Учууталлар саха тылын чааһа элбиирин күүтэллэр

Манна Татарстан, Башкортостан, Бурятия дэлэгээссийэлэрэ кыттыыны ылыахтара. Барыта 500 дэлэгээт кыттара күүтүллэр.

Быйылгы сийиэс тэрийэр кэмитиэтин салайааччытынан Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Сергей Васильевич Местников ананна. Сийиэс сүрүн сыалынан саха тылын, литературатын уонна култууратын үөрэтии хаачыстыбатын үрдэтии буолар.

Сийиэһи көрсө өрөспүүбүлүкэ араас оскуолаларын учууталларыттан аҕыйах ыйытыыбар хоруйдуулларыгар көрдөстүм.

1. Быйылгы сийиэстэн тугу күүтэҕин?

2. Араас тэрээһин ыытыллаары турар, эн ханныгар сылдьар былааннааххыный?

3. Оҕону ийэ тылынан иитиигэ уонна үөрэтиигэ саамай көдьүүстээх ньымаларынан тугу этиэҥ этэй?

4. Иккис сийиэс түмүгэ «Тылбытын харыстаан – патриоттары иитэн таһаарыы» диэн этэ. Ол, эн санааҕар, төһө олоххо киирдэй?

5. Оскуолаларга саха тылыгар төһө болҕомто уурулларый, үөрэтэр чаас элбиир дуу, аҕыйыыр дуу? Эбэтэр сийиэстэн сийиэскэ эрэ ону туруорсаллар уонна умуллан хаалар дуу?

6. Учууталлар сийиэстэрин ыытыыга Ил Дархан анал дьаһал таһаарар, онон бу сийиэскэ этиллибит санаа, туруорсуу барыта киниэхэ тиэрдиллэр. Эн тус бэйэҥ туох баҕа санаалааххыный?

Сийиэстэн сийиэскэ эрэ диэри олоробут диэн сыыһа

Михаил Петрович Пухов, Лөгөй лицей-интэринээтин дириэктэрэ, Уус Алдан:

1. Быйыл номнуо 3-с сийиэс буолаары турар. Бу иннинээҕи сийиэстэргэ элбэх сорук туран, үлэ-хамнас барда дии саныыбын. Быйылгы сийиэс уратыта – үс сылынан буолла. Бу иннинэ сийиэс 5 сыл буолан баран тэриллэр этэ. Быйыл ордук элбэх сорук, боппуруос турара буолуо дии саныыбын уонна, дириҥ хорутуулаах үлэ тэриллэн, салгыы тылбыт туһугар үлэбит өссө таһаарыылаах буоларын күүтэбин.

2. Мин бэйэм үлэбэр сыһыаннаах эйгэни тэрийии диэн былаһааккаҕа уонна үөрэх эйгэтигэр үөрэтии, чаас, ньыма өттүгэр сылдьар былааннаахпын.

3. Мин санаабар, сөптөөх эйгэни тэрийиэххэ наада. Дьиэҕэ-уокка буоллун, үөрэх тэрилтэлэригэр да буоллун, оҕо тулалыыр эйгэтигэр саха тыына баар буоллаҕына, кини ону бэйэтигэр чугастык ылынар уонна сахатынан киэн тутта үөрэнэр.

4. Иккис сийиэс түмүктэрэ баар дии саныыбын. Араас сахалыы эйгэлээх тэрээһиннэр ыытылыннылар. «Саха» НКИХ оҕо интэриэһин тардар бүтүн ханаал баар буолла. Сахалыы терминнэр бигэргэннилэр. Онон үлэ барар, сийиэс түмүгэ көстөр дии саныыбын.

5. Үөрэх чааһыгар аччааһын баара. Бастакы сийиэскэ төрүт култуура уруоктара суох буолар кутталлаах этэ, ол эрэн сийиэс түмүгүнэн чаастарын элбэтэр быһаарыы ылыллыбыта. Аҥаардас сийиэстэн сийиэскэ эрэ боппуруос туран баран сүтэр диэн сыыһа буолуо.

6. Баҕа санаабыт баһаам буоллаҕа. Бастатан туран, син биир чаас боппуруоһа турар. Чаастарбыт эбиллэллэрэ буоллар диэн. Оҕо интэриэһин тардар араас сонун бырайыактар киирэллэригэр уонна араас таһымҥа сахалыы тыл атын омук тылларын кытта сэргэстэһэ сайдарыгар бары биир сүбэнэн үлэлиирбит өссө күүһүрүөн, саҥа көрүүлэр, сонун этиилэр киириэхтэрин баҕарабын.

Тэрээһиннэр сахалыы ыытыллалларын ирдиэххэ

Маргарита Васильевна Иванова, Хаҥалас улууһун Хачыкаат орто оскуолатын учуутала:

1. Олоххо дьиҥнээхтик киирэр бырайыактары ылыныахха наада.

2. Сахалыы үөрэтии усулуобуйатын тэрийии уонна оҕону сайыннарыы диэн тэрээһиннэргэ сылдьар былааннаахпын.

3. Саамай көдьүүстээх ньыманан дьиэ кэргэҥҥэ сахалыы эйгэни тэрийии буолар дии саныыбын.

4. Иккис сийиэс кэннэ, кырдьык, олохпутугар патриотическай иитии ирдэнэр кэмэ үүммүтэ. Онон бу хайысхаҕа сөптөөх үлэ ыытыллар.

5. Саха тылын уруоктарын чааһа аҕыйыы турар. Бу ордук алын кылаастарга охсуулаах, нэдиэлэҕэ үс эрэ чаас көрүллэр буолла. Чааһы элбэтии туруорсуута ыарахан, олоххо киирбэт.

6. Сахалыы тылынан иитэр бөлөҕү оҕо саадтарыгар элбэтиэххэ. Төрөппүттэр миэстэ аҕыйаҕыттан, сорох уһуйааннарга сахалыы бөлөх суоҕуттан оҕолорун нууччалыы бөлөххө биэрэллэр. Ол түмүгэр оҕо нууччалыы тылланан тахсар. Араас ыытыллар тэрээһиннэри сахалыы тылынан ыытары ирдиэххэ наада. Билигин тэрээһиннэр үксүн нууччалыы ыытыллаллар.

Тэрилтэ аата бастаан сахалыы суруллуохтаах

Лена Ивановна Данилова, П.С. Скрябин аатынан 1 Дьөппөн орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата, Хаҥалас улууһа:

1. Сийиэскэ бастакы ыҥырыллыым. Элбэҕи эрэнэ күүтэбин.

2. Сийиэс икки күн устата ыытыллар, онно Саха тыйаатырын иһигэр буолар тэрээһиннэргэ барытыгар сылдьа сатыам диэн былаанныыбын.

3. Мин санаабар, саамай көдьүүстээх ньыма – төрөппүт оҕотун кытта сахалыы кэпсэтиитэ, үөрэтиитэ, уһуйуута. Бу барыта баар буоллаҕына оҕо сахалыы тылынан сайа саҥарар, толору кэпсэтэр буолуо этэ.

4. Быйыл чааспыт аҕыйаата. 5-с кылааска саха тылыгар 2 эрэ чаас бэриллэр. Былырыын 3 этэ. 10-с кылааска литература уруога 1 эрэ чаас, маны таһынан 1 чаас – ЧФУ. Бу чааска сыана турбат, «зачет», «незачет» турар.

5. Мин баҕа санаам диэн өрөспүүбүүлүкэ салайааччылара сахалыы саҥаралларын ирдээһин. Үлэҕэ ыларга, МФЦ курдук тэрилтэҕэ эҥин сахалыы сатаан саҥарбат киһини тохтоторго. Кэмиттэн кэмигэр сахалыы аттестация ааһалларын, орто, үрдүк үөрэх кыһаларыгар саха тылын үөрэтэллэрин ситиһиэххэ. Мин инженербин, саха тыла наадата суох диэн буолбакка.

Киирэр ааҥҥа тэрилтэ аата бастаан сахалыы суруллуохтаах дии саныыбын, ол кэннэ биирдэ нууччалыы.

Сахалыы хаһыат, кинигэ ааҕыыта – көдьүүстээх ньыма

Алёдамира Алексеевна Семенова, Арыктаах сүрүн оскуолата, Кэбээйи улууһа:

1. Быйылгы сийиэстэн саха тылын чааһын элбэтэллэрин кэтэһэбин. Бу үөрэх дьылыгар 1 кылааска саха тылыгар 1 чаас бэрилиннэ. Сатаан аахпат, суруйбат оҕо 1 чаас эрэ устата туох билиитин ылар, салгыы хайдах ааҕар, суруйар буолара улаханнык саарбахтатар.

2. Тэрээһиннэри көтүппэккэ сылдьа сатыам этэ.

3. Дьиэ кэргэнинэн сахалыы кинигэ, хаһыат ааҕыыта биир үчүгэй ньыма диэн көрөбүн. Урут биһиги ийэлэрбит, аҕаларбыт биһиэхэ остуоруйа, кэпсээн бөҕөтүн ааҕаллара, саамай интэриэһинэйигэр тохтоон хааллахтарына, ону кэтэһии буоларбыт. Онтон ыксаан бэйэбит умсугуйан туран ааҕарбыт, бу санаатахха, дьоммут ааҕарга тардаллар эбит.

4. Иккис сийиэс түмүгүнэн оскуолаларга араас үлэлэр ыытылыннылар, ыытыллаллар.

5. Саха тылын чааһа кыччыы турар, этэн аһарбытым курдук, бастакы кылаастарга 1 эрэ чаас бэриллэр. Онон кылаас аайы саха тылын чааһын элбэтэллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпын. 

6. Баҕа санаам диэн саха тылын чааһын быспаттара буоллар, ол олох  кыаллыбат буоллаҕына, саатар бастакы кылаастарга элбэтиэхтэрин наада.

Олорон биэриэ суохтаахпыт

Любовь Семёновна Татаринова, М.К. Аммосов аатынан Хатырык орто оскуолатын саха тылын уонна литературатын учуутала, Нам улууһа:

1. Мин эрэ буолуо дуо, үгүс учуутал, оҕолорго төрөөбүт тылбытын иҥэрэр, тиэрдэр дьон, саха тылын чааһын аччаппаттара буоллар эрэ диэн баҕарабыт.

2. Сийиэс бырагырааматын көрөн, үөрэтэн баран анал куурустарга уонна маастар-кылаастарга сылдьар былааннаахпын.

3. Төрөөбүт тылы иҥэрии дьиэ кэргэнтэн, оҕо саадыттан саҕаланар. Билиҥҥи бары төлөпүөн, көмпүүтэр оҕолоругар ити тугунан диэлийэн тахсара биллибэт, кэнники сылларга уу сахалыы саҥарар оҕо олох аччаата.

4. Уопсайынан сийиэс түмүктэрэ олоххо син киирэллэр диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын, барыта да буолбатар.

5. Икки кэнники ыйытыыга холбуу хоруйдуохпун сөп. Сийиэскэ ылыллыбыт сороҕо умуллар, умнуллар, ол гынан баран син толоруллар. Онно, биллэн турар, бары көмөлөөн, санаабытын түмэн, салгыы сайыннарыахпытын, үлэлиэхпитин наада. Төрөөбүт тылбытын сүтэрбэт туһугар олорон биэриэ суохтаахпыт. Баҕа санаам диэн, биллэн турар, сахабыт тылын чааһын элбэтии, саатар сарбыйымыахха, оннунан хаалларыахха буоллаҕа.

* * *

Ыйытык түмүгүнэн сахабыт тылын үөрэтэр, ыччаппытыгар тиэрдэр учууталлар санаалара, баҕалара биир – саха тылын чааһын элбэтии. Биир өттүнэн үрдүк трибунаттан, бу сийиэс ыытылларын тухары, сахабыт тылын харыстыахха, сүтэримиэххэ, сайыннарыахха диэн хас биирдии дакылаатчыт этиэҕэ; иккис өттүнэн, чааһы сарбыйыы, аҕыйатыы оскуолаларга бара турар.

Сахабыт тылын туруулаһан араас бырайыак бөҕөтө ыытыллар, төгүрүк остуоллар тэриллэллэр, уулуссалары сахалыы ааттааһын, кэлии дэлэгээссийэлэри кытта төрөөбүт тылы сайыннарыы тула кэпсэтэбит. Ол быыһыгар саха тыллаах хаһыаттары суох оҥорор, сабар туһунан сонун толору. Оттон онно орто сүнньүн булан, сахабыт тыла, төрөөбүт тылбыт өрөгөйдүүрүн туһугар тылтан дьыалаҕа турууластахха хайдаҕый?