Валерий Никифоров: «Айылҕа анаабытын тутан хаалыахтаахпыт...»

Бүгүҥҥү дьоһун-мааны ыалдьыппыт – Мэҥэ Хаҥалас улууһун Томтор нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, бааһынай хаһаайыстыба салайааччыта, ураты көрүүлээх Валерий Егорович Никифоров.

Бастакы хамнас үөрүүтэ

– Мин Сунтаарга Догойдонова Татьяна Федотовна, Никифоров Егор Герасимович дьиэ кэргэннэригэр төрдүс оҕонон төрөөбүтүм. Аҕабыт эдэр сааһыгар, мин алталаахпар, бу олохтон туораабыта. Инньэ гынан, ийэм алта оҕону кыайан көрөр кыаҕа суох буолан, оскуоланы бүтэриэхпэр диэри Элгээйигэ аҕам эдьиийин аахха — Фатина Илларионовна, Иван Спиридонович Ивановтарга — олорбутум. Итиэннэ иккис ийэм кэриэтэ күндү эдьиийбэр Надежда Ивановна, күтүөппэр Василий Гаврильевич Захаровтарга махталым муҥура суох.

1970 сыллаахха Львов Алексей Яковлевич диэн кииринньэҥ аҕаламмыппыт. Олохпут уларыйбыта, бэйэбит да сирэйдиин-харахтыын чыҥха атын дьон буола түспүппүт. Биэс уол бары тута «аҕаа» диэбиппит.

Урукку оҕо, борбуйун көтөхтө даҕаны, үлэҕэ сыстара. Мин да оннук улааппытым. Бастаан Бээкиндэ диэн пиэрмэҕэ Аммосов Юра диэн уоллуун от үргээн, ыанньыксыттарга көөнньөрбө оҥорор этибит. Оҕуһунан түөрт уһаакка уу таһарбыт.

Онтон улаатан истэҕим аайы араас үлэҕэ – пиэрмэҕэ ньирэй көрөөччүнэн, бостуук көмөлөһөөччүтүнэн, бостуугунан сылдьыбытым.

Биирдэ Хабырылла диэн оҕонньор бугуллары тастаран, от кэбистэрбитэ. Бырааттарбын кытта үһүөн барбыппыт. Хабырылла сэрии бэтэрээнэ этэ, балачча улахан ходуһа отун төһө өр охсоохтообута буолла. Аны санаатахха, оҕолору көмөлөһүннэриэм диэн эрдэттэн кыра-кыра лэкээлэри оҥорбут этэ. Икки омурҕан үлэлээбиппит. Оҕонньор хамнаспытын уон солкуобайы туттарбыта. Оо, онно долгуйдахпын эриэхсит! 5-6 км ыраах сиртэн дьиэбитигэр диэри уһуннук хаампыппыт. Бырааттарым субу-субу «харчыны көрдөр» дииллэр, ол аайы икки тарбахпын сэрэнэн атытан, барбах быктарабын. Аны ыһыктан, түһэрэн кэбиһиэм диэн куттанабын, дьиэбэр илиим ибис-инчэҕэй буолуор диэри ыга тутан кэлбиппин өйдүүбүн.

Эдьиийбит сөхпүтэ аҕай уонна: «Оҕом сыыһа, өҥ олохтоох буолсуккун», – диэбитэ. Оччолорго орой мэник уол тоҕо инньэ диэбитин өйдөөбөтөҕүм. Кэлин санаатахпына, эдьиийим барахсан байылыат олохтонуоҥ диэн төлкөлөөбүт эбит.

Эдьиийим кэпсээбитинэн, Хабырылла сүрдээх кытаанах оҕонньор үһү. Бука, тулаайахтар диэн аһынан уонна нуормабытын толорбуппутун иһин ботуччу харчыны туттаран ыыттаҕа. Ол күн билигин да харахпар бу баардыы көстөр.

Көөнньөрбө оҥоруутугар хамнаспытын эдьиийбит ууран иһэрэ. Онтубут, ааҕан көрбүппүт, 90 солкуобай буолбут этэ. Оччотооҕу кэмҥэ иэдээн элбэх харчы!

Аармыйаҕа... ыһыах

– Ахсыс кылаастан спордунан дьарыктаммытым – сүүрүүнэн, хайыһарынан. Ол кэмтэн булт абылаҥар күүскэ ылларбытым. Күтүөтүм Захаров Василий Гаврильевич, Төкүнүк Киргиэлэй уонна Михалев Гаврил Никандрович буолан куска, куобахха, тииҥҥэ, кэлин тайахха сылдьыһарым, элбэххэ үөрэммитим. 

Оскуола кэнниттэн кылгас кэмҥэ оҕуруот биригээдэтигэр үлэлээбитим, онтон аармыйаҕа барыахпар диэри пиэрмэҕэ бостууктаабытым, сылгыһыттаабытым, тырахтарыыстаабытым.

Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалаабытым. 160-ча саха Борзя куоракка үөрэҕи ааспыппыт, мин туйгуннук бүтэрбитим. Дьиҥэр, Афганистаҥҥа тыллана сатаабыппыт, бүтэһик хамыыһыйаҕа тиийэн сыыйыллыбытым. Онон управлениеҕа хаалан, хомсомуол сэкирэтээрдээбитим.

Сулууспалаабыт кэммиттэн умнуллубат түгэмминэн 1980 сыллаахха ыһыах тэрийбиппит буолар. Хамнаспыт кэлбитигэр, харчы хомуйан, бириис туруорбуппут.  80-тан тахса саха мустубута, саллаат бөҕө көрө кэлбитэ. Хаһаармалар икки ардыларыгар сүүрүүгэ, хапсаҕайга, атах оонньуутугар күрэхтэспиппит. Мин сүүрүүгэ — бастакы миэстэ, хапсаҕайга иккис буолбутум.

Иккис дойдум – Мэҥэ

– Аармыйа кэнниттэн дойдубар «Элгээйи» сопхуоска спорт инструкторынан, пиэрмэҕэ ыстаарсайынан, онтон тырахтарыыһынан үлэлээбитим, хомсомуол сэкирэтээрдии сылдьыбытым.

1985 сыллаахха олоҕум аргыһа Анна Кирилловна Пономаревалыын ыал буолбуппут. Ийэ кынным, Албан Аат уордьаннаах ыанньыксыт Мария Матвеевна Пономарева, хара маҥнайгыттан төрөппүт уолун курдук  сылаастык сыһыаннаспыта. Иккис ийэбин солбуйбут күндү киһим 87 сааһыгар бу олохтон туораабыта.

1986 сыллаахха Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун холкуоска уонна сопхуоска салайар каадырдары бэлэмниир үөрэҕин бүтэрбитим. Дойдубар управляющайынан, оттон Аанчыгым зоотехнигынан барыахтаах этибит. Хомойуох иһин, ол сыл кэргэним аҕата олохтон туораабыта. Онон Мэҥэҕэ, иккис дойду оҥостубут сирбэр, хаалбыппыт. Бастаан «Горькай» сопхуос Тумуллааҕы салаатыгар, онтон Томторго биригэдьииринэн, зоотехнигынан, управляющайынан, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн, КП дириэктэринэн үлэлээбитим. Онтон В.К. Скрябин «Саха АрктикаТорг» (тэрилтэ аата элбэхтик уларыйбыта) дириэктэр буолан баран, сэбиэдиссэйинэн ыҥырбыта, кэлин илин эҥээр улуустар базаларын дириэктэринэн анаммытым. 2007 сыллаахха Томтор нэһилиэгин баһылыгынан талыллан, биир болдьох, онтон Майа дьаһалтатыгар ТХ, тупсарыы, ОДьКХ салаатын исписэлииһинэн үлэлээбитим. 55 сааспын туолан баран биэнсийэҕэ барбытым. 2015 сылтан бааһынай хаһаайыстыба тэринэн, күн бүгүҥҥэ диэри сүүрэ-көтө сылдьабын.  

Бастыҥ сынньалаҥ – айылҕаҕа

– Хороҕор муостааҕы, сыспай сиэллээҕи иитэбит. Ону сэргэ, Кумах Күөлгэ турбазалаахпыт. Сылга 1600 кэриҥэ ыалдьыт кэлэн барар. Биир үксүн оҕолорбун, сиэннэрбин тыа сиригэр тардар, сахалыы куттаах дьону иитэн таһаарар санаалаах тэриммитим. Сааһым тухары Саха сирин кэрийбит киһибин, көрбөтөх улууһум диэн суоҕун кэриэтэ. Миэхэ бастыҥ сынньалаҥ – дойдубар бултаан-алтаан, айылҕалыын алтыһан сылдьыы. Оҕолорбун да оннук өйгө-санааҕа үөрэппитим.

Бастаан доҕотторум сүбэлэринэн кыһыҥҥы балыктааһынтан саҕалаабытым. Санкция биллэриллиэн иннинэ турбазабытыгар Европа үксэ кэлэн барбыта: французтар, ньиэмэстэр, ангылычааннар, поляктар, венгрдэр, чехтэр, словактар, норвежецтар, финнэр уо.д.а. Кытайтан, Японияттан, Кореяттан эмиэ элбэх киһи сылдьыбыта.

Омук дьоно анаан-минээн кыһыҥҥы балыктааһыны көрө кэлэллэр этэ. Европаҕа дьиикэй айылҕа суоҕун кэриэтэ. Үксэ чааһынай бас билии.

Биир сайын Польша учуонайа уонча хонон барбыта. Тыа сирин дьоно хайдах олороллорун үөрэтэ, чинчийэ диэн ааттаан. Туохха барытыгар тэбис-тэҥҥэ сылдьыспыта – оһох отторго, мас мастыырга, уу баһарга, сылгы аһатыытыгар, булка, балыкка. Кэргэмминиин үлэни барытын иккиэн үмүрүтэбит. Ону поляк киһитэ сөҕө-махтайа көрбүтэ, саха дьахтарын майгытын олус сөбүлээтим, хайаан да саха кыыһын ойох ылыам диэн барбыта.

Арай балтараа сылынан Польшаттан сурук тигинээн кэллэ. Мин олох да таһыччы умнан кэбиспиппин. Онтум уруутугар ыҥырбыт эбит. Москваҕа диэри кэлиҥ, салгыы айаҥҥытын уйунабын, санаторийга сынньатабын диэбит. Москваҕа да сылдьыбатах киһи, оччо ыраах бара турбатаҕым.

Сирэйдиин-харахтыын сырдаан бараллар

– Саха сирин олохтоохторугар чугас, ол эрээри сонун туризмы тэрийэ сатыыбыт. Холобур, эдэр скауттар лааҕырдарын арыйан, оҕолору улахан эбэҕэ сынньатабыт. Босхо. Уунан, балыгынан хааччыйабын, тырааныспар боппуруоһун быһаарабын, ол оннугар күөллэри ыраастааһыҥҥа, балыгы ыытыыга көмөлөһүннэрэбин.

Биир кэмҥэ «БлагоМед» клиниканы кытта дуогабардаһан, хамсык кэнниттэн чөлгө түһэрэр лааҕыры үлэлэппиппит. Кэлбит дьон биэс күн устата эмтэнэн, хааман, лабыкта, харыйа уутун, кымыс иһэн, сирэйдиин-харахтыын сырдаан, махтанан барбыттара.

Саха төрүт дьарыгын тарҕата сатыыбын. Уолаттарым кэриэстэригэр собо күрэҕин тэрийэбин – илими үтэргэ, эһэргэ, тыынан устарга, собону сиэһиҥҥэ, миинин иһиигэ о.д.а. Саас оскуола оҕолорун куйуурга, сылгы аһатыытыгар үөрэтэбин, хайаан да саха төрүт аһын аһатабын. Куорат хас да оскуолатыттан кэлэн барбыттара. Бэйэбит оскуолабытын кытта эмиэ шефтэһэбит.

Оҕоломмот дьоҥҥо көмөлөһүөххэ сөп...

– Олорор сирбит тулатыгар тоҕус күөл баар. Онтон аҕыһа туустаах, тураҥ буордаах (солончак). Новосибирскайга Сибииргэ баар соҕотох лабораторияҕа үс күөл уутун уонна биир күөл бадараанын чинчийии оҥорторбуппут. Ол түмүгүнэн Кумах Күөлбүт уута испиэскэ таас, туус булкаастааҕа, цинк байытыылааҕа, эмтээҕэ биллибитэ. Оттон бадарааннаах сирбит бороҥ туойдаах, испиэскэлээх буолара быһаарыллыбыта. Инньэ гынан киһи доруобуйатыгар эргиччи туһалаахтара бигэргэммитэ.

Саахар диабеттаах дьон эттэрэ бааһырдаҕына, оһон биэрбэтин билэргит буолуо. Эмтээх күөл уутунан сууннахтарына, хатан, ааһан хаалар. Ол иһин ыалдьыттарбытыгар иһиттээх-хомуостаах кэлиҥ диибит, бастан баралларын көҥүллүүбүт. Аны туран, псориаз бааһын бэркэ хаптатар эбит.

Оҕоломмот дьон ааттаан-суоллаан кэлэллэр. Бэйэм кэтээн көрүүбүнэн, өй-санаа, айылҕа уларыйан дуу, эдэр дьон ийэ-аҕа буолар өйдөрө утуйан хаалар эбит. Ону уһугуннарыахха сөп. Биһиэхэ уунан, бадараанынан эмтэнэн, алгыстанан барбыт үс ыал оҕоломмута. Бэйэм айылҕаттан айдарыылаах дьону кытта алтыһабын, үгүстүк кэпсэтэбин. Онон эбии кистэлэҥнэри туһанан, айылҕа уонна алгыс күүһүнэн дьоҥҥо көмөлөһүөххэ сөп эбит диэн түмүккэ кэлэн олоробун.

Баҕанан, сордоҥ тириитинэн эмтээһин

– Баҕанан эмтээһини чуолаан куртах ыарыытыгар туттабын. Бэйэм уопуппуттан үллэһиннэхпинэ, үстүү баҕаны үстэ төхтүрүйэн сиэтэххэ, балтараа сыл үчүгэйдик сылдьыллар эбит. Үгүстэр туустаах күөл баҕата, үөнэ-көйүүрэ айылҕаттан ыраас буолар диэн ааттаан-суоллаан кэлэллэр.

Аны кэлин сордоҥ тириитинэн эмтээһин күүскэ тарҕанан эрэр. Онно икки түгэни холобурдуохпун сөп. Аймаҕым эмээхсин улаханнык ыалдьа сытан быары оннук эмтииллэрин истибит этэ. Кыыһа эрийэн ийэбит күнүн-дьылын ааҕа сытар, барыбытын ыҥыран көрүстэ, саатар, санаатын көтөҕүөхпүтүн, сордоҥ ыытыаҥ дуо диэн көрдөспүтэ. Биир куулу тиэрдибитим. Тириитин сүлэн ылан быарыгар баайбыттар этэ. Арай нэдиэлэ курдук кэминэн эдьиийим эрийдэ. Биир сарсыарда киирбиттэрэ, эмээхсиннэрэ туран олорор үһү. Аны сордоҥун аймахтарга түҥэтэн кэбиспиттэр, өссө ыытыаҥ дуо диэн эрийэр эбит. Эмээхсин балтараа сыл курдук олорбута. Өссө уһуохтаах киһи, бастакы кыраһа түспүтүгэр, таһырдьа тахсаары, халтарыйан, үлтү түһэн, онтон турбакка, бараахтаабыт этэ.

Иккис түгэн. Санкт-Петербургтан табаарыһым убайа кэлэ сылдьыбыта. Сордоҥу илимтэн тыыннаахтыы хостоон таһааран, тириитин сүллэрэн, күҥҥэ иккитэ быарыгар ас суулуур пленканан эринэр этэ. Оннук биэс күн эмтэммитэ. Питергэ уонча сордоҥу илдьэ барбыта. Билигин этэҥҥэ сылдьар, чахчы туһалаабыта диэн махтанар.

Киирэн биэрдибит...

– Мин баһылыгынан талылларбар нэһилиэккэ КВ 300 оһохтоох 7 хочуолунай баар этэ. Ону бастакы сылбар көтүттэрбитим уонна сэбиэскэй саҕанааҕы модульнай хочуолунайы сөргүтэн, социальнай эбийиэктэри онно холбоппутум. Иккис, үһүс сылларбар квартальнай улахан хочуолунайы оҥорбуппут. Төрдүс сылбар нэһилиэк 30%-нын киин ититиигэ холбообуппут, бэһис сылбар 50% буолбута. Маны сэргэ, Мэҥэ Хаҥалас улууһугар төрдүс нэһилиэгинэн генеральнай былааны оҥорторбутум. Суолбутун докумуонунан «Халыма» федеральнай трассаҕа киллэрбиппит. Нэһилиэккэ саха балаҕана, култуура уонна спорт комплекса тутуллубута. Арассыыйаҕа бастаан, уһуйаан, онтон 80 миэстэлээх саҥа модульнай оскуола тутуутун ылары ситиспиппит. Бөһүөлэк 50%-нын аныгы технологиянан, СИП боруобатынан уоту тардыы киирбитэ.

Маннык тэринэн олорор бөһүөлэк аҕыйаҕа суох буолуохтаах. Ол үрдүнэн нэһилиэнньэ кэлиҥҥи кэмҥэ киин сиргэ талаһара кистэл буолбатах. Ити кыһалҕа сүрүн төрүөтэ капиталистическай тутулга киирэн хаалбыппытыгар сытар дии саныыбын. Европа диэкиттэн балысхан сайдыы (глобализация) тыына биллэ дьайан, улахан охсууну оҥордо. Биһиги хара маҥнайгыттан онно киирэн биэрдибит. Уларыта тутуу кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын тутан хаалыахтаах этибит. Бастакы Бэрэсидьиэммит Михаил Николаев норуотум омук дьонун кытта тэҥҥэ хардыылыахтаах диэн санаатын арыый сыыһа соҕус хайысхалаабыппыт диэн сыаналыыбын. Ити кэмҥэ улахан сопхуостар эстибиттэрэ, чааһынай бас билиигэ көһөрүү, бытарытыы буолбута. Онно бэлэмэ суох этибит. Үгүстэр хайдах эрэ көҥүл-босхо олох кэллэ дии санаабыттара. Хотонтон, хара үлэттэн хал буолбут, сылайбыт дьон куоракка көһөн кэлиилэрэ үксээбитэ.

Сэбиэскэй кэмҥэ дэриэбинэҕэ ыалга 6-7 оҕо аҕыйах аатырара. Уларыта тутуу саҕана элбэх оҕолоох ыалларга сири түҥэтии саҕаламмыта. Ол киин сиргэ көһөргө үтэйэр күүс буоллаҕа. Аны туран, билигин анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар улуус кииннэригэр, куоракка сири-уоту биэрэллэр. Ити эмиэ тыа сириттэн көһөргө «усулуобуйа». Мин санаабар, олох сыыһа дьаһаныы.

Чэ, холобур, биһиги бөһүөлэкпит дьиэтэ-уота киин ититии систиэмэтигэр толору холбоммута, дьиэ 70%-на толору хааччыллыылаах. Анал байыаннай дьайыыттан этэҥҥэ эргиллибит уолаттарбытын төрөөбүт-үөскээбит сирдэригэр толору хааччыллыылаах хоп курдук дьиэнэн хааччыйарбыт тоҕо табыллыбатый? Тоҕо хайаан да куоракка эбэтэр улуус киинигэр сир бэриллиэхтээҕий? Күөгэйэр күннэригэр сылдьар, үлэлиир-хамсыыр, оҕолонор-урууланар саастаах дьоммутун киин сиргэ ыытан кэбистэхпит ол.

Батыһыннарыы суох

– Киин сиргэ, куоракка киллэрэн баран, «оҕону үлэттэн тэйиттибит» диибит. Көмпүүтэргэ, интэриниэккэ убаммыт оҕо тыаҕа тахсыан баҕарбат. Сахаларга батыһыннарыы диэн баар. Өбүгэлэрбит оҕону «маны гын, ону оҥор» диэн анаан үөрэппэттэр этэ. Арай ханна барытыгар батыһыннара сылдьаллара. Холобур, «хотуой, хотоҥҥо тахсыахха» диэн буолара. Бастаан тымтык туттаран көмөлөһүннэрэллэрэ. Ол туран оҕо ынах эмиийин сотууттан саҕалаан хайдах ыылларын көрөрө. Оннук сылдьан, сыыйа бэйэтэ үөрэнэрэ. Билигин ол суох буолла.

Мин сайын аайы кийииттэрбиттэн сиэннэрбин көрдөөн ылабын. Манна кэллэхтэринэ: «Эһиги сахаларгыт, куоракка, баҕар, ангылычаанныы да кэпсэтиҥ. Манна сахалыы саҥарыҥ, сахалыы тыыҥҥытын сүтэриэ суохтааххыт», – диибин. Батыһыннара сылдьан көмөлөһүннэрэбин. Бүгүн мал көтүрэн, массыынаҕа тиэйэн кэллибит. Оҕо кыайар үлэтэ. Түргэнник тастахпытына, түргэнник дьиэлиэхпит диибин. Кумаара сүрдээх. Хайыахтарай, сирэйдэрин-харахтарын ньуххана-ньуххана, сылдьыһаллар. Кыра уол сирэйэ-хараҕа бүппүт (күлэр).

Үс сыллааҕыта сиэним дьыссаатыгар, куорат сахалыы тыллаах уһуйааныгар тыл этэн турабын. Ону-маны түҥ-таҥ эрдэн барбыппар, тохтотон кэбиспиттэрэ.

Бастатан туран, иитээччи бэйэтин холобурунан өйүн-санаатын оҕоҕо тиэрдэр, онон бу идэҕэ кэргэннээх, оҕолоох, толору киһи үлэлиэхтээх диэн санаалаахпын. Ыйыталаһан билбитим, уһуйаан кэлэктиибин 70%-на сулумах эбэтэр аҥаардас ийэ эбит.  

Аны туран, төрөппүттэр, иитээччилэр оҕолору кытта нууччалыы кэпсэтэллэр. Саха оҕолорун көрөн туран. Биирдэ сиэним иитээччитигэр «Миэхэ тоҕо нууччалыы хоруйдуугун?» диэн куһаҕаннык көрүллүбүтүм. Соһуйуом уонна сонньуйуом иһин, уһуйааны бүтэрбит оҕо 60%-на нууччалыы тыллаах оскуолаҕа киирээри олороро. Ол аата сахалыы уһуйаан буолбатах, ирдэбилгэ эппиэттээбэт эбит диэн эбии өһүргэппитим быһыылааҕа. Чэ, оннук.

Утарарым, өйдөөбөтүм үгүс

– Икки сыл агроолимпиада хамыыһыйатыгар бэрэссэдээтэллээбитим. Үһүс сылбар тохтоппуттара. Тоҕо диэ? Үтүктүһэ-үтүктүһэ дьаабылыканы, винограды, ландыһы, гладиолуһу үөрэтэллэрин сөбүлээбэккэ. Сахаҕа сыһыана суох дьарыктар буолбатах дуо? Чэ, баҕар, хортуоппуйу, оҕурсуну, помидору үүннэрдиннэр даҕаны. Сылгы, сүөһү иитиитинэн дьарыктанар оскуолалары өйөөбөккө, клубниканы, арбуһу үүннэрэр оҕолору бастата сатыылларын утарарым. Мин бэрэссэдээтэллиир кэммэр биир да оннук үлэни бастаппатаҕым. 

Аһаҕастык эттэххэ, тыа сиригэр, дьон-сэргэ, нэһилиэк туһугар  үлэлии барыахтаах оҕолору, ыччаты бэлэмниир биир даҕаны уһуйаан, оскуола, үрдүк үөрэх кыһата суох. Баҕар, өһүргэниэххит, ол эрээри ити – олохпут кырдьыга.

Билигин сыл аайы «оччо тутуу барда» диэн отчуоттууллар. Биһиэхэ тутуу туһата суох, өскөтүн ону көрөр-истэр, харайар киһи суох буоллаҕына. Ити Олоҥхо ыһыаҕын тэрийэллэрин, сыл аайы эбийиэк бөҕөтүн дьэндэтэллэрин өйдөөбөппүн. Ааһан иһэн таах быраҕыллан туралларын көрөр инигит. Дьааҥыга аан дойду дьонун сөмөлүөтүнэн көтүтэ-көтүтэ ыһыахтаабыттара. Билигин онно туох эмэ ыытыллар дуо? Үс Хатыҥҥа биир улахан тэрээһини оҥордуннар, онно мустан олоҥхолоотуннар. Эбэтэр олоҥхо муҥутаан сайдыбыт биир эмэ улууһугар тирэх киин тэрийэн, онно күрэхтэстиннэр.

Чэ, итинник, өйдөөбөтүм үгүс. Ол туһунан Бырабыыталыстыба отчуоттарыгар да аһаҕастык этэбин.

Саха ыта баар буолуо дуо?

– Археологическай булумньулар саха ыта баар буола сылдьыбытын туоһулууллар. Өлүөнэ очуостарыгар былыргы дьон уруһуйдарыгар эмиэ көстөр. Ол гынан баран саха ыта докумуона суох.

Дьокутаат А.М. Находкинныын илии тутуһан, бу уопсастыбаннай үлэбитин саҕалаабыппыт. Оччолорго оруобуна профессор, саха сылгытын чинчийээччи Р.В. Иванов эдэр учуонай А.Р. Семеновы кытта саха ытын туһунан үлэ бэлэмнии сылдьаллар этэ. Онно көмөлөһүөххэ диэн көҕүлүүр бөлөх тэриммиппит. Ити иннинэ, дьиҥэр, биир өҥнөөх саха боруодатын таһаарар сорук турбут, ол эрээри тохтоон хаалбыт этэ. 

Бүгүҥҥү туругунан 12 улууһу, 3 куораты кэрийэн, ыттары талыыга, көрүүгэ-истиигэ үлэлэстибит. Ону таһынан экспедициялар ыытылыннылар. Өрөспүүбүлүкэттэн барыта 40 ыты таллыбыт. Ол түмүгэр мунньуллубут докумуону түмэн, бырайыакпытын олоххо киллэриэхтээхпит. Билигин кинологическай, зоотехническай үлэ барыахтаах. Ол кэннэ тургутуулар ыытыллыахтаахтар. Биэс сыллаах үлэ күүтэр. Ол түмүгүнэн саха ыта тахсыа диэн бүк эрэллээхпит. Учуонайдар сабаҕалааһыннара оннук. Арассыыйа кинологиятын федерацията уонна ТХМ нөҥүө кыыллары стандартизациялыыр тэрилтэ баар эбит. Онно саха ытын регистрациялаан, докумуон ылыллыахтаах.

Манна даҕатан эттэххэ, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн саха ытын тутар 4 эрэ питомник баар: Ньурбаҕа (Айаал Данилов), Дьокуускайга Юрий Борисов, Николай Жирков, «Кыымаан» кулууп (Александр Тастыгин). Ону таһынан биирдиилээн дьон дьарыктаналлар.

Саха сирин тыйыс усулуобуйатыгар үөрэммит булчут ыттары тупсарыы үлэтэ барыан наада. Билигин кырдьаҕас наһаа элбээтэ, сокуон куруук уларыйа турар, хонтуруол, ирдэбил кытаатар, билиэт ылар да ыарахан. Онон анал питомниктары тэрийэн, булчуттарга усулуобуйа олохтуохтаахпыт. Ити төрүт булт технологиятын тутан хааларбытыгар кэскиллээх үлэ буолуо этэ. 

Эр киһи анала

– Дьахтар анала – бэйэтин кэнниттэн оҕо-уруу хаалларыы, дьиэни-уоту көрүү-истии. Эр киһи дьонун булан-талан аһатар, тас күүстэртэн көмүскүүр, араҥаччылыыр аналлаах. Ол суолтатын түһэрэн кэбистибит, сүтэрэр кутталланныбыт. Эмиэрикэ индеецтэри хайдах эспитэй? Бэлэмҥэ көһөрөн.

Билигин эдэр дьон саахсаламмат буола сатыыллар, социальнай чэпчэтиилэринэн туһанаары. Үп-харчы, үлэ-хамнас, босуобуйа – барыта дьахтар бас билиитигэр. Кини аатыгар ипотека ылыллар, кини хаһаайын (хаһаайка буолбатах) буола түһэр, эбиитин массыыналанар. Оччоҕуна киниэхэ сокуоннай эр наадата да суох курдук. Кэнники кэмҥэ дьахтар дьиэ-уот туһунан умна быһыытыйда, онно бириэмэтэ да тиийбэт. Оттон эр киһи үлэлээбэт, оҕо көрөр. Бу аата тугуй? Арҕаа дойдулар дьайыылара, аналы толорбот буолуу, атастаһыы.

Мин уолаттарым бары биир сыл кийиит аҕалбыттара. Онуоха тута эппитим: сэттэ да үрдүк үөрэхтэниҥ, сэттэ да баайданыҥ-дуолланыҥ, ол миэхэ наадата суох. Эһиги оҕолонуҥ, ол баар –аналгыт диэбитим. Кийииттэрбэр эр дьон үлэлииллэрин-хамсыылларын, бултуулларын-алтыылларын туорайдаһымаҥ диэн мас-таас курдук эппитим.

Тоҕо эрэ Африкаҕа төрөөбөтөхпүт ээ...

– Саха дьоно бастатан туран аспытын-үөлбүтүн көрүнүөхтээхпит. Биһиги этинэн, балыгынан, үрүҥ аһынан, куспутунан-хааспытынан аһаан-таҥнан сылдьыахтаахпыт, оннук айыллыбыппыт. Бэл диэтэр, айылҕабыт барахсан таҥнар таҥаспытын кытта биэрбит. Биһигини тыа сиригэр төрөөн-үөскээн, сайдан олордуннар диэн. Тоҕо эрэ Африкаҕа төрөөбөтөхпүт ээ. Ол аата айылҕа анаабытын тутан хаалыахтаахпыт. Тыабыт сиригэр төннүөхтээхпит! Төрөөбүт тылбыт биһигэ эмиэ онно баар!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан