Улуу сэрии үһүс түһүмэҕэ (1944 сыл тохсунньу — 1945 сыл ыам ыйын 9 күнэ)

1943 сыл ахсынньытыгар Украина уҥа кытылын босхолуур кэккэ саба түһүүлээх эпэрээссийэлэр саҕаланан, 1944 сыл муус устар ыйга сэбиэскэй сэриилэр Сэбиэскэй сойуус уонна Румыния судаарыстыбаннай кыраныыссатыгар тахсыытынан түмүктэммитэ. Муус устар 8 күнүттэн ыам ыйын 12-гэр диэри Кыһыл Аармыйа Крымы босхолуур хампаанньаны ыыппыта, ол түмүгэр арыыга биир да өстөөх хаалбакка кыргыллыбыта. 

1944 сыл тохсунньутугар Сэбиэскэй сэриилэр Ленинград блокадатын бүтэһиктээхтик уһулар сыалтан эпэрээссийэни саҕалаабыттара. Тохсунньу 27 күнүгэр 872 хонукка салҕаммыт, сүүһүнэн тыһыынча эйэлээх нэһилиэнньэ олоҕун илдьэ барбыт блокада түмүктэммитин бэлиэтиир артиллерийскай салют ытыллыбыта.

1944 сыл бэс ыйын 6 күнүгэр «Оверлорд» эпэрээссийэ кэмигэр союзниктарбыт сэриилэрин Нормандияҕа түһэрбиттэрэ. Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта.

1944 сыл бэс ыйыгар Кыһыл Аармыйа «Багратион» диэн ааттаммыт Белорусияны босхолуур эпэрээссийэни саҕалаабыта.

Күһүн саҕаланыыта сэбиэскэй сэриилэр «Центр» диэн ньиэмэс аармыйатын бөлөҕүн үлтү сынньыбыттара уонна Польша кыраныыссатыгар тахсыбыттара.   

1944 сыл күһүнүгэр ньиэмэс талабырдьыттарыттан Прибалтика барыта кэриэтэ босхоломмута.
Кыһыл Аармыйа кыайыыларын түмүгүнэн уонна вермахт сэриилэрэ Германияттан чугуйалларын быыһыгар кини союзниктара арахсан барбыттара, фашизмы өйүүр дойдуларга антинацистскай өрө туруулар, бастаанньалар саҕаламмыттара. Аан бастакынан Германияҕа урукку союзнига Румыния уонна Болгария сэриини биллэрбитэ.

Резервэлэри толорон, сэриилэри хаттаан бөлөхтөргө арааран, 1945 сыл тохсунньутугар сэбиэскэй сэриилэр фронт үрдүнэн барытынан кимэн киирэн барбыттара. Вермахт сэриититтэн муус устарга Польша, Венгрия, Австрия, Чехословакия сирдэрэ босхоломмуттара.

1945 сыл муус устар 16 күнүгэр сэбиэскэй сэриилэр Берлиннээҕи эпэрээссийэни саҕалаабыттара, оттон ыам ыйын 2 күнүгэр Берлиннээҕи гарнизон бэриммитэ. 

1945 сыл ыам ыйын 8 күнүгэр Германия биир биэс тыла суох кыайтарбытын билинэр Аактаҕа илии баттаабыта. Аҕа дойду Улуу сэриитэ түмүктэммитэ.

Тыыл сэрии кэмигэр

Сэрии саҕаланыаҕыттан сэбиэскэй салалта экономиканы «байыаннай рельсэлэргэ» көһөрөр хардыылары оҥорон барбыта. Гражданскай кыһалҕаҕа табаары оҥоруу аармыйа туһатыгар көһөн, аҕыйаабыта. Сэбиэскэй Сойуус ньиэмэстэр бырамыысаланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын кииннэрэ буолар саамай элбэх нэһилиэнньэлээх эрэгийиэннэри оккупациялаабыттарыттан улахан уустуктары көрсүбүтэ. Өстөөх саба түһүүтүнэн сибээстээн, Урал анараа өттүгэр мөлүйүөнүнэн киһи уонна сүүһүнэн промышленнай тэрилтэ көһөрүллүбүтэ.

Төһө да ыарахаттар баалларын иһин, 1942 сыл ортотугар байыаннай бородууксуйаны оҥорон таһаарыы сэрии иннинээҕи көрдөрүүлэри куоһарбыта, аармыйа наадалааҕын барытын толору ылара.
Тэрилтэлэргэ сынньалаҥы билбэккэ кэриэтэ үлэлээбит сэбиэскэй гражданнар хорсун быһыыларын туспа бэлиэтиир тоҕоостоох. Станоктарга фроҥҥа барбыт эр дьон оннуларыгар дьахталлар, ыччаттар тураллара.

«Барыта фронт туһугар, барыта кыайыы туһугар» диэн дьон-сэргэ тугун да харыстаабат, сэрии наадыйыытыгар харчытын, баайын-дуолун биэрэр лозуннара киэҥник тарҕаммыттара.
Сэрии сылларыгар култуурунай да олох тохтоон хаалбатаҕа: артыыстар сэриилэргэ, госпиталларга тыһыынчанан кэнсиэр биэрбиттэрэ, музыкальнай айымньылар, хоһооннор суруллубуттара, киинэ уһуллубута.

Дьахталлар – Улуу сэриигэ

Сэрии бастакы күннэриттэн тыһыынчанан дьахтар фроҥҥа баҕа өттүнэн бараары суруттарбыта. Сэрии сылларыгар өстөөҕү кытта барыта мөлүйүөҥҥэ диэри дьахтар сэриилэспитэ. Кыһыл Аармыйаҕа 11 280-тан тахса өстөөх саллаатын, эпиһиэрин суох оҥорбут тыһыынчаттан тахса снайпер дьахтар баара.

Биирдиилээн дьахталлар тэриллиилэрэ баар буолбуттара: авиационнай полкалар, салгынтан сэриилэһэр полкалар, стрелковай подразделениелар.

Дойдуну аһынан-үөлүнэн хааччыйыы бары ыарахана дьахталлар санныларыгар сүктэриллибитэ, тыа хаһаайыстыбатыгар 19 мөлүйүөн кэриҥэ дьахтар үлэлээбитэ. Сүүһүнэн тыһыынча дьахтар эр дьону собуоттарга солбуйбута.

Кыһыл Аармыйа байыастарын олоҕор 2 мөлүйүөн кэриҥэ медик-дьахтар охсуспута, үгүстэрэ хорсунун, хорсун быһыытын иһин наҕараадалары, ол иһигэр Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аатын ылбыттара.

Аҕа дойду Улуу сэриитин түмүктэрэ

Аҕа дойду Улуу сэриитэ Германияны уонна кини союзниктарын толору урусхаллааһынынан түмүктэммитэ. ССРС бэйэтин тутулуга суох буолуутун эрэ көмүскээбэккэ, Илин уонна Киин Европа дойдуларын нацизмтан босхолообута.

Сэбиэскэй Сойуус нацизмы кыайыыга саамай улахан кылаатын киллэрэн, Илин фроҥҥа өстөөх саллааттарын уонна эпиһиэрдэрин 80%-тан тахса уонна байыаннай тиэхиньикэ уопсай ахсааныттан 75%-нын суох оҥорбута. Сэрии түмүгүнэн ССРС АХШ-ны сэргэ аан дойду икки бастыҥ державаларыттан биирдэстэрэ буолбута.

Ол эрээри кыайыы сэбиэскэй норуокка олус ыараханнык кэлбитэ. 27 мөлүйүөнтэн тахса киһи өлбүтэ, тыһыынчанан куораттар, уонунан тыһыынчанан дэриэбинэлэр урусхалламмыттара. Ньиэмэстэр былдьаабыт сирдэригэр инфраструктура улахан аҥаара суох буолбута: тэрилтэлэр, муосталар, тимир суоллар. Тыа хаһаайыстыбата, ордук сүөһү иитиитэ эмиэ ыарахан сүтүктэри көрсүбүтэ. Сэбиэскэй Сойуус национальнай баайын 30-тан тахса бырыһыанын сүтэрбитэ.

Тылбаас.