Учууталбар махталым

Быйыл М.К. Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн Олоҥхо института тэриллибитэ 15, саха олоҥхото ЮНЕСКО-ҕа киирбитэ 20 сылларынан сахаҕа уһулуччу талааннаах Гавриил Колесов үөрэнээччитэ, «Мелодия» фирма звукорежиссера Геннадий Любимовы кытта ыкса билсэр, билигин Санкт-Петербург куоракка олорор Варвара Обоюковаттан дойдутугар кэлэ сылдьарын таба тайанан интервью ыларга сананным. 
Кини учуутала Гавриил Гаврильевич Колесов туйаҕын хатаран, олоҕун саха төрүт үгэстэрэ култуура, искусство, наука эйгэтигэр дьүөрэлии тутуллан сайдалларын, тарҕаналларын туһугар үлэни ыытарын биһиги, биир дойдулаахтара, мэлдьи үөрэ, киэн тутта истэбит.

– Варвара Валерьевна, «Киин куорат» хаһыат ааҕааччыларыгар исписэлиис быһыытынан хайдах, хантан тирэхтэнэн сайдан, үүнэн тахсыбыккын билиһиннэр эрэ.

– Мин бастаан М.Н. Жирков аатынан Дьокуускайдааҕы музыка училищетын бүтэрбитим. Исписэлиис быһыытынан ситээри-хотоору, салгыы университекка, онтон аспирантураҕа үөрэммитим. Ол кэннэ хас да сыл устата М.В. Ломоносов аатынан МГУ, Арассыыйатааҕы граф Зубов аатынан Искусство историятын институтугар, Санкт-Петербургдааҕы Н.А. Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа сүрүннээн фольклор хайысхалаах куурустарга үөрэммитим, билигин да үөрэнэбин.

– Преподаватель, фольклорист, музей исписэлииһин быһыытынан оһуокайы, олоҥхону үөрэтэн, сырдатан кэллиҥ...

– Идэҕэ дэгиттэр буолууга толорооччу быһыытынан сыаналаныы, биһирэбили ылыы, атыттарга холобур буолуу бастакы күөҥҥэ турар. Ыллыыр-туойар дьарыктаах буоламмын оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан 1989 с. Болгарияҕа барар путевканан бэлиэтэммитим. Ол кэннэ аан дойду араас түһүлгэтигэр кыттыбытым бэйэтэ эмиэ туспа кэпсээн. Үөрэммитиҥ, үөрэппитиҥ, чинчийбитиҥ сурукка тиһилиннэҕинэ, үлэҥ инникилээх, үйэлээх буолар эбит. Аан маҥнай тойуксуттары, оһуокайдьыттары устууну учууталым композитор Николай Савельевич Берестов сорудаҕынан толорбутум. Кэлин устудьуоннарбар сорудахтыырым. Өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан кэлэн үөрэнэр оҕолор оһуокайдарын матыыбын диктофоҥҥа устан, нотаҕа түһэрэн, кылыһахтаах куолаһы чочуйарга маҥнайгы эрчиллиилэри оҥорбутум билигин да туһанылла сылдьара истиэххэ үчүгэй. Аан маҥнай үлэбин саҕалыырбар учууталым Гавриил Гаврильевич Колесовка дьарыктаммыт матырыйаалларым тирэх буолбуттара. Кэлин ол матырыйаалы Олоҥхо институтугар үлэлиир кэммэр нууччалыы, английскайдыы, французтуу, немецтии, поляктыы, кэриэйдии тылбаастаппытым.

Аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан фольклорист Н.А. Дьяконова салалтатынан Олоҥхо ЮНЕСКО-ҕа барар матырыйаалыгар олоҥхо ырыатын-тойугун расшифровкалаан бэлэмнээбиппит (уопсайа 31 ед.) кэлин устудьуоннары дьарыктыырбар улахан көмө буолбута. Үөрэтэр бырагыраамабын ким хайдах таһымнааҕыттан, кыахтааҕыттан көрөн оҥорооччубун. Холобур, Полина Петрова (Нуораҕана, Мэҥэ Хаҥалас) И.Г. Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур», Паша Лебедева (Дьөппөн, Хаҥалас) П.П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ «Дьырыбына Дьырылыатта» олоҥхолорун табыллан толорор буолбуттара.

А.П. Решетникова төрүттээбит музейыгар 6 сыл үлэлээбитим. Ханна да үлэлээтэрбин, үлэм ис хоһооно уларыйбат – тойук, ырыа, оһуокай, олоҥхо, хомус, ыһыах, үгэс, толорооччулар, чинчийээччилэр, үөрэтээччилэр, тарҕатааччылар. Арай географияҥ кэҥээн, дириҥээн иһэр, мунньуммут уопутуҥ туһалаан, тарҕанан иһэр.

– Эн Гавриил Колесов үөрэнээччитэ буолаҕын.

– Иннигэр түһэн кэпсээтэххэ, М.Н. Жирков аатынан училищеҕа 90-с сылларга академическай ырыаҕа үөрэтэр преподавателлэр түмсэннэр, РСФСР норуодунай артыыһа, Саха АССР норуодунай артыыһа Ая Николаевна Яковлева көҕүлээһининэн сахалыы ырыаны-тойугу академическай ырыаны кытта тэҥҥэ сайыннарыыга үлэни саҕалаабыттара. Бу салааны Гавриил Гаврильевич Колесовка итэҕэйэн туттарбыттара. Ол курдук, вокальнай салаа сахалыы лабораториятыгар Дора Собакина (Таатта), Галя Тарабукина (Уус Алдан), Аля Бережнова (Уус Алдан), Сардана Ларионова (Мэҥэ Хаҥалас) уонна мин буолан дьарыктаммыппыт. Гавриил Гаврильевич эбии талааннаах оҕолору улуустартан сүүмэрдээн ылбыта. Маннык састааптаах түөрт сыл олус табыллан үөрэммиппит.

Кини айылҕаттан үчүгэй кэпсээнньит этэ, олоҕуттан быһа тардан кэпсээнин киһи истэ эрэ олоруох курдуга. Олоххо көрүүтүн сүбэ-соргу курдук этэр буолара. Ону билигин кэлэн сыаналыыбын, оччолорго оҕо быһыытынан остуоруйа курдук эрэ ылынар буоллаҕым. Учууталым, күндү киһим олохтон туораабытыгар, улаханнык хомойон, хоргутан турабын. Ол 1997 с. этэ. Ити үөрэх дьылыгар Леонид Емельяновтыын учууталбытын суохтаппакка, преподаватель быһыытынан үлэбит саҕаламмыта. Үөрэммит училищебар уопсайа 25 сыл үлэлээбитим. Оччоттон баччаҕа диэри учууталым Гавриил Гаврильевич айымньылаах үөрэҕэр махтанан, үтүө аатын үйэтитэн, биир да сылы көтүппэккэ араас тэрээһиннэри ханна да сырыттарбын ыытабын, ыытааччыларга көмөлөһөбүн.

– Олоҥхо эйгэтэ кэҥээтэ дииллэрин кытта сөпсөһөҕүн дуо?

– Олоҥхо – саха омук быһыытынан аан дойдуга биллэр баар суох бараммат барҕа баайа: төрөөбүт тылбыт, өбүгэлэрбит үгэстэрэ, дириҥ билиилэрэ уо.д.а. Гавриил Гаврильевич Колесов олоҥхону бу биһиги библиябыт диэн тоһоҕолоон этэрэ. Ол да быһыытынан олоҥхобут эйгэтэ кэҥээтэ. Ол эрээри  үгэс буолбут матыыптары уларытыы, тылы сыыһа туттуу, олоҥхо тутулун, ис хоһоонун быһыта-орута тардан, сүөгэйин-сүмэтин сымсатан толоруу баар суол...

Гавриил Колесов төрүт ньыманы тутуһан толорорун музыковед, историческай наука хандьыдаата Аиза Петровна Решетникова «биир артыыс тыйаатырыгар» холообута. Урукку кырдьаҕастар курдук өрөспүүбүлүкэни кэрийэ сылдьан олоҥхолообутун, норуоту кытта алтыһан, былыргыны сураһан, ырыаһыт-тойуксут, олоҥхолуур да дьоннуун атах тэпсэн олорон сэһэргэспитин түмүгэр ити «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо чочуллан тахсыбыта диэн тоһоҕолообута.

Оттон биһиги, кини үөрэнээччилэрэ, Гавриил Гаврильевич «тыл иччилээх, тылы сөпкө саҥарыахтаахпыт, туттуохтаахпыт» диирин элбэхтик истэрбит. Олоҥхоҕо үчүгэй өрүт элбэх, ол өрүтү олоххо таба туһаныахха, туттуохха. Үгэспит барыта олоҥхоҕо сылдьарын умнар табыллыбат.

– Учууталыҥ олоххор Геннадий Павлович Любимовы көрсүһүннэрэн турар.

– Учууталым төһө да биһиги кэккэбитигэр суох буоллар, кини аата умнуллубат түгэннэри төрөтө, көрсүһүннэрэ турар курдук эбит. Гавриил Гаврильевич үс оҕото Ленинградтааҕы Судаарыстыбаннай консерваторияны үөрэнэн бүтэрбиттэрэ. Кыыһа Оксана Гаврильевна, уола Владимир Гаврильевич буоламмыт, Нина Павловна тыыннаах эрдэҕиттэн, Геннадий Павловиһы Санкт-Петербурга билэр дьоммут нөҥүө көрдөөн турабыт. Биир сибидиэнньэнэн «олохтон барбыта» диэннэр, көрдөөһүммүтүн тохтоппуппут.

Онтон 2001 с. академик, историческай наука доктора Василий Николаевич Иванов ХИФУ-га Олоҥхо институтун тэрийэригэр миигин институкка үлэҕэ ыҥырда. Бу сылтан саҕалаан үлэм күөстүү оргуйбута – экспедицияларга, конференцияларга айан, чинчийии үлэ, матырыйаал хомуйуута, кинигэ таһаарыыта, ыстатыйалары суруйуу. 2015 с. Сергей Зверев «Куллустай Бэргэн» олоҥхотунан үҥкүү туруоруутугар учууталым К.Д. Уткинныын фольклорга консультант буолбуппут. Аны бэс ыйыгар Санкт-Петербурга Римскай-Корсаков аатынан консерваторияҕа барар буоллубут. Ол барыыбытыгар искусствоведение доктора композитор Игорь Воробьевы анаатылар. Тиийиибитигэр сахалар Ольгино диэн сиргэ ыһыахтаары сылдьаллар эбит. Композиторбытыгар тыыннаах оһуокайы, ырыаны-тойугу иһитиннэрээри, тутуспутунан ыһыахха бардыбыт. Арай, иһиттэхпинэ, «награждается знаком «Гражданская доблесть» Любимов Геннадий Павлович, звукорежиссер Ленинградской фирмы «Мелодия» диэтилэр. Мин соһуйдум да, үөрдүм да. Сыана диэки бардым. Көрдөхпүнэ, торуоскалаах, аҕам саастаах киһи тыл этэ турар. Үөрүүбүттэн хараҕым ууланна. Г.П. Любимовтыын ол курдук көрсүбүппүт.

Дьокуускайга кэлэн, тележурналист Евдокия Избековаҕа Г.П. Любимовы көрсүбүппүн кэпсээбитим. Көрсүһүү түмүгүнэн ити сыл Санкт-Петербурга кини туһунан тэттик документальнай киинэ уһуллубута.

Геннадий Павлович олоҕун аргыһа Галина Николаевналыын бииргэ олорбуттара үйэ аҥаарыттан ордубут. Саха сиригэр «Мелодия» фирма сорудаҕынан уопсайа үстэ кэлэ сылдьыбыт. Ол курдук, Гавриил Колесовы, Иван Алексеев-Хомус Уйбааны, Аиза Решетникованы, саха норуодунай суруйааччылара Николай Мординов-Амма Аччыгыйын, Василий Соловьев-Болот Боотуру, Бырааттыы Семен, Софрон Даниловтары уо.д.а. пластинкаҕа устан үйэтиппитэ.

Гавриил Колесов олоҥхолуурун Ленинград куоракка 1968 с. устубут. Метро сырыыта бүппүтүн кэннэ, сыанаҕа шалаш оҥорон уһулбуттар эбит. Тоһоҕолоон  суруйдахха, Платон Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун биир ый кэриҥэ устубуттар. Научнай консультана оччолорго Москваҕа Аан дойду литературатын институтугар үлэлиир Иннокентий  Пухов, музыкальнай эрэдээктэрэ Галина Кривошапко эбиттэр. Барыта 9 гигант пластинкаҕа уопсайа 8 чаас 10 мүнүүтэ кээмэйдээх гына суруйбуттар.

Г.П. Любимовтыын билигин даҕаны хам-түм билсэбит. 2018 с. киниэхэ оччотооҕу култуура миниистирэ В.И. Тихонов уурааҕынан «СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ» анал аат иҥэриллибитэ.

Саха сирин норуоттарын музыкатын уонна фольклорун түмэлигэр Г.П. Любимов звукорежиссер быһыытынан туттубут мала Санкт-Петербург куоракка Саха сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтин исписэлииһэ Е.М. Петров көмөтүнэн 2019 с. тиксэриллибитэ.

– Варвара Валерьевна, сүдү учууталга үөрэнэн улахан үлэни ыытаргар махтанабын. Төрүс үгэс үйэлэргэ тыыннаах буоллун!