Удьуор уус Иван Табунанов: «Мөссүөннэрин түүлбэр көрөбүн...»

Уус – өбүгэ алыптаах бэлэҕин, сатабылын салҕааччы. Биһиги бүгүҥҥү дьоруойбут, удьуор уус Иван Табунанов өбүгэ харыстыыр-араҥаччылыыр күүһүнэн бииртэн биир кэрэ оҥоһуктары оҥорон сөхтөрөр.

– Иван Иванович, эн тимир ууһаҕын. Уус удьуордаан уһанарын бэйэҕинэн билэр буолуохтааххын. Түгэх өбүгэлэргиттэн саҕалаан, ханнык уустар олорон ааспыттар эбитий?

– Удьуордааһын айылҕа биир сокуонунан, дьиктитинэн буолар. Төрөппүттэрим өттүлэринэн иккиэннэригэр уустар уутуйан үөскээбиттэрэ биллэр. Ийэм  Изабелла Петровна Табунанова (Михайлова) 1945 с. төрүөх, Үөһээ Бүлүү Чап Уустарын удьуордара. Хос хос эһэм Боччойо – тимир ууһа (Кэнтик), хос эһэм Куһума Уус (Үөһээ Бүлүү) – мас ууһа. Ийэм Изабелла Петровна көнө сииктээх, ыраас туттуулаах иистэнньэҥинэн биллэр. Быткэмбинээккэ 1965 с.  иистэнньэҥинэн ананан кэлбитэ, кэлин закройщик быһыытынан үлэлээбитэ. Кини бииргэ төрөөбүт быраата Кузьма Михайлов, өбүгэлэрин батан, мас ууһа ааты сүгүөн сүкпүтэ.

Аҕам өттүнэн хос эбэм аҕата Өндөрөй Халыев былыр Боотуруускай улууһугар Төрүккэ биллэр тимир ууһа эбит. Аҕам Иван Гаврильевич Табунанов (1947 с. төрүөх) – мас ууһа, 1965 с. 18 сааһа туолаатын кытта тутууга үлэлии киирэр. Балтым Эльза Ивановна эмиэ иистэнньэҥ ааттааҕа, түүлээҕи кытта тигэр. Онон икки өттүттэн уустар хааннара сүүрэр дьонобут.

– Бэйэҥ хас сааскыттан уһанан саҕалаабыккыный?

– Кыра эрдэхпиттэн аҕабын кытта тутууга үлэлиирим. Онтон туһунан биригээдэ тэринэн, тутуунан дьарыктаммытым. Тоҕо эрэ санаам онно сыппатаҕа,  тимир диэки тардыһар курдугум. Быһах оҥорон боруобалаан көрбүтүм, ол эрээри миэнэ буолбатах диэн тохтообутум. Арааһа, бэйэм суолбун тобуларбар үөһэттэн бириэмэ бэриллибит быһыылаах дии саныыбын. Онтон дьэ 2008 сылтан саҕалаан уһанан киирэн бардым. Түүлбэр биир кэм наар илин кэбиһэри көрөрүм, олох бырахтардым диэхпэр диэри сордоммутум. Билэр дьоммуттан ыйыттахпына, күлүү гыналлар этэ. Ол тугуй, тэлэбиисэргэ көрөр курдук көрөҕүн дуо дииллэрэ. Түүлбүн сатаан таайбакка, балачча бириэмэни ыыппытым.

Биир үтүө күн Мандар Уус түүлү тойоннуурун истэн, Баайаҕаҕа айаннаатым. Саас-сааһынан кэпсээбиппэр, Мандар Уус сирэйэ сырдаан кэллэ, үөрдэ аҕай уонна үөһэттэн этэллэрин өйдөөбөккө өчөһө сылдьар эбиккин диэн баран, ымпыгар-чымпыгар диэри быһааран биэрбитэ. Онтон ыла тимири сойуппакка уһанабын.

Оҕо эрдэхпиттэн түүн туран хаамаҕын дииллэрин итэҕэйбэтим, ийэм таһырдьа тахсан барбатын диэн ааҥҥа инчэҕэй өрбөҕү уурар эбитэ үһү. “Куруук атын уйулҕалаах оҕоҕун” диирин уһанар буолан баран, дьэ өйдөөбүтүм. Билигин түүлбэр ону-маны көрдөхпүнэ куттаммаппын, өбүгэлэрим араҥаччылыы сылдьалларыттан үөрэбин эрэ.

– Уус үгэскэ олоҕуран уһанар. Эн үлэҕэр туох санаанан салайтараҕын?

– Оннук. Үгэс омугу тутар, кини олоҕун көрдөрөр. Хас биирдии уус – тимир, мас ууһа буоллун, бары омукпут үгэһин салҕааччылар буолабыт. Мусуойдарга сылдьан анаан-минээн былыргы уустар үлэлэрин көрөбүн. Хас эмит үйэ анараа өттүгэр олорон ааспыт уустар омукпут кэрэһиттэрэ буолан, үлэлэрэ “ситими быһымаҥ” диирдии, хараллан турдахтара. Эчи, көрүөххэ үчүгэйдэрин, хас биирдиилэрэ тус-туспа сэһэннээх-сэппэннээх буолаллар.

Мин  дьахтар сахалыы симэхтэрин: илин-кэлин кэбиһэрдэри, бастыҥалары, харысхаллары алтантан, мельхиортан оҥоробун. Ону тэҥэ чарапчылары оҥоробун, кэнники кэмҥэ элбэх үлэх киирэр.

Илиинэн уһанар буоламмын, элбэҕи сатаан оҥорбоппун. Үлэх эрэ быһыытынан ылсабын. Үксүн Мандар Уус кинигэлэрин туһанабын, ону таһынан мусуойдары көрөбүн. Бастаан саҕалыырбар киэргэллэр кээмэйдэрин билбэккэ, мусуойдарга баар киэргэллэр орто кээмэйдэрин ылан сирдэтиммитим. Атын уус оҥоһугун үүт-үкчү түһэрэн ылбаппын.  Ол уус бэйэтин оҥорон таһаарбыт үлэтэ буоллаҕа. Хас биирдии уус туһунан буочардаах.

– Биэс сылтан бэтэрээ номох буолан кэпсэнэр улуу, чулуу дьоммут мэтириэттэрин оҥорон бэлэхтиигин. Бу туһунан ааҕааччыларбытыгар сырдатыах эрэ.

– 2020 сыллаахха Мандар Уус уруһуйдарыгар олоҕурбут  быыстапка тэриллэн турар. Онно кыттарга санаммытым, ол эрээри бириэмэтэ ыгым этэ. Сөптөөх уруһуйу булбакка, алтаҥҥа Мандар Уус мэтириэтин илии эрбиитинэн курдары быһан оҥорбутум. Ити Мандар Уус мэтириэтиттэн барыта саҕаламмыта. Ол үлэм билигин «Мандар Уус» этнологическай мусуой комплексыгар эспэнээт буолан турар.

Ол кэннэ түүлбэр оҥоруохтаах улуу дьонум бииртэн биир көстөр буолбуттара. Түүлбэр көстүбүт киһибин оҥордохпуна, чэпчэкитик табыллар, онтон “маны оҥоробун” диэн оҥордохпуна, тоҕо эрэ онтум сатаммат, табыллыбат.

– Эн улуу дьоммут мөссүөннэрин үйэтиппит үлэлэргин өрөспүүбүлүкэ ханнык мусуойдарыгар көрүөххэ сөбүй?

– Бу сыллар устата уһанарым быыһыгар син балачча мэтириэти оҥордум. Исидор  Бараховы Үөһээ Бүлүү Харбалааҕын, Бүөтүр Тобуруокабы Нам, Кузьма Михайлов-Кууһума Ууһу Кэнтик, Максим Аммосовы Нам,  Иван Строду Амма улууһугар Саһыл Сыһыы түмэллэригэр,  Николай Тарскайы Н.Н. Тарскай аатынан Баатаҕай орто оскуолатын Спорт Албан аатын мусуойугар, Өксөкүлээх Өлөксөйү, Иван Попову “Таатта”, Иннокентий Корякины хартыына галереятыгар, Герасим Бястинов-Бэс Дьарааһыны Уодай сиригэр баар, Суорун Омоллоону Чөркөөх, Былатыан Ойуунускайы Судаарыстыбаннай, Эллэйи Чычымах, Лука Турнины Тыараһа, Амма Аччыгыйын Бырааттыы Мординовтар уонна Эдуард Пекарскайы Игидэй орто оскуолатын мусуойдарыгар, Пантелеймон Тулааһынабы Дьохсоҕон нэһилиэгэр Чараҥ алааска Мэҥэ тааска көрүөххүтүн сөп. Онтон үлэх быһыытынан сахалартан соҕотох Албан Аат уордьан толору кавалера Дмитрий Ананьевич Петрову уонна Арассыыйа Дьоруойа Родимир Максимов-Бурхааты оҥорбутум.

– Ити мэтириэттэр хайдах оҥоһуллан тахсалларый?

– Оҥорор матырыйаалым – алтан. Куораттан анаан үлэһэбин. Эрдэ эппитим курдук, оҥоруохтаах киһим мөссүөнүн түүлбэр көрөбүн. Хаартыскатын булан, кумааҕыга түһэрэбин. Ханан курдары эрбиирбин үрүҥ уонна хара дьүһүннэргэ арааран бэлиэтиибин. Харата быһыллар, үрүҥэ хаалар. Хас биирдии киһиэхэ ураты өрүттээх, ону көрөн эрбиир, быһар сирбин синньэтэн, сонотон биэрэбин. Киһи хараҕын оҥоруу уустук буолар. “Дьэ табылынна” дии санаатахпына, алтаммар быһан саҕалыыбын.

– Уһанарыҥ таһынан кэллиэксийэһит быһыытынан эмиэ биллэҕин. Бу дьарыгыҥ туһунан кылгастык кэпсиэҥ дуо?

– Анаан дьарыктаныым 2016 с. саҕаламмыта. Сэбиэскэй кэминээҕи, аныгы бириэмэ фотоаппарааттарын, суотабай төлөпүөннэри, Саха сиригэр анаммыт значоктары мунньабын. 2017 с. Ытык Күөл «Талба» коллекционердарын түмсүүлэрин салайааччытынан талыллыбытым. Настаабынньыгым Мария Дмитриевна Матаннанова буолар. Түмсүүбүтүгэр араас көрүҥү мунньар 50 кэллиэксийэһит баар. Сылын ахсын өрөспүүбүлүкэ араас быыстапкаларыгар, күрэстэргэ кыттан сэргэхсийэбит, кэллиэксийэбитин хаҥатабыт.

– Иван Иванович, өбүгэттэн харысхаллаах уһанар дьоҕуруҥ инникитин кэҥээтин, тэнийдин. Үгэс ситимэ салҕанарын туһугар ай-тут!