Владимир Калачёв: «Саха быһаҕын төрүт мөссүөнүн сөргүтэр соруктаахпыт»

Суорун Омоллооннуун умнуллубат көрсүһүү

Кини – Дьокуускай куорат төрүт олохтооҕо. Ойор күннээх оҕо сааһа Птицефабрика оройуонугар ааспыт. Бу түөлбэни биир гына тилийэ сүүрэн-көтөн, хас тиэргэнин үүтүн-хайаҕаһын билэн улааппыт. Араас омук оҕолоро мустан оонньууллара, бэйэлэрин икки ардыларыгар нууччалыы эрэ кэпсэтэллэрэ. Аны кылааһыгар суос-соҕотох саха этэ. Онон куорат уолугар сахалыы тыын уһуктубута туспа кэпсээн. «Сороҕор кэннибин эргиллэн көрөбүн уонна бэйэм даҕаны сөҕөбүн», – диир кини.

Ол сыл дьоно Володяны 202-с түөлбэҕэ 33-с нүөмэрдээх оскуолаҕа саха кылааһыгар көһөрбүттэрэ. Ити иннинэ наар нууччалыы эйгэҕэ сылдьыбыт уол учууталларын, кылааһын салайааччытын көмөлөрүнэн төрөөбүт тылыгар, төрүт култууратыгар сыстан барбыта. Кылааһынан түмэллэргэ, Саха тыйаатырыгар үгүстүк сылдьаллара.

Биирдэ оптуобус сакаастаан, аатырбыт Чөркөөх түмэлигэр баран кэлбиттэрэ. Оччолорго Суорун Омоллоон тыыннаах. Ыалдьыттарын илэ бэйэтинэн көрсүбүтэ, экскурсия ыыппыта. Ити сырыы Владимир оҕо сааһын биир умнуллубат түгэнэ буолбута. Ол күн кини саха былыргы олоҕун-дьаһаҕын кэрэһилиир тутуулары, иһити-хомуоһу, малы-салы, уустар уран оҥоһуктарын кэрэхсии көрбүтүн күн бүгүн курдук өйдүүр.

Ким билиэ баарай, баҕар, саха кылааһыгар көспөтөҕө, Тааттаҕа сылдьыбатаҕа буоллар, билигин Владимир Калачёв диэн уус сахаҕа баар буолуо биллибэт.

Аны туран, оҕо сылдьан эбэтин аахха сайылаан кэлэрэ эмиэ улаханнык дьайбыт буолуон сөп. Куорат оҕото төрүт дьарыкка сыстар тыыннаах эйгэтэ тыа сирэ эбээт. Оҕо от үлэтигэр, балыкка, булка улахан дьону батыһа сылдьан элбэххэ үөрэнэрэ чуолкай.

Барыны билэр-көрөр баҕалаах уол ааҕарын олус сөбүлүүрэ, олоро түстэр эрэ, уруһуйдаан барара. Ити барыта дьапталҕаланан, кини инникитин түстээбитэ.

Уол оҕолонуу, уус кыһатыгар уһуйуллуу

Владимир тыас-уус, уот-күөс режиссера идэлээх, Култуура уонна искусство колледжын бүтэрбит. Практикатын тыйаатырдарга ааспыт. Бу эйгэ бастакы кэмҥэ бэркэ умсугуппут эрээри, сотору кэминэн киниэнэ буолбатаҕын өйдөөбүт. «Илиибинэн тугу эрэ оҥоруохпун баҕарарым», – диэн билинэр.

2008 сыллаахха Саха сиригэр киэҥник биллэр тэрилтэҕэ ювелир үөрэнээччитинэн үлэҕэ киирбит. Уһуйааччыларын үтүктэн, бэйэтэ ааҕан, билэн-көрөн, биир сылынан маастарга тиийэ үүммүт, сыыйа-баайа араас тиэхиньикэни баһылаабыт.

2016 сыллаахха Владимир уол оҕоломмут. Ити кэмҥэ эдэр аҕа бэйэтин илиитинэн быһах охсон, уолугар үйэлээх бэлэх оҥоруон баҕарбыт. Уһуйааччы көрдөммүт, ол эрээри, бэйэтэ этэринэн, «сөптөөх» быһаҕы оҥорор киһи тута көстүбэтэх. Дьэ, онтон социальнай ситимтэн Алексей Климовскайы булан ылбыт. Владимир үлэтин кэнниттэн Алексей мастарыскыайыгар үөрэнэ тиийэр буолбут. Онтон 2021 сыллаахха кини кыһатыгар үлэлии киирбит.

Билигин «Добун» уус кыһатыгар (Dobun knives) түөрт буолан үлэлииллэр: Алексей Климовскай, Сергей Семенов, Арсан Семенов уонна кини.

– Бастаан саҕалыырбытыгар саха быһаҕа бэйэтин төрүт быһыытын-таһаатын сүтэрэн эрэр, наһаа кэтит, уп-уһун уктаах, туттарга табыгаһа суох быһахтар атыыга дэлэйбит кэмнэрэ этэ. Биһиэхэ саха быһаҕын төрүт мөссүөнүн сөргүтэр, төнүннэрэр сорук турбута, – диэн кэпсиир. 

Ол курдук, бастакы уочарат куорат уонна чугас улуустар түмэллэригэр сылдьан саҕалаабыттар. Көрбүт быһахтарын тутан-хабан, бары өттүттэн хаартыскаҕа түһэрэн, биитин устатын, туоратын, өнчөҕүн халыҥын, угун уһунун кэмнээн, о.д.а. үлэни ыыппыттар. Билигин ол матырыйааллара мунньуллан, бэйэтэ туспа каталог буолбут. Онон сирдэтинэн, саха төрүт быһахтарын чочуйан таһаараллар. Өбүгэттэн кэлбит үтүө үгэс уус кыһатыгар өрө тутуллар.

– Былыргы сахаларга линейка, метровка диэн суоҕа. Барытын киһи этин-сиинин чаастарынан кэмнииллэрэ. Онтон ыла «биир илии», «тутум», «харыс», «ыллар харыс», «сүөм», «муҥур сүөм» уо.д.а. сахалыы уста кээмэйдэрин туттар буолбуттара. 

Владимир быһахтары мунньар. Тус кэллиэксийэтин Семен Иннокентьевич Гоголев-Амынньыкы Уус, Кирилл Кириллович Мальцев уо.д.а. ааттаах-суоллаах уустар уран оҥоһуктара хаҥаталлар. Хас биирдии бэйэлэрэ анал бэлиэлээх буолаллар эбит. Сорох оҥоһуктар ааптардара, хомойуох иһин, биллибэт.

Кэпсээнтэн кэпсээн тахсар. Владимир оҕо сылдьан күлүүс арааһын мунньара, дьоҕус ыскааба тобус-толору этэ, кэлин, ыйааһынын уйбакка, алдьанан хаалбыта.

Бэйэтэ этэринэн, быһах, күлүүс тардар ураты күүстээх. Хараҕар көстөллөрө да үгүс. Аҥаардас ааспыт ыйга үс күлүүһү булбут. Биир кэмҥэ хоту вахтанан үлэлии бара сылдьыбыт. Онтон үс быһаҕы булан кэлбит. Бэл диэтэр, халыҥ күрдьүктэн кытта көстөллөр эбит.

Дьикти турук

«Добун» уус кыһата быыстапкаларга үгүстүк кыттар. Москубаҕа «Клинок – традиции и современность» быыстапкаҕа сыл аайы бараллар. Онно дойду араас муннугуттан, тас дойдулартан тиийэ кэлэллэр. Саха  быһаҕа өрүү үрдүктүк сыаналанар.

«Добун» уус кыһатын биир сүрүн хайысхата – реконструкция. Бу үлэҕэ бастакынан Алексей Климовскай ылсыбыт. Бэйэтэ биолог үөрэхтээх, билимҥэ чугас, археологическай хаһыыларга сылдьар эбит.

– Реконструкция үчүгэйэ диэн, ол ааспыт кэми таарыйбыт саҕа сананаҕын. Былыргы тэрили тутан-хабан, көрөн-истэн, үтүктэн, хат оҥорон таһаарар олус умсугутуулаах. Табылыннаҕына, дьикти турукка киирэҕин – өссө үлэлиэххин, саҥаны арыйыаххын, сайдыаххын баҕараҕын, – диир Владимир.

Былыргы оҥоһуктар кээмэйдэрин, тиэхиньикэлэрин, туох баар булгуччулаах быраабылаларын барытын тутуһаллар эбит.

Батыйа, батас оҥоруохтарын иннинэ кыһаларын хайаан да ыраастыыллар. Уот иччититтэн көрдөһөллөр-ааттаһаллар.

Уус идэтин биир кутталлаах өрүтэ – биилээҕи чочуйар, кылаанныыр кэмҥэр илиигин быстыаххын сөп.

– Ол хайаан да баар, биһиги идэбит биир көстүүтэ диэххэ сөп. Төһө да уопуттаах, сатабыллаах буол, онтон куоппаккын, – диир кини.

Владимир, ювелирнай тэрилтэҕэ уһуннук үлэлээбит буолан, бу эйгэҕэ эмиэ киэҥник биллэр. Урукку килийиэннэрэ сүтэрэн, эрийэллэрэ үгүс. Онон инникитин бу дьарыгын эмиэ сөргүтэр санаалаах. 

Быһах үйэтэ уһуурун туһугар

(тэттик сүбэ)

Хайдах харайабыт?

– Туттан баран хайаан да сууйан, сотон кыыныгар угуллар. Сүрүнэ – кураанах буолуохтаах. Посудомойкаҕа анньыллыбат. Биһиэхэ: «Ойоҕум сууйтара укпут, быһахпын хайдах эрэ быыһааҥ», – диэн ыксаан аҕай кэлэр дьон баар. Химия быһахха куһаҕаннык дьайарын өйдөөҥ.

Хайдах сытыылыахха?

– Сорохтор оннук-маннык станокка сытыылаталлар, ити эмиэ соччото суох. Этэргэ дылы, быһах бүргэскэ кубулуйан хаалар. Ол оннугар оҥорторбут маастаргытыгар баран сытыылатаргыт ордук диэн сүбэлиибин. Үчүгэй быһах сыппаабакка өр сылдьар.