Улуу дьон аата харчынан кээмэйдэнэр дуо?

Роза Айтматова: «Айтматов 100 сылыгар ананар харчыны атыҥҥа ыытыахха сөп этэ», – диэн санаа син биир баар буолуоҕа. Онон эрдэттэн бырабыыталыстыбаттан ол харчыны боростуой норуот олоҕун тупсарыыга ыытыҥ диэн көрдөһөбүн», – диэбит эбит. Розетта Торекуловна Чингиз Айтматов төһө даҕаны олохтон туораабыта 17 сыл аастар, улуу суруйааччыны кириитикэлээһин тохтооботун бэлиэтээбит, итиэннэ убайын сырдык аатын киртиппэттэригэр ыҥырбыт.

Розетта Айтматова – биллиилээх уопсастыбаннай диэйэтэл, Кыргызстан өрөспүүбүлүкэтин үөрэхтээһинин үтүөлээх үлэһитэ, физико-математическай наука хандьыдаата.

Санатар буоллахха, 2028 сыл Киргизияҕа Чингиз Айтматов сылынан биллэриллэн турар.

«Киин куорат» ыспыраапката: Чингиз Айтматов 1928 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Киргизияҕа төрөөбүтэ. Литератураҕа ааспыт үйэ 60-с сылларыгар «Материнское поле» уонна «Белый пароход» сэһэннэринэн биирдэ күөрэс гыммыта. 80-с сылларга «Буранный полустанок», «Плаха» айымньылара оччотооҕу «улугуруу» кэмигэр эмиэ ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитинии киирбиттэрэ. Суруйааччы 80-с сыллар бүтүүлэригэр дипломатынан үлэлээбитэ. Хас да төгүл Нобелевскай бириэмийэҕэ номинациялана сылдьыбыта.

Чингиз Айтматовы Саха тыйаатырын нөҥүө Саха сирин улаханнык ааттаппыт суруйааччынан билинэбит.
Ол курдук, «Муора кытылынан сүүрэр Эриэн ыт» айымньытынан 1982 сыллаахха Андрей Борисов, оччолорго Луначарскай аатынан ГИТИС устудьуона, дипломнай испэктээгин туруорбута уонна (!) CCРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин ылбыта! Дойду театральнай искусствотын историятыгар суох ситиһии!

Ол күнтэн бүгүҥҥэ диэри Саха тыйаатырын хас да көлүөнэ артыыстара бу испэктээги көрдөрөн, хас да көлүөнэ саха дириҥ толкуйдаах, тус санаалаах көрөөччүтэ иитиллэн таҕыста. Бэлиэтээн эттэххэ, быйыл эмиэ, олунньу 1 күнүгэр, тыйаатыр «Хаарыан хампа күөх кытылы» көрдөрөөрү олорор. Санатар буоллахха, Чингиз Айтматов төрөппүт уола Аскар Айтматов, Киргизия тас дьыалаҕа экс-миниистирэ, бу туруорууну үстэн тахса төгүл көрбүтүн, оннук биһирээбитин биллэрбит этэ.

Бу дьикти сонунунан сиэттэрэн, «Киин куорат» Арассыыйа норуодунай артыыһа, ССРС (1986), Арассыыйа Судаарыстыбаннай (1999) бириэмийэлэрин лауреата, режиссер Андрей Борисовка тахса сырытта:

– Туох төрүөттэн итинник ис хоһоонноох сонун тахсыбытын билбэппин, онон ити чааһыгар тугу да этэр кыаҕым суох. Саха сиригэр сыһыаннаан эттэхпинэ, улуу дьоммут Күлүмнүүр, Өксөкүлээх Өлөксөй, Ойуунускай, Барахов, Аммосов, Манньыаттаах Уолун да ааттарын үйэтитиигэ, чуолаан Саха тыйаатыра элбэх үлэни ыытан кэллэ. Ол төрүөтүнэн кинилэр төһө да бу олохтон барбыттара быданнаабытын иһин, бүгүҥҥү да олохпутугар дьайа, сабыдыаллыы сыталлара буолар. Кинилэр олорон ааспыт олохторун, үлэлээбит үлэлэрин биллэхпитинэ, силиспитин-мутукпутун быһаардахпытына эрэ сарсыҥҥыбыт сардаҥаланар диэн санааттан, үйэтитии үлэтэ салҕаныахтаах. “Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх” диэн өбүгэ өһүн хоһооно итини этэр.

Салгыы бэйэтин санаатын этэригэр норуодунай суруйааччы Николай Лугиновтан көрдөстүбүт:

– Чахчы сонун буоллаҕына, Чингиз Айтматов балта туох диэн санааттан итинник түмүккэ кэлбитин билбэппин. Аныгы информация үйэтигэр дьон арааһы суруйар, оруна суоҕу тарҕатар буолла. Аны, биллиилээх, ханна эрэ чорбойоору гыммыт дьону анаан-минээн сойуолаһар, сакаастаан баһааҕырдар буоллулар. Баҕар, Роза Айтматова оннук суруйууларга түбэһэн, хомойон, итинник хардыыга тиийбитэ буолуо. Билэр кыах суох. Хайдаҕын да иһин, ити кини тус санаата буоллаҕа. Чингиз Айтматов диэн бүтүн норуот эрэ буолуо дуо, бүтүн эпоха, норуоттар киэн туттар улуу киһилэрэ буоллаҕа. Онон итинник улуу дьон, төһө да саастара буоллун, бэлиэтэниэхтээх, ахтыллыахтаах. Чингиз Айтматов курдук киһи киргиз норуотугар өтөрүнэн төрүүрэ биллибэт.

2017 сыллаахха «Сахафильм» хампаанньа Киргизияны кытта Чингиз Айтматов "Пегий пес, бегущий краем моря" сэһэнинэн киинэ устуоҕа диэн сонун баара. Ол туһунан  «Сахафильм» дириэктэрэ Алексей Егоровтан сурастыбыт:

– Үс сыллааҕыта Киргизияҕа Аан дойдутааҕы киинэ бэстибээлигэр улуу киһилэрэ Чингиз Айтматов тула кэпсэтиигэ "Пегий пес, бегущий краем моря" сэһэнинэн киинэ устар былааннаахтарын туһунан эппиттэрэ. Мин онно тыл көрдөөн, Чингиз Айтматов саха театральнай искусствотыгар тугунан да кэмнэммэт сүҥкэн кылаатын сыаналаан, ол киинэни усталларыгар көмөлөһүөхпүтүн сөп диэн этии киллэрбитим. Ол киинэ билигин ханнык таһымҥа тиийбитин билбэппин.

Оттон улуу дьону үйэтитии чааһыгар эттэххэ, улуу дьон аата көлүөнэттэн көлүөнэҕэ, үйэлэртэн үйэлэргэ ааттана туруохтаах. Ол, бастатан туран, эдэр көлүөнэҕэ ананар. Кинилэр нөҥүө историяҕа, литератураҕа, искусствоҕа ыччат интэриэһин тардан, норуот дьоһунун бэлиэтиэхтээхпит.

__________________________________________________

Андрей Борисов 1985 сыллаахха Москваҕа «Cовременник» тыйаатырга «Хаарыан хампа күөх кытылым» испэктээгин туруорбутун Чингиз Айтматов кэлэн көрөн баран: «Перед вами светит яркая театральная звезда, но этот успех вы должны принять как беду», – диэн сөбүлээбитин биллэрбит этэ.

Кынаттаах этии... Орган, Эмрайин, Мылгун – «Хаарыан хампа күөх кытылга» тиксибэккэ, олохторун кырачаан Кирискэ туһугар толук уурбуттарынан ааттара үйэлэргэ ааттаныахтаах. Улуу дьон курдук...