УМНУЛЛУБАТ ОҔО СААС ООННЬУУЛАРА

Онтон биһиги, ааспыт үйэ иккис аҥаарыгар төрөөбүт көлүөнэ, борбуйбутун саҥа көтөҕө сатыыр кэммитигэр, ити аата сэттэ уонус сыллар саҕаланыыларыгар, оҕо-ыччат элбэх да этэ. Аҕыс кылаастаах Дьабыыл оскуолатыгар 160-ча оҕо үөрэнэрэ. Төҥүлү оскуолатыгар тохсуска-онуска үөрэнэр оҕолору аахпакка туран. Олору отой улахан дьон курдук көрөрбүт. Бу олорон былыргы оҕолор туох-ханнык оонньуулары оонньуур этибитий диэн ити санаан кэллим.

Оччолорго аныгы үйэ сайдыытын түһээн да баттаппат кэмнэрбит. Компьютер-ноутбук, араас планшет, аныгы сотовай телефон айылла иликтэр. Этэргэ дылы, сыттара да суох. Өҥө суох бастакы тэлэбиисэрдэр саҥа үөдүйэн, алах-былах бөһүөлэк саамай сайдыылаах, аныгылыы эттэххэ, продвинутай ыалларыгар эрэ бааллар. Манна диэн эттэххэ, Дьабыылга бастакы тэлэбиисэр Иннокентий Тихоновичтаахха баар буолбута. Аатын билигин да өйдүүбүн – "Изумруд" диэн этэ. Инньэ гынан оҕо аймах аралдьыйара-тахсан таһырдьа оонньооһун.

Сыыртан сырылааһын

Сааһыары кыһыҥҥы тымныылар уҕараатахтарына бастаан сыыртан салаасканан сырылааһын саҕаланара. Кулууп аннынан Нуораҕана эбэ халдьаайытын туруору сыырыгар олох тоҥуу хаарга бастакы салааскалаах кэлбит оҕолор мочоохтообут суоллара тахсара. Онтон күн аайы тэпсиллэн-тэпсиллэн, оонньуу кэлэр оҕо ахсаана эбиллэн истэҕин аайы, алаас халдьаайы сыыра тубус-туруору аныгы слалом трассатын курдук кыбыс-кытаанах чигди буолбутун өйдөөбөккө да хааларбыт. Салааскалыыр сыырбыт уҥа өттүгэр эргэ кирпииччэ үктүүр сир, ол аттыгар олох быраҕыллыбыт "Пионер" кыраан сэмнэҕэ турара. Дьэ манна оскуолаҕа үөрэнэр оҕо аймах барыта мустара. Ол сыыры улахан уолаттар хайыһарынан түһэллэр, биһиги, атах-бытах соҕустар, – салаасканан. Ким ыраах барбытынан күрэхтэһии, ким аллараа хайдах түҥнэстибитин сөҕө-махтайа көрүү. Ахсыс кылаас уолаттара оонньуу кэлэллэр онно. Биһиги көрдөхпүтүнэ, лиҥкинэһэн олох улахан, саастарын сиппит дьон. Бэриэскин Өлүөскэ ол туруору баҕайы кип-килэркэй сыыры хайыһарынан түһэр. Аҥаар уҥа атаҕар биир хайыһардаах. Санныгар начаалынай кылаастарга үөрэнэр кыысчааны сүгэн. Туораттан мин көрөн туран олох куйахам күүрэр. Куттанан. Ити сыырга мин хайыһарынан биирдэ да түспэтэҕим. Ол Өлүөскэни наар санаан кэлэбин билигин. Сүһүөх чахчы үчүгэй уола эбит, аны кэлэн санаатахха. Биһиги хамандыыр туттар бас-көс киһибит Бөдүөккэ. Араас бырыкаастарга, мүччүргэннээх түгэннэргэ өйө тиллэр. Байаҕантаайап Баһылай биһиэхэ мас кыстыыргытыгар диэн оҥорон биэрбит мас салааскалаахпыт. Улахан баҕайы. Ол салааскабын Бөдүөккэ ылан "поезд" оҥорор. Уонча оҕо салааскаларын утуу-субуу бастакы мас салааскаҕа холбоноллор. "Поезд" силигэ ситтэҕинэ, сыыр саамай чабырҕайыттан оннук уһун эриэн үөн курдук түһүү буолар. Уоллуун-кыыстыын уонтан тахса оҕо. Мас салааскаҕа, "поезд" баһыгар Бөдүөккэ умса сытан эрэ түһэр. Туруору баҕайы сыыртан ол түһүүгэ киһи иһэ кычыгыланара, тыын тиийбэт түргэн түһүүтэ салыннарар этэ. Аллараа "поезд" оннук саамай түргэнин ылбыт сиригэр Бөдүөккэ уҥа илиитинэн чигдигэ тайанан салайан "авария" оҥорор. Салааската тосту уҥа диэки салайан хаары бурҕатар да, кэнники иһээччилэр бары биирдэ түөрүллэн чигдигэ таралыһа түстэхпит ол. Хаһыы-ыһыы, кыыс часкыйыыта онно. Дьоллоох сирэйдээх бары ойуоккалаһан турабыт. Аны санаатахха, ким эмэ  эчэйиэн да сөп курдук дьалаҕай туттунуулаах эбит оҕо сааһым доҕоро – Бөдүөккэ. Ким да онно кыһаммат. Аныгы кэм эбитэ буоллар, ол сыырга учууталлар дьуһуурустуба тэрийбит буолуохтаахтар этэ. Оҕо эчэйиэ диэн. Оччолорго оннук санаа кимиэхэ да киирбэт. Бэрииһэп Гуоса, Нестеров Туола, дьиҥэр, уолаттар элбэхтэр, дьиэлэриттэн оонньуу кэлэллэригэр салааскаларыгар биирдии балбаах соһон кэлэллэр. Сыыр анныгар ол балбаахтарын сааһылаан, "трамплин" оҥороллор. Ол баар этэ дьэ кутталлаах оҥоһук.  Уолаттар "трамплинтан" көтөн, ким ыраах түспүтүнэн күрэхтэһии...

Ол буолан киэһэлик 4 чаас буолуута сыырбытыгар биир да оҕо хаалбат этэ. Түөртэн алтаҕа диэри бөһүөлэк үрдүнэн уруок ааҕыыта диэн бириэмэ кэлэрэ. "Агитзона" дьиэлэрэ диэн бааллара. Ыал дьиэтэ. Олор тастарыгар кыһыл таҥас бүрүөһүннээх хоруопка иһигэр лаампа умайара. Оннук лаампа Бэрииһэп Онтуоскалаах дьиэлэрин таһыгар умайда да – бүттэ. Уулуссаҕа оҕону көрбөккүн. Уруок ааҕыыта саҕаланар, дьиэҕэр баар буолуохтааххын. Ол отой саамай улахан сокуоммут этэ...

Волейбол

Саас буолан бастакы харалдьыгы кэрийии, ньургуһун тахсыбытын көрүү кэтэһиилээх кэмнэрэ үүнэннэр, дьыл-хонук ааһара. Дьиэҥ таһыттан ымсыыра көрөр  харалдьыгыҥ сайын кэлэн иһэрин бастакы хараҥаччыта буолан угуйар-ыҥырар курдуга. Өссө да уулла илик Хаччыыта хаарын оймоон тиийбитиҥ, сыыр сирэйэ ибис-инчэҕэй бадараанынан көрсөн хомоторо да, онно кыһаммат дьон буоллахпыт. Уһун кыһыны быһа хаартан-чигдиттэн ол бастакы хара сиргэ үктэнии үөрүүлээх түгэнин билигин да умнубаппын. Оннук сыыйа сайын кэлиитэ кулууп таһыгар волейбол саҕаланара. Киэһээ эрдэ биһиги курдуктар, кыралар мустан, волейбол оонньоон муҥнанарбыт. Улахан киһибит, сатаан оонньоочубут – Киирэнискэй Миисэ. Кулуупка киинэ кэнниттэн улахан дьон, обургу оҕолор кэлэллэр.  Миисэбититтэн ыйыталлар:

– Ха, ноо! Волейбол дуу? – онуоха Миисэбит улаханнык сүрэҕэлдьээбит киһи сиэринэн тирии мээчиги сиэккэ уҥуор сэниэтэ суох охсон "тап" гынан баран:

– Ээ, волейбол... Оонньуу сатыыбыт да, бу "ибит кангаллар" сатаан оонньооботтор... – "ибит кангал" аатырбыт дьон саҥата-иҥэтэ суох туораан эрэ биэрэбит. Түүн буолуор диэри волейбол оройо тутуллара ол кэннэ. Биһиги наар көрөөччүлэрбит эрэ. Күрүө сиэрдийэтигэр олорон ыһыы-хаһыы, талан ылбыт хамаандаҕар ыалдьан туох барыта умнуллара туһугар эмиэ үчүгэй да өйдөбүллэри хаалларбыт эбит.

Лапта

Волейбол муодата ааһыыта "лапта" диэн билигин төрүт умнуллубут оонньуу саҕаланара. Ол баар этэ оонньуулар оонньуулара. Оскуола икки Байаҕантаайаптар дьиэлэрин ыккардыгар "былаһаакка" диэн ааттаах кэҥэс аһаҕас сиргэ мустарбыт. Аттыгар турар эргэ интэринээт дьиэтиттэн оҕо барыта тахсан оонньууллара. Манна саамай улахан икки уол – Боппуок Баанньа, Битииссин Гуоса хамаанда тэринэллэр. "Ааттаһыы" саҕаланар. Биир эмит бэйэҕэр сөптөөх соҕус кыахтаах оҕону булаҥҥын, кистэлэҥ аат бэрсэҕин. Холобур: "Эн "өтүйэҕин", мин – "сүгэбин" уонна ол киһигин кытары хамандыырдарга тиийэн:

– "Өтүйэ" дуу, "сүгэ" дуу? – диэн ыйыттаххына, хамандыыр талар:

– "Өтүйэ!"

Оччоҕо эн киһиҥ ол хамаандаҕа киирэр, эн – атыҥҥа. Оннук саамылаһан икки тэҥ соҕус хамаанда тэриллэр. Оонньуох иннинэ оонньуу быраабылата өссө төгүл хоһуттан чуолкайданар. "Кирипиистээһин" баар дуо? Бүтэһик киһи хаста охсоруй?» диэбит курдук. Мин наар Баанньа хамаандатыгар түбэһэ сатыыбын. Гуоса хамаандатыгар түбэстэххинэ хоттороҕун. Гуосабыт, саамай улахан киһибит, "кэлээйдьит" үөһээ бырахпыт мээчигин отой таба охсубакка алдьатан түһэрэр этэ. Мээчик үөһээ быраҕылыннаҕына эпчиргэ маһын олох сир кырсынан далайан охсоро туһата суох буолара. Алҕаһатан биирдэ эмит таба оҕустаҕына, мээчик боруоста ыраах көтөрө таах даҕаны. Илин Аппа сыырыгар тиийэр этэ. Утары хамаанда ол сыыр анныгар түспүт мээчиги көрдүү сүүрэр кэмигэр биһиги дьоллонон баран бытаара-бытаара дьиэрэҥкэйдээн сүүрэн кэлэрбит... Лапта оонньуурга үчүгэй мээчик булуута туспа кыһалҕа. Биһиэнэ оҕо оонньуур эрэһиинэ мээчиктэр. Ортотунан халлаан күөҕэ, кыһыл сурааһыннаах сымнаҕас баҕайылар, ону сирэннэр Баанньа биир эмит оҕону физкультура учуутала Иннокентий Тихоновичтаахха ыытара. Учууталбытыгар кыбыс-кытаанах тирии мээчик баар. Улахан теннис киэнэ. Туохтан оннук ааттыылларын билбэппит, "бэтипиэркэ" мээчик диэн ааттаах. Дьэ, ол мээчик уларсыллан кэллэҕинэ, дьиҥнээх оонньуу саҕаланара. Ити билигин олимпийскай оонньуу диэн сымыйа. Быраабыла, сокуон кытаанахтык тутуһуллар, "кирипиистээһин"  көҥүллэммэтигэр алҕас бэлиэ сурааһыны аһары биир хардыы үктэммит хайаан да сүүрүөхтээх. "Кэлээйдьит" мээчигин туппутунан сүүрэн кэлэн, ол сокуону кэспити ыххайан туран сүүрдүүтэ. Кэдэрийэ-кэдэрийэ сүүрэн истэххинэ, кытаанах баҕайы тирии мээчик сискин аһытара. Барыта баар этэ. Сайыҥҥы түүн буолбутун билбэккэ да хаалар этибит ол лапта оонньуутугар...                           

Дьаам сүүрдүүтэ

Онтон от үлэтэ саҕаланан, арыый да улааппыт оҕолор бары окко үлэлии бараннар бөһүөлэк иһигэр оҕолор элбэх буолан оонньууллара тохтуура. Кыра дьоннор биһиги түөрт-биэс буолан биир эмиэ билигин сыта да суох оонньуулаах этибит. Онтукабыт "Дьаам сүүрдүүтэ" диэн ааттааҕа. Бэйэбит айбыт оонньуубут эбитэ дуу, кимтэн эмит көрөн үөрэммиппит дуу. Билбэппин. Ол лапталыыр былаһааккабытыгар сиргэ уһаты хас оҕо баарынан лапта мээчигэ батар кып-кыра оҥкучахтары оҥоробут. Оҥкучахтар бэйэ-бэйэлэрин кытары олох силлиһэ кэриэтэ хаһыллаллар. Баар оҕолор бары биирдии оҥкучаҕы: "Бу миэнэ! Бу миэнэ!" – диэн талабыт. Оннук бары төгүрүччү манаан турабыт. Оонньууну саҕалыыр киһи мээчиги ол оҥкучахтар үрдүлэринэн төкүнүтэр. Атын оҕо оҥкучаҕар мээчик тохтоотоҕуна, куотуу буолар. "Стоо-п!" хаһыы иһиллиэр диэри. Ол мээчигин саба тутан хаһыытаабыт оҕо оннук дьонун тохтотон баран ким чугас соҕус тохтообуту быраҕар. Таптаҕына кыайар, сыыһа бырахтаҕына салгыы мээчиги төкүнүтэр. Сороҕор бары эрдэ үрүө-тараа ыстанан хааларбыт. Мээчик өссө да тохтуу илигинэ.  Онтукаҥ эн оҥкучаххар тохтоон хаалбыт буолан кыһытара. Бу "дьаам сүүрдүүтэ" оонньуубутун билигин ким эмит өйдүүрэ буолуо дуу, суоҕа дуу? Өйдүүр киһи баар буоллаҕына, биллээриҥ эрэ. Кыра дьоҥҥо эмиэ туһугар азаартаах оонньуу быһыылааҕа...

Үспүйүөн – милииссийэ

Күһүн от үлэтэ үмүрүйүүтэ чугастааҕы ыаллар оҕолоро мустан "Үспүйүөн – милииссийэ" буолан оонньуурбут. Сорох сиргэ ону "Казаки – разбойники" дииллэр. Күһүҥҥү борук-сорукка саспыт оҕолору эккирэтии. Оту-маһы үрдүнэн көтүөккэлээһин. Васильева Кема биһигиттэн икки хас сыл аҕа кыыс. Отой ситтэрбэт. Эккирэппэт да этибит, син биир тутар кыахпыт суох буолан...

Саабылалаһыы

Үөрэх саҕаланнаҕын утаа переменаларга кылааһынан арахсан уолаттарга "саабылалаһыы" диэн оонньуу үөдүйэрэ. Биһигиттэн аллараа кылаастарга үөрэнэр Варламов Сергейдээх, Мэхэчиис, Корней, Баайыһап Миисэ. Биһигиттэн биир сыл улахаттар Нестерев Өндөрөй, Бөдүөккэ, Варламов Туола... Физзал оскуола ыккардынааҕы теплотрассаны "кириэппэс" оҥостон силиктэһии буолара. Биһиги кылаас бары да кэриэтэ түргэн баҕайытык оннук хотторон "өлөн" хааларбыт. Саамай күөн туттар дьоммут Бэриэскин Киэсэ, Нестерев Туола, Бөтүрүөп Бааска хаһыытыы-хаһыытыы "кириэппэһи" атаакалыы сылдьаллара бу баар курдук көстөр. Сэриибит саҕаланарыгар хаһыытыыбыт, нууччалыы онтукайбыт: "Войска начинается-яя!" Нуучча тылын учуутала эдэр баҕайы чүөчэ биирдэ ону тутуһа сатаабыта. Сыыһа саҥараҕыт диэн. Онно кыһаллыах дьон үһүбүт дуо, оччолорго? "Войска начинается!" – диэммит оннук саабылалаһар сааспыт тахсыар дылы уларыйбатаҕа...

                                                                         * * * 

Ити кэмнэргэ оҕо аймах оонньууларбыт барыта да кэриэтэ нууччалартан киирии буолбуттар эбит, билигин кэлэн санаатахха. Саха төрүт оонньуулара сүтэ сыспыт кэмнэригэр улааппыт дьон буоллахпыт... Ол эрээри онтон улаханнык хомойбоппун. Оҕо сааска түмсэн оонньуур диэни дьиҥнээхтик билэн улааппыт көлүөнэ биһиги эбиппит. Оонньууларбыт үксэ таһырдьа, сибиэһэй салгыҥҥа наар сүүрүүлээх-көтүүлээх, күүһү-уоҕу эрчийэр хабааннаахтара туһалаабыта элбэх буолуохтаах. Бу билигин саҥа улаатан эрэр оҕолорбут, сиэннэрбит таһырдьа мустан сүүрэн-көтөн оонньуулларын көрбөт да буоллубут. Аныгы үйэ сайдыыта – интернет, суотабай сибээс, араас бассаап барыбытын даҕаны дьиэ иһигэр дьөлө дьуоҕурдан бүтэрдэ... Эдэрдиин-эмэнниин төлөпүөн тутан баран бөкчөччү түһэн олордохпут бу... Аны түөрт уон, биэс уон сылынан биһиги сиэннэрбит оҕо саастарын чаҕылхай түгэннэрин бэйэлэрин сиэннэригэр тугу кэпсиэхтэрэй?.. "Майнкрафт" оонньообутум диэн дуо?.. "Губка Боб" көрбүтүм диэн дуу?..