү кыттааччылаах 22 хамаандаттан сыыйылланнар, 8 хамаанда хаалбытын кэннэ бастакы кыһыл көмүс мэтээли Уус Алдан күрэсчиттэрэ  ыллылар.  Үөһээ Бүлүү хамаандата иккис буолла, Татьяна Яковлева «курупааскыга» 82, 31 сөк. иһигэр сыалларын табыталаан, рекорд олохтоото. Мэҥэ Хаҥалас  үһүс бириистээх миэстэлэннэ.

Төрүт оҕунан «куобаҕы», «куһу», «тииҥи» ытыыга Дьокуускай хамаандата бастаата, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү иккис уонна үһүс миэстэлэннилэр.

Гиирэ анньыытыгар 22 улуус 134 күрэсчитэ алта помоска быһаарсыбыттарыгар, Нам, Үөһээ Бүлүү, Чурапчы туһааннааҕынан бастакы, иккис, үһүс буоллулар. Виталий Протопопов (Уус Алдан), Егор Попов (Чурапчы), Владимир Оленов (Горнай) кыһыл көмүс мэтээл хаһаайыттара буолан, кыайыы өрөгөйүн биллилэр. Нерюнгриттэн Дарья Черникова 24 кг гиирэни 132-тэ быраҕаттаан (рывок), дьахталларга рекорд олохтоото!

Хотугу дэгит күрэскэ 79 күрэсчит илин-кэлин түһүстэ. «Үстэ куобахтаан ойууга» эр дьоҥҥо Намтан Максим Попов 11 м 15 см түһэн, – кыһыл көмүс, Мэҥэ Хаҥаластан Егор Терентьев 11 м 05 см түһэн үрүҥ көмүс мэтээли ылаттаатылар. Үөһээ Бүлүүттэн Валентина Борисова аркааны быраҕыыга 140 субуруччу таба кэтэрдэн; Тааттаттан Антонина Санникова сүгэни 119 м 60 см ыраахха кыыратан; Өймөкөөнтөн Георгий Софронов 1140 төгүл наартаны нөҥүө ойон; Нерюнгриттэн Илона Прудникова 453 наартаны ойон рекорд олохтоотулар! Хамаанданан түмүккэ Нерюнгри бастаата, Үөһээ Бүлүү – иккис, Чурапчы үһүс буоллулар.

5000 м сүүрүүгэ дьахталларга Сунтаар быһыйа Наталья Леонтьева сүүрээччилэр бөлөхтөрүн хара ааныттан баһылаан-көһүлээн, эрэллээхтик бастаата. Надежда Бут (Таатта), Оксана Федорова (Нерюнгри) утуу-субуу иккиһинэн, үсүһүнэн түмүктээтилэр. Эр дьон 10 000 м сүүрүүлэригэр боруонса мэтээллээх Константин Драгунов (Мэҥэ Хаҥалас) 5000 м биэтэккэ бастакынан кэллэ. Өрөспүүбүлүкэ күүстээх быһыйа, «Манчаары оонньууларын» хас ха төгүллээх кыайыылааҕа, Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх-уустаах Чурапчы Хатылытын олохтооҕо Екатерина Драгунова төрөппүт уолаттара Константин, Алексей, Эрчимэн бу «Манчаарыга» үһүөн кытыннылар. Кыһыл көмүс мэтээли уонна боруонсаны убайдара Константин ылла. 100 м дьахталларга Мария Рухлядева (Уус Алдан), Валерия Олесова (Хаҥалас), Пелагея Григорьева (Үөһээ Бүлүү); эр дьоҥҥо Валентин Иванов (Таатта), Айаал Иванов (Бүлүү), Михаил Руфов (Үөһээ Бүлүү) бастакы, иккис, үһүс миэстэлэри ылаттаатылар.

Мас тардыһыытыгар муҥутуур кыайыылаах аатын ыларга 11 мадьыны күөн көрүстэ. Бастыҥы быһаарар бүтэһик хапсыһыыга 125 кг тахсаны үктүүр дуулаҕа күүстээхтэр Эрчим Баппаҕай (Үөһээ Бүлүү) уонна Никита Татаринов (Таатта) киирсиилэригэр Эрчим Баппаҕай 2:0 хотон, кыайыы өрөгөйүн биллэ уонна сүрүн бириис «Тойота-Виш» массыынаны ылан, дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ айаннаата.

Хапсаҕай муҥутуур кыайыылааҕынан Чурапчы бөҕөһө Никита Софронов финалга таатталар эрэллэрэ Леонид Попову баһыйда уонна «Нива-Легенд» массыына күлүүһүн ылан доҕотторун кытта Чурапчы хайысхатын тутта.

Атах оонньуутугар, төһө да ардах кэлэ-кэлэ түһэ турдар, инчэҕэй, сөрүүн күҥҥэ, чалбаҕынан бырдааттаан атах оонньуу маастардара киһи мыыммат ойууларын көрдөртөөтүлэр. Кай Адамов (Горнай) кылыыга 46 м 87 см, Игорь Скрябин (Мэҥэ Хаҥалас) 45 м 45 см, Ньургун Сокольников (Уус Алдан) 44 м 63 см; ыстаҥаҕа Кай Адамов 46 м 67 см, Андрей Васильев (Таатта) 44 м 96 см түһүтэлээннэр, инники күөҥҥэ сырыттылар. Куобахха дьон бары өрөспүүбүлүкэ рекордсмена Андрей Васильевтан үрдүк көрдөрүүнү күүппүтэ. Биир дойдулаахтарын эрэллэрин толороору Андрей Васильев холонууттан холонуу аайы көрдөрүүлэрин эбэн истэ. Икки төгүл 44 м тахсалыыны ойуталаата. Бүтэһик холонуутугар рекорднай былааҕы сиирэ-халты түстэ – 44 м 34 см. Бэйэтин чыпчаал көрдөрүүтүгэр 12 эрэ см тиийбэтэ! Дьахталларга Валерия Олесова (Хаҥалас) сэттэлии ойууларга тэҥнээҕин булбата – «ыстаҥаҕа» 25 м 30 см түһэн рекорд олохтоото! Маргарита Тумакова (Дьокуускай) «куобахха» 18 м 89 см көрдөрөн уонна үс көрүҥ түмүгүнэн 65 м 02 см ылан кыргыттарга рекорд олохтоото! Атах оонньуутун муҥутуур кыайыылаахтара Кай Адамов уонна Валерия Олесова өйдөбүнньүк мэтээллэри, дипломнары сэргэ, 1 000 000 солк. сүрүн бириистэринан наҕараадаланнылар.

От ыйын 11-12 күннэригэр «Дьулуруйар Ньургун Боотур» стадиоҥҥа саха төрүт дэгит күрэс сэттэ көрүҥэр күрэхтэһии бэрт сэргэхтик ааста. «Дыгын оонньууларыгар» ааттарын соргулаахтык иһитиннэрбит күрэсчиттэр күрэһи сытыырхаттылар. Эдэр саҥа ааттар күөрэс гыннылар. Сунтаартан кэргэннии Тимофей уонна Мичийэ Большаковтар абсолютнай чөмпүйүөн үрдүк аатын ылаттаатылар. Александр Пшенников (Өлүөхүмэ) – үрүҥ көмүс, Чурапчы институтугар үөрэнэр 19 саастаах Руслан Слепцов (Мэҥэ Хаҥалас) боруонса мэтээллэри туттулар. 70 кг үөһэ Борис Сдвижков быйылгы «Дыгын оонньууларыгар» Аан Дархан аатын ылбытын бигэргэттэ, муҥутуур кыайыылаах буолары ситистэ. Николай Матаннанов (Таатта) – иккис, Айсен Ботуев (Үөһээ Бүлүү) үһүс үчүгэй көрдөрүүлэннилэр.

Хабылыкка-хаамыскаҕа – Мэҥэ Хаҥалас, Бүлүү, Дьокуускай; ат сүүрдүүтүгэр Мэҥэ Хаҥалас, Нам, Таатта хамаандалара кыайыылары ситистилэр. 

I бөлөххө – Мэҥэ Хаҥалас, Бүлүү, Дьокуускай; II бөлөххө – Чурапчы, Үөһээ Бүлүү, Таатта; III бөлөххө – Кэбээйи, Орто Халыма, Томпо; IV-кэ Эдьигээн, Өлөөн, Анаабыр  хамаандалара кыайыылары ситистилэр. Ытык Тааттаҕа буолан ааспыт XXII «Манчаары оонньуулара» өтөр-наар уостубат үтүө өйдөбүллэри хааллардылар.

2029 сылга Покровскайга буолар «Манчаары оонньууларыгар» көрсүөххэ диэри!

Хаартыскалар: Ааптар тиксэриитэ