Учууталлар сырдыгы сахпыттара

1919 сыллаахха ахсынньы 26 күнүгэр Арассыыйа үрдүнэн нэһилиэнньэ үөрэҕэ суох буолуутун олоччу суох гынар туһунан Декрет тахсар. Нэһилиэнньэ 8 сааһытан 50-гар диэри саастаах өттө суруйарга үөрэнэр бараллар.

Саха сиригэр 1920 сыллаахтан улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэтэн бараллар. Бу сыл ахсынньытыгар Үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһар суһал хамыыһыйа  (Грамчека) тэриллэр. Грамчека састаабыгар партия үлэһиттэрэ, профсойуус уонна норуот үөрэхтээһинин киинин үлэһиттэрэ киирэллэр. Култуурунай-сырдатар отделларга үстүү киһилээх үөрэҕэ суох буолууну бохсор “тройкалар” тэриллэллэр.

1922 сыл олунньутугар Грамчека сабыллар, улахан дьону үөрэтиинэн Губернскай политическай сырдатар отдел дьарыктанар. Уопсастыбаларга уонна секцияларга кыттыыны учууталлартан булгуччу ирдииллэр. Инньэ гынан Дьокуускай үгүс учууталлара «Долой безграмотность», «Ропп» (Российское общество по изучению производительных сил), Горсовет культсекцияларыгар чилиэнинэн киирэллэр. Учууталлар маассабайдык үөрэҕэ суох улахан дьону ааҕарга, суруйарга үөрэтэллэр, идеологическай үлэни күүскэ ыыталлар, партия политикатын быһаараллар, киин куорат култуурунай олоҕор көхтөөхтүк кытталлар.

1920 сыллаахха Дьокуускайга нуучча уонна саха үөрэҕэ суох буолуутун утары охсуһар 5 пуун арыллар. 1922-1923 сс. улахан дьон оскуолалара арыллар, 6 учууталлаах педкэлэктиип тэриллэр.

1927 сыллаахха 4 ликпункт үлэлиир: 2 - сахалары үөрэхтээһиҥҥэ, 2 - нууччалары үөрэхтээһиҥҥэ, биир кыра үөрэтээхтэри эбии үөрэхтииргэ. Маннык пууннарынан 192 киһи хабыллар, ол иһигэр 76 эр киһи, 116 дьахтар. Куруук сылдьан үөрэнэр киһи 93 (48,5%). Сахалар 52, нууччалар 30, атын омуктар 11. Үөрэҕэ суох буолууну бохсор дьону “ликвидатордар” диэн ааттыыллар, кинилэри педтехникум сэбиэдиссэйдэриттэн турар анал хамыыһыйа талар.

Онон 1923-1928 сс. Саха АССР култуурунай сайдыы төрүттэнэр: оскуолаларга үөрэхтээһин олохтонор, библиотекалар уонна ааҕар балаҕаннар арыллаллар.

Ликпункт бүтэрээччилэр уонна кинилэр учууталлара, 1928 с.

Дьадаҥыларга аналлаах куурустар үөрэнээччилэрэ уонна учууталлара, 1928 с.

Архыып дааннайынан, 1928-1929 сс. үөрэх дьылыгар 6 ликпункт арыллар, ол иһигэр сахаларга аналлаах үрдэтиллибит уонна көннөрү тииптээх – 3, нууччаларга аналлаах үрдэтиллибит уонна көннөрү тииптээх – 2. Манна Хатыыстаах арыыттан сатаан кэлэн үөрэнэн кыаҕа суох оҕолору хабаллар, ону тэҥэ татаардары эмиэ үөрэхтииллэр.

Уопсайа ликпункт нөҥүө 245 киһи ааһар, олортон эр киһитэ – 100, дьахтара – 145. Үөрэх дьыла бүтэригэр 120 киһи хаалар, эр дьон – 20, дьахталлар – 70. Омуктарынан: сахалар – 80, нууччалар – 21, татаар – 16, атын омуктар – 3. Социальнай балаһыанньаларынан: оробуочайдар – 17, хамначчыттар – 12, крестьяннар – 37, сулууспалаахтар – 10, ремесленниктэр уонна илиилэринэн ону-маны оҥорооччулар – 16, дьиэ үлэһитэ дьахталлар – 6, дьиэ хаһаайкалара – 22.

Ликпууннар үөрэнээччилэриттэн Горсовет бэрэбиэркэтин 101 киһи ааһар.

Үөрэтэр ликвидатордар хамнастара ыйга 75 солк. Сайыҥҥы кэмҥэ техническэй ликпункт Баһаарынай хамаанда дьиэтигэр үлэлиир. Хамначчыттары, сезонунан үлэлии кэлэр дьону, дьахталлары хаһан үөрэтэллэр. Бастаан наһаа элбэх киһи суруттарбыт, онтон салгыы кэлбэт буолан барбыттар. Ликпункт 3 ый үлэлээн баран сабыллыбыт.

Ликбез үлэтин иһин бочуотунай грамота. 1931г.

1930 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Дьокуускайга, кытыы нэһилиэктэрин Сэргэлээҕи, Марханы ааҕан туран, 15013 киһи олорор. Олортон үөрэхтээҕэ – 6754 киһи (45%), кыра үөрэхтээҕэ 2236 (15%), олох үөрэҕэ суоҕа 6023 (40%).

1933 с., 23 №-дээх Президиум протоколун выписката.

1939 сыллаахха Сойуус үрдүнэн биэрэпис ыытыллар. Ол түмүгүнэн Сэбиэскэй былаас кыһамньытынан, Хомуньуус партиятын салалтатынан дойду култуурунай таһыма балысханнык үрдээбитэ көстөр. Уонунан мөлүйүөн киһи ааҕар, суруйар, хомуньуустуу олоҕу тутарга бэлэм буолар.

Ол эрэн биэрэпис син биир үөрэҕэ суох дьон элбэҕин быһаарар. Учууталлар уонна үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ бүттүүн норуоту үөрэхтээһиҥҥэ эппиэтинэһи сүгэллэр – социалистическай күрэх биллэриллэр. РСФСР Наркомпрос үһүс пятилеткаҕа үөрэҕэ суох буолууну суох оҥорор сорук туруорар.

Дьокуускай учууталлара, XX үйэ бастакы аҥаара.

1942 сыл алтынньытыгар Куорат хамыыһыйата педколлективтартан отчуот тутар. Онно учууталлар уопсастыбалара үөрэҕинэн бары хабыллыбыттарын туһунан отчуоттуур, 86 тэрилтэҕэ үөрэҕэ суох дьон суох буолбутун туһунан акт туттарыллар. Ол курдук Дьокуускайга улахан дьон бары ааҕар, суруйар буолар.