Улуу Маҥан Дуол олуктара

Төһө даҕаны сүөһү көрөн, сылгы тутан бу Орто туруу бараан Дойдуга олохпутун оҥостубуппут, кэскилбитин кэҥэттибиппит иһин, аар тайҕаны, айылҕаны кытта алтыһар абылаҥнаах дьарыкпыт булт умсулҕана буоллаҕа.

Онтубут хас биирдии сахаҕа эппитигэр-хааммытыгар олордоҕо. Бултааһын дьарык, идэ быһыытынан кистэлэҥэ муҥура суох элбэх таайыллыбат таабырын буолан, хас биирдии киһини кини булка сыһыаныттан тутулуга суох умсугутар. Мин, биэс сааспыттан саа туппут киһи, өссө оҕо сылдьан булчут диэн киһи баҕа санаатынан тутулуга суох айылҕаттан бэриллэр сэдэх хаачыстыба буоларын өйдөөбүтүм.

Дьууруй Ньукулаайабыс Хамыһаарап ахтыыларынан "Бөрө Уолун бэлэҕэ" кинигэни ааҕан баран, чахчы даҕаны айылҕаттан айдарыылаах булчутун ааһан, өссө уус тыллаах иитээччи-такайааччы, үөрэтээччи буоларын бар дьонугар көрдөрдө диэн санаалаахпын. Дьоно, ийэтэ-аҕата барахсаттар, норуот муудараһын тута сылдьар дьон, хайдах курдук сатабыллаахтык уолларын булт эйгэтигэр сыһыарбыттарын (онтуоларын бэйэлэрэ да суолталаабатахтар быһыылаах) ааҕан, бу үйэлээх сааһын тухары эдэр ыччаты кытта алтыспыт киһи сөҕөбүн эрэ.

Бу кинигэ дьоҥҥо-сэргэҕэ суолтата булт эйгэтэ киһини туохха барытыгар, ол иһигэр дьоҥҥо-сэргэҕэ, балаһыанньатыттан, дуоһунаһыттан тутулуга суох, киһилии сыһыаҥҥа үөрэтэригэр сытар. Дьууруй Ньукулаайабыс олоҕо ону итэҕэтиилээхтик көрдөрөр. Биир өттүнэн, уһуннук-киэҥник толкуйдаабакка, «маннык үлэ баар, үлэлиигин дуо?» диэтэхтэринэ, улгумнук сөбүлэһэр уонна онтуттан олох кэмсиммэт. Холобур, Томпоҕо аҕатын табаарыһа Василий Михайлович Кладкины улаханнык соһутар. Дириэктэр «тугу үлэлиэххин сөбүй?» диэн ыйытыытыгар, «табыллар буоллаҕына, элбэх бултаах, тайахтаах, чубукулаах таба ыстаадатыгар ыытарыҥ буоллар» диир. Табаһыт үлэтиттэн олох тэйиччи киһи бу идэни бэрт түргэнник баһылыыр, табаһыттарга «бэйэ» киһитэ буола түһэр уонна кэлин ыстаадаҕа сылдьан элбэххэ да үөрэммит эбиппин диэн сөҕөр. Ыстаадаҕа үлэтин сөбүлээн, бука, өр сылдьыах киһини, кэргэнэ төрөөн, Томпоҕо төннөр буолар. Мэҥэ-Алдаҥҥа кэлэн баран сылгыһыттыыр, ол кэмҥэ бэйэтин баҕатынан оскуолаҕа тренердиир. Анал үөрэҕэ суох да буоллар, тустуу секциятын ис баҕатынан саҕалыыр уонна элбэх уолу спорка сыһыаран, улахан ситиһиилэргэ тиэрдэр. Манна барытыгар булт эйгэтэ улахан дьайыылаах буолар. Дойдутугар Мэҥэ-Алдаҥҥа өр сыллар усталарыгар уолаттары тустууга үөрэппит тренер түмүк санаата даҕаны ураты: «Саха оҕото кыра эрдэҕиттэн ис иһиттэн тустуук. Кавказ тустууктара аатыраллар да, кыра саастаах, орто саастаах саха оҕолоругар, юниордарга төрүкү баһыйтараллар». Уонна санаатын саха олоҕун хаамыытынан ылыннарыылаахтык бигэргэтэр.

Дьууруй Ньукулаайабыс 1983 с. тренердээн бүтэн баран кадровай булчут буолар уонна, мин санаабар, киһи быһыытынан ис кыаҕа барыта үүнэн, сайдан, сириэдийэн тахсар.

Маны таһынан кини олоҕун суолларын уола Дьууруй көмөтүнэн кинигэнэн таһаарбыта биһиэхэ, аҕа саастаах дьоҥҥо, холобур буолуон сөп. Саастаах көлүөнэлэр, улахан дьону кытары тэҥҥэ тыа ыарахан үлэтигэр бурҕалдьы кэтэн улааппыт дьон, бу Дьууруй Ньукулаайабыс курдук олохторун суолун сурукка-бичиккэ тиһэллэрэ буоллар, ыччакка иитэр-үөрэтэр суолтата сүҥкэн буолуо этэ.

Дьууруй Ньукулаайабыс аар хара тыа аатырбыт булчуттара Бөрө Сэмэн уолаттара Өлөксөйү уонна Уоһугу кытта өр сылларга алтыһан, кинилэртэн элбэххэ үөрэммит, иҥэриммит киһи. Онон Уола Дьууруй көрдөһүүтүн быһа гыммакка, уонна бу улуу булчуттар тустарынан ахтар да киһи хаалбатах буолуохтаах, киһи астынар, сөҕөр, ураты суруйууларын оҥорбут. Ол да иһин кинигэ «Бөрө Уолун бэлэҕэ» диэн ааттаннаҕа. Дьууруй Ньукулаайабыс Бөрө Уола Өлөксөй туһунан маннык суруйар: «Бу аар тайҕа аарыма булчутун кэпсээннэрин, сүбэтин, сырыытын-айанын төһөтүн өйдүүрбүн сурукка тиһэн, аатын-суолун үйэтитээри, эдэр булчуттарга, кэнэҕэски ыччакка маннык булчуттар олорон ааспыттара диэн сурукка тиһэбин».

Бөрө Сэмэн бэйэтэ 80 саастаах сылдьан: «Хаар халыҥа икки харыстан арыый үрдүк буолла да, хайдахтаах да кыылы хайыһарынан сырсан ситэҕин», – диэн этэр эбит. Ол да иһин дьоно-сэргэтэ, кинини ытыгылаан, махтанан, киһи күүһүн-уоҕун, сатабылын сөҕөн, «Бөрө Сэмэн» диэн ааттаатахтара. Оттон кини уола Уоһук күүһүн-уоҕун туһунан илэ хараҕынан көрбүт киһи маннык кэпсиир: «Мин сарсыардааҥҥы уокка тырыыҥка оҥороору хардаҕас ылбыппар Уоһук көрдөөн ылла уонна хардаҕаһы икки баһыттан ыбылы тутан, төттөрү-таары тырыыҥка буолуор диэри эрийтэлээтэ уонна сааһынан биир-биир араартаан иннибэр ууран кэбистэ».

Дьууруй Ньукулаайабыс Сугдьуга эдэр уолаттары кытта бултаабытын ааҕа-ааҕа, билиҥҥи дьон маннык сылдьыахтара дуо дии саныыгын. Киһи кимэ-туга, уйана-хатана биллэр түгэттэрин ааҕан саллаҕын. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга бөртүлүөт хойутаатыбыт, хараҥарда диэн булчуттары хара тыа быыһыгар түһэрэн көтөн күпсүйэн хаалар. Түөрдэнтэн тахса кыраадыс тымныыга булчуттар үс-түөрт хонук аһаҕас халлаан анныгар хонон үүтээн оҥостоллоро буолуохтааҕын курдук суруллар. Оттон, дьиҥэр, бу уус-уран айымньы буолбатах, булчут олоҕун чахчылыра. Ардыгар сылайан-элэйэн үүтээннэрин булбуттара эһэ киирэн барытын күөрэ-лаҥкы оҥорон, астарын, мохуоркатыгар тиийэ барытын сиэн, үүтээн үс истиэнэлээх тураахтыыр буолар түгэннэрэ эмиэ суруллар. Булчут олоҕор араас түгэн баар буолар, ардыгар түөрт-биэс күн харалаабакка аччыктаан сылдьан, уларга түбэһэн бултуйан баран, доҕорбунуун бииргэ сиэхпит диэн сүгэн кэлэн аччык табаарыһын үөрдэриттэн ордук киһилии быһыы баар буолуо дуо?!

Дьууруй Ньукулаайабыс кинигэтин хас биирдии балаһаларыгар алтыспыт дьонун-сэргэтин үтүө тылларынан ахтан, кинилэр араас ыарахан түбэлтэҕэ бэйэ-бэйэлэрин өйөһүүлэрин, биир санаанан моһоллору туоруулларын боростуой саха тылынан тиэрдэрэ хайҕаллаах.

Булчут үүтээнин туһунан булчуттан ордук ким суруйуой? «Ханнык баҕарар булчукка үүтээн диэн эн дьиэҥ-уотуҥ, дурдаҥ-хаххаҥ, тыыныҥ толуга. Тоҥон-хатан, түүннэри ыран-быстан, ардыгар ууга-хаарга түһэн, муус кыаһаан буолан иһэн баҕарар баҕаҥ, саныыр санааҥ биир эрэ буолар – үүтээммин булларбын, үүтээммэр тиийдэрбин диэн.

Дьууруй Ньукулаайабыс кинигэтин алтыс төбөтүн «Булчут бастыҥ доҕоро, эрэллээх көмөлөһөөччүтэ ыттарым барахсаттар» диэн ааттаабыт. Билиҥҥи куорат да, тыа сирин да олохтооҕо бу төбөнү аахтаҕына, ыкка сыһыана төрдүттэн уларыйыа дии саныыбын. Булчут бастыҥ доҕоро ыт барахсан син эмиэ киһи курдук атын-атын майгылаах буоларын ааҕааччы билиэҕэ. Булчут маннык суруйар: «Бултаабытым устата балайда ыты булка, сиргэ-уокка сылдьан көрдөххө, ыт киһи курдук атын-атын идэҕэ талааннаах. Идэтинэн сөбүлээн бултуур бултара атын-атын буолааччы. Адьас биир эмэ ыт айылҕаттан булка талаана киэҥ буолааччы». Кини бастыҥ доҕотторун ытыктаан, үйэтитээри, хас биирдиилэрин ааттарын ааттаан, бултуйбут түгэннэрин уустаан-ураннаан ойуулаан суруйбута итэҕэтиилээх, ылыннарыылаах. Саха аймах үөрэҕи өрө тутарын курдук, булчут буолуохтаах ыт эмиэ үөрэҕи ааһыахтааҕын туһунан Дьууруй Ньукулаайабыс эмиэ бэлиэтиир.

Оттон мин, сааны илиибэр туппатаҕым отуттан тахса сыл буолбут киһи, бу кинигэни ааҕан, булуом дии санаабатахпын булан олус үөрдүм. Саха олоҕун майгытын биир сүдү өйдөбүлэ «имир» диэн баар. Дьон-сэргэ өһүн хоһооно «Иннигэр имири кэһимэ, кэннигэр кэбири кээһимэ» диэн. Судургутук эттэххэ, «имир» диэн Иэйиэхсит тохтоон хонон, өрөөн ааспыт сиригэр олох төрдө саҕыллар, төрүүр-ууһуур, үүнэр-сайдар кыах үөскүүр. Ол суох буоллаҕына, сахалар «кэбир» дииллэр. Кыыс оҕо барахсан «имэ» кэйдэҕинэ киһи барыта үөрэр, ол аата кини төрүүр-ууһуур кыаҕа көстөр. Саха аймах от оттуур сирин имирин өртөөн чөлүгэр түһэрэрин бары кэриэтэ билэбит. Оттон булчуттар бултуур сирдэрин өртөөн, тыынар тыыннаах олоҕун тупсаралларын мин бу кинигэттэн булан аахтым. Билигин салайар эргимтэбит киин былааска өртөөһүн туһатын кыайан быһаарбат буолан, сири-дойдуну харыстаатаҕа буоламмыт, өртөөһүн өйдөбүлүн умна быһыытыйдыбыт. Дьиҥэр, быыһык кэмҥэ, күһүн-кыһын икки ардыгар, баһаар тарҕаммат күннэрэ хайаан да баар буолаллар. Ону олохтоох дьон бэркэ билэр. Онон саха аймах култууратын биир сүдү өйдөбүлэ олоххо киирдэҕинэ эрэ кэскилбит кэҥиир кыахтаах.

Бу кинигэни кытта хас биирдии саха санаалаах билсиһэрэ, ааҕара уонна ылынара кэскилбитин кэҥэтиэн эрэ сөп. Маны таһынан, Дьууруй Ньукулаайабыс бултаабыт-астаабыт түгэннэрин ымпыгар-чымпыгар, буолан ааспыт түбэлтэлэр хаһан буолбут бириэмэлэрин өйүгэр сааһылаан хатаан тута сылдьара хайдах эрэ кини эдэр сааһыттан дневник суруна сылдьыбыт курдук. Аны бултаабыт сирдэрин ааттарын сиһилии билиитэ иккис сыалай кинигэни эрэйэр. Сирдэрин ааттарын сөргүтэргэ билигин баар үөлээннээхтэрин хомуйан, кэлэр көлүөнэлэр ити сир ааттара туох суолталаахтарын уонна остуоруйаларын хомуйан сөргүттэҕинэ, инники көлүөнэлэргэ улахан бэлэх буолуон сөп. Хас биирдии сир олохтоох дьон-сэргэ олоҕун остуоруйатын кытары дьүөрэлээх.

Дьууруй Ньукулаайабыс бу кинигэтин таҥарыгар оҕолоро кинини өйөөбүттэрэ ыччаттарын улахан духуобунай таһымнаахтык ииппитин көрдөрөр уонна инникитин кэлэр көлүөнэ сыдьаан көлүөнэлэрин ыччаттара кининэн киэн туттан олохторун суолун сирдэтиэхтэрэ диэн эрэли биэрэр.