Умнуган буолууну утары эрчиллиилэр

1-3 мүнүүтэлээх эрчиллиилэри ханна баҕарар, хаһан баҕарар оҥоруохха сөп.

Тыллары таҥнары этэбит. Кылгас этиини доргуччу ааҕабыт, онтон тылларын төттөрү ааҕабыт. Холобур, “Мин чэй иһэрбин таптыыбын” – “таптыыбын иһэрбин чэй мин”. Бу болҕомтолоох буолууну тупсарар уонна сибилиҥҥини өйдөөн хаалар кыаҕы (рабочая память) эрчийэр.

5 малы ааттаа. Күн бүтэрин саҕана биэс алтыспыт биридимиэккин ааттаталаа, онтон ити эппит испииһэккин таҥнары аах: ыстакаан, күлүүс, төлөпүөн, уруучука, бэргэһэ – бэргэһэ, уруучука, төлөпүөн, күлүүс, ыстакаан. Күн аайы биирдии биридимиэти эбэн ис.

Хамсаныыгын барытын таҥнары ааттаа. Сарсыарда туран тугу гыммыккын санаа уонна барытын таҥнары ааттаа: “раковинаҕа ыстакааммын уурдум – уу куттан истим – чаанньыгы сылыттым”. Бу хайааһыннары өйдөөн хаалар дьоҕуру (эпизодическая память) эрчийэр.

5-10 мүнүүтэлээх эрчиллиилэри холкутуйан олорон, чуумпу сиргэ оҥоробут.

30 сөкүүндэлээх хартыына. Элбэх бытархай уруһуйдардаах хартыынаны ыл (открытка, комикс страницата, уулусса хаартыската барсар). 30 сөкүүндэ көрөн олор. Онтон хараххын симэн баран туох баарын төһө өйдүүргүнэн ааттаталаа: ханнык өҥнөр баалларын, хас киһи баарын, вывескалары, бытархай ону-маны. Хараххын арыйан төһө сөпкө эппиккин бэрэбиэркэлэн.

Сыыппараларынан. 6-8 сыыппараны бэрээдэктээбэккэ түбэһиэх суруй (холобур, 3 7 1 9 4 2 8 5), 40 сөкүүндэ көрөн олор, онтон сабан баран ол бэрээдэгинэн суруй. Бу эрчиллиини күннэтэ ыарырҕатан иһиэхтээххин: биирдии сыыппараны эбэн иһэҕин, онтон төттөрү бэрээдэгинэн суруйаҕын.

Паараласпыт тылларынан. Бу эрчиллии өйдөбүллэри ханыылаан өйдөөн хаалыыны  (ассоциативная память) эрчийэр. 10 бэйэ-бэйэтин кытта туох да ситимэ суох тыллары пааралаа. Холобур, “куоска уонна чаанньык”. Онтон ол паараларынан этиилэрдэ оҥор. Күлүүлээх да, дьикти да этиилэр буолуохтарын сөп. Холобур, “Куоска тоҥмут атахтарын итии чаанньыкка иттэ сатаата”.  5 мүнүүтэ ааспытын кэннэ бу пааралаабыт тылларгытын хаттаан өйдөөн кэлэр, холкутук ааттыыр буолуохтааххыт.

20-30 мүнүүтэлээх эрчиллиилэр – систиэмэлэммит эрчиллии.

“Өйдөөн хаалыы дыбарыастара”. Билэр маршруккун тал (көрүдүөр, оптуобус маршрута). Хас биирдии тохтобулгун дьаакырдаа уонна биирдии биридимиэти сыһыар: “биэһэлкэҕэ – тугу атыылаһыахтаах испииһэгим сыстан турар, түннүккэ – коллегам аата сытар”. Өйгөр бу оҥорбут маршруккунан бар, биридимиэти барытын хомуй. Бу эрчиллии испииһэги өйдөөн хаалыыны тупсарар.

Тиэкиһи кэпсээ. 200-300 тыллаах тэттик абзаһы аах, ытыскынан сабан баран бэйэҥ тылгынан кэпсээ. Сүрүн өйдөбүллэри хайдах баарынан сааһылаан кэпсээбит буолуохтааххын. Кэпсээн баран тиэкиһи кытта тэҥнээн көр.

Күннүк. Утуйуоҥ иннинэ күннүккэ бүгүн буолбут үс түгэни суруй. Күн аайы сенсорнай өйдөбүллэри эбэн ис: үс тыас, үс сыт. Холобур: “Кофем корица сыттаах этэ, остуолга итии чэй кутуллан турара, подьездка лифт тыаһыыра”. Бу уобарастары уонна түгэннэри өйдөөн хаалар (эпизодическая память) дьоҕуру эрчийэр.

Өйдөөн хаалар дьоҕуру сайыннарар оонньуулар

Саахымат, дуобат, Го оонньуу. Сибилиҥҥини өйдөөн хаалыыны эрчийэллэр, былааны, дьайыылары мэйии иһигэр буһарарга төһүү буолаллар.

Кроссворд, судоку, «Скраббл». Семантическай өйдөөн хаалыыны (тыллары, фактары) уонна информацияны мэйииттэн түргэнник хостоон таһаарар кыаҕы күүһүрдэллэр.

Тыллары үөрэтии. Омук тылларын, этиилэрин нойосуус үөрэтии – мэйиини эрчийии саамай үчүгэй көрүҥэ. Күҥҥэ 15 мүнүүтэ дьарыктанабыт.

Саҥа үөрүйэхтэр

Саҥа маршруттар. Үлэҕэр, үөрэххэр саҥаттан саҥа маршруттарынан сырыт. Ол сылдьан маҕаһыыннар вывескаларын аах, туох ханна турарын өйдөөн хаал. Маннык гыннахха мэйии саҥа информацияны ылынара, өйдөөн хаалар тупсар.

Туттубат илиигин үлэлэт. Уҥа илиигинэн туттар буоллаххына хаҥаскынан, хаҥастаайы буоллаххына уҥаҕынан ону-маны гынан көр. Ааны арый, ньуосканан аһаа, кинигэ страницаларын арый, уруһуйдаа. Бу мэйии икки полушариетын үлэлэтэргэ көмөлөһөр.

Медитация уонна тыыныы. Күҥҥэ 10 мүнүүтэ да медитациялыыр буоллаххына күүрүү намтыыр, сылайбытыҥ ааһар, болҕомтолоох буолаҕын.

***

Бу эрчиллиилэр чахчы туһалыылларын туһугар күн аайы хатылыахтаахпыт. Нэдиэлэҕэ биирдэ өйдөөн кэлэн 1-2 чаас дьарыктаммыттаааҕар, күн аайы 5-тии мүнүүтэ дьарыктаммыт ордук.

Күн аайы сорудахтарбытын ыаратан иһиэхтээхпит. 8 сыыппараны сыыһата суох өйдөөн хаалар буоллаххына, 10 сыыппаранан дьарыктан.

Уугун хана утуй уонна ууну ис. Мэйии утуйа сыттахпытына өйдөөн хаалбыппытын сааһылыыр. Организмҥа уу тиийбэт буоллаҕына киһи өйдөөн хаалара мөлтүүр. 7-9 чаас утуйуохтаахпыт, күүннэээҕи нуорма уубутун иһиэхтээхпит.

Элбэҕи бииргэ оҥоро сатаама. Тугу эрэ саҥаны өйдүү сатыыр буоллаххына аралдьытары барытын туора уур (төлөпүөнү, телевизоры араар).