Уус кыһата

Тимири уһаарыы курдук өбүгэ сэдэх дьарыгын баҕалаахтарга үтүө санаанан салайтаран үөрэтэр убайдыы-бырааттыы Шариннарга өрөспүүбүлүкэ тас өттүттэн кытта кэлэн уһуйуллаллар.

Бу күннэргэ уустар күрэхтэһиилэригэр Москубаҕа баран иһэр Радион Шаринныын кэпсэттибит.

– Ойор-тэбэр оҕо саас хас биирдии киһиэхэ олус күндү.

– Мин оҕо сааһым төрөөбүт сирбэр Мэҥэ Хаҥалас Мэлдьэхситигэр ааспыта. Биһиги кыра эрдэхпитинэ интэриниэт диэн суоҕа эмиэ да үчүгэйдээх эбит. Оҕо сааспын толору оонньоон ааспыт дьоллоохпун. Таһынааҕы оҕолор уопсай дьиэлэрбит тула сүүрэкэлээн, сасыһан да оонньуур этибит. Оонньуурум быыһыгар мас кыстааһына, муус киллэриитэ, дьиэ ис-тас үлэтэ баһаам буоллаҕа. Бииргэ төрөөбүттэр төрдүөн уолаттар буоламмыт, от үлэтигэр, сүөһү, сибиинньэ да көрүүтүгэр кыттыһарбыт. Мин саамай кыралара буоламмын, убайдарбыттан хаалсымаары, үлэни, сынньалаҥы тэҥҥэ дьүөрэлии улааппытым.

– Радион, эр бэрдэ диэн, эн санааҕар, хайдах хаачыстыбалаах киһини ааттыахха сөбүй?

– Бастатан туран, дьиэ кэргэн тутаах киһитэ. Бу этиигэ барыта баар. Биир сүрүн хаачыстыбата, мин саныахпар, ис сүрэхтэн, кэтэх санаата суох, дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу. Уонна оттон ханнык да ыарахантан чаҕыйбат майгыта буолуо. Саха эр бэрдин биир сүрүн хаачыстыбатынан бэйэтин мин дэммэккэ, омугун өрө тутара буолуохтаах.

– Спорка сыһыаныҥ?

– Күнүм сарсыардааҥҥы сэрээккэттэн саҕаланар. Чөл олоҕу тутуһабын. Спорка сыһыан мантан саҕаланар дии саныыбын. Спорду оҕо эрдэхпиттэн өрө тутабын. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьаммын дуобакка маастарга хандьыдаат нуорматын толорбутум. Мас тардыһыыга миэстэҕэ тиксээччибин.

– Уус дьарыгар хайдах кэллиҥ?

– Оҕо эрдэхпиттэн аҕабын, убайдарбын көрө улааппытым. Интэриниэт ситимэ суоҕуна ааттарын этэрбэс араадьыйатынан оҥостубут уустары холобур оҥосторум.

Уус дьарыгар кинилэри батыһан кэлбитим. Улахан убайым Быыкаа Уус диэнинэн биллэр. Миигин аан бастаан кини уһуйбута. Ол 2018 сыл этэ.

Бастакы оҥоһуктарым киһи быһах диэбэт быһахтара буолаллара. Элбэхтик эллэһии, илиини араарбакка дьарык түмүгэр биирдэ табыллыбыта. Сатаннаҕына, киһи тылынан эппэт астыныы туругар куустарар эбиккин.

Бастакы ситиһиим Намҥа бастакы күрэхпэр кэлбитэ. Ааттаах-суоллаах уустар кыттыбыт күрэхтэригэр мин быһахтарым ортоку миэстэни ылбыттарыттан ордук астыныы суоҕа.

«Ханна үөрэммиккиний?», «Ким үөрэппитэй?» диэн ыйытыылартан аан бастаан бэйэбин уус быһыытынан эрэх-турах санаммытым. «Сатыыр эбиппин дуу?» диэммин.

– Сатабыл оскуолата диэни хайдах өйдүүгүн? Бэйэҥ дьиэ кэргэҥҥиниин сатабыл оскуолатын ааһаргытын сэргии иһиттим.

– Сатабыл оскуолатын үрдүгэр эрэй оскуолата турар дииллэр. Мин онно сөбүлэһэбин. Тугу эрэ сатаабатаххына, иннин ылаары, хос-хос оҥорон эрэйдэнэриҥ баар суол.

Бу «оскуолабар» дьиэ кэргэммин кыралаан сыһыарабын. Ол курдук, ийэбит мин оҥорбут быһахтарбар лазернай гравировка түһэрэри баһылаата. Сакаасчыт баҕатынан анабыл сурук, харысхал барыта кини илиитинэн ааһар. Оттон оҥорбут быһахтарым кыыннарын улахан кыыһым тигэр. Ахсыс кылааска да үөрэннэр, бу дьарыгар олус кыһамньылаах, сатабыллаах. Уолум, туйах хатарааччым, кэлэ-бара быһах охсор. Кыра кыыспыт итини барытын видеоҕа устааччы саамай тутаах киһибит. Биһигини кытта кыра эрдэҕиттэн ойоҕум сурдьа олорор. Эмиэ бу дьарыкка сыстан, оҥорбут быһаҕынан быыстапкаҕа кыттан, «Саамай эдэр уус» ааты ылан турар. Онон бука бары дьиэ кэргэнинэн сатабыл оскуолатын бара сылдьабыт диир оруннаах.

– Хас биирдии киһиэхэ дьарыга, үлэтэ, оннооҕор олорор сирэ мээнэҕэ буолбат диэн этэллэр. Өбүгэлэриҥ тутта сылдьыбыт маллара-саллара көстүүтэ, бука, сөптөөх суолу тутуһан иһэргит бэлиэтэ буолуон сөбө буолуо?

– Буолуон сөп. Кырдьаҕастар этэллэринэн, убайым биһикки аҕабыт өттүнэн өбүгэлэрбитин утумнаабыппыт. Хос эһэбит аах Тумуһахтаах диэн сиргэ уус кыһалаахтар эбит. Аҕабыт эдэр сылдьан быһах, хомус оҥорор эбит. Бэйэтэ уустарга балтаһытынан сылдьыбыт. Балтаһытынан кыахтаах киһини ылар эбиттэр. Ол иһин убайбыныын бу дьарыгы салҕыы, кинилэр ситэрбэтэхтэрин ситэрэр дьүккүөрдээх сырыттахпыт диэн санаа охсуллан ааһар.

Аны туран, дойдубутугар Мэлдьэхсигэ өбүгэлэрбит уһаммыт тэриллэрин чөмөхтөөн уурбуттарын булан ыллыбыт. Лэппиэскэ курдук төгүрүк болгуо тимир ортотунан быһаҕынан быһыллыбыт аҥаара кытта баар. Итинник болгуону уһааралларыгар туттубут күөртэрин  буллубут. Иэччэҕэр тиийэ. Күрүчүөгэ болгуо тимиринэн оноһуллубут. Маны улууспутугар баар Майа түмэлигэр туттарбыппыт.

Хас быыстапкаҕа тиийдэхпитинэ, болгуону көрдөрөбүт, кэпсиибит. Улахан убай уустар көрөннөр, «мындыр дьон эбит» диэн санааларын этэллэр.

Быыстапкаҕа биир идэлээхтэргиниин көрүстэхпинэ, дууһалыын, куттуун-сүрдүүн сынньанаҕын. Элбэххэ үөрэнэҕин, билэриҥ-көрөрүҥ да кэҥиир. Тимир ууһа буоларга баран иһэр киһи буоллаҕым.

– Бэйэҕин тимир ууһунабын дэнэ иликкин дуо?

– Билиҥҥитэ быһах эрэ оҥоробун. Оттон тимир ууһа диэн тимиринэн барыны оҥорор маастары ааттыыллар – тимирин уһаарыыттан саҕалаан, хомуска, киэргэлгэ, туттар мал-сал арааһыгар тиийэ. Онно элбэх сыл-хонук наада. Мин дьарыктаммытым 7 эрэ сыл буолла.

– Булка сыһыаныҥ?

– Оо, булт диэн биир саамай сөбүлүүр дьарыгым буоллаҕа. Кэнники сылларга тыаҕа сылдьарым аччаата да буоллар, бириэмэ булларбын эрэ тахсабын. Муҥхаҕа куоттарбакка сылдьа сатыыбын.

– Уус кыһатын туһунан.

– Кыһалаахпыт. Ким баҕалаахха ааммыт аһаҕас. Кэлэннэр 3-4 күн, ким нэдиэлэ олороллор. Манньа, төлөбүр ылбаппыт. Улууһум нэһилиэктэрин таһынан Тааттаттан, Уус Майаттан, Алдантан уонна Амурскай уобаластан тиийэ кэлэн дьарыктанан барбыттара. Ким ылынар ылынар, ылыммата ылыммат. Быыстапкаларга кыттар дьон буола үүммүттэр да бааллар. Төһөнөн элбэх киһи дьарык оҥостор даҕаны, соччонон элбэх киһи саха төрүт дьарыгар сыстар буоллаҕа. Биһиэхэ үрдүк ситиһии  – дьон махтала.

Бу дьыалабыт кэскиллээҕин өйдөөн, нэһилиэгим дьаһалтата сир биэрбитэ. Улууһум кыһа оҥосторго көмө оҥорбута. Онон быйыл күһүн икки этээстээх саҥа кыһа туттарга  үлэбитин саҕалаабыппыт. Бу хамсаныылар бары өбүгэ төрүт дьарыгын кэнэҕэски ыччаппытыгар тарҕатыыга, тириэрдиигэ, иҥэриигэ туһуланаллара чуолкай.

*  *  *

Радион Викторович ити курдук кэскиллээх санаалары олоххо киллэрэ сылдьар. Өбүгэ үтүө үгэһин тарҕатааччы, ыал аҕа баһылыга бу күннэргэ Москубаҕа күрэххэ көттө.

Бэлиэтээн эттэххэ, былырыын буолбут «Стальные испытания» диэн Арассыыйа күрэҕэр Радион Шарин батыйанан бастакы миэстэни ылбыта.