Тыылга кыайыыны уһансыбыта

Хос сиэнэ Валерия Турантаева, Намнааҕы гимназия 5-с кылааһын үөрэнээччитэ; ийэтэ Парасковья Николаевна Турантаева, Николай Васильевич Иванов-Кыһычча Ньукулай сиэнэ.

Кыайыы 80 сыла киһи аймахха сүдү суолталаах, харах уулаах, өрөгөйдөөх бырааһынньыкпыт буолар. Кыайыы туһа диэн сэрии хонуутугар сырдык тыыннарын  толук уурбут дьоммутун, ону тэҥэ тыылга сут-кураан, аас-туор олоххо олорон күнү-түүнү ыпсаран, хары күүһүнэн үлэлээбит тыыл бэтэрээннэрин ааттарын үйэтитэр биһиги ытык иэспит. Олор истэригэр биһи хос эһэбит, Арбын нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Николай Васильевич Иванова-Кыһычча Ньукулай туһунан эбээбит Нина Николаевна кэпсээниттэн сиэттэрэн суруйдубут.

Хос эһэбит 1918 с. ыам ыйын 15 күнүгэр 17-с оҕонон күн сирин көрбүт. Бу 17 оҕоттон баара-суоҕа 5 эрэ оҕо хаалан улааппыттар. Уоннааҕылары оҕо сырыттахтарына оччотооҕу ыарахан олох содулуттан дьаҥ-дьаһах ылан барбыт. 1938 с. эһэбит төрөппүттэрэ холкуоска киирэн үлэ-хамнас буолтар. Оччотооҕу кэм сиэринэн эһэбит туох да үлэттэн толлон турбат, барыны бары сатыыр, кыайар-хотор туруу үлэһит буола улаатар. Ийэлээх аҕата  уолларын баара-суоҕа 3-с кылааһы бүтэттэрэн баран, кэлэригэр-барарыгар ыраах диэн, үөрэҕиттэн тохтотон кэбиспиттэрин кэлин хомойо ахтара, үөрэҕэ суоҕум мэһэй буолара диэн кэпсиирэ үһү.

1940 сылтан биригэдьиирдээбит, аҕа саастаах дьоно сүбэлээн-амалаан үлэҕэ уһаарыллыбыт. Ити кэмҥэ Дьокуускай куоракка буҕаалтырдар семинардарыгар ыытаннар үөрэттэрбиттэр.

1941 сыллаахха уоттаах сэрии саҕаланан, эдэр, туруук, чэгиэн дьоннорун сэриигэ ылбыттар. Сэрии буолбута иккис сылыгар убайа Сэмэн Васильевиһы, сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олордоҕуна, бастакы хомуурга ылан барбыттара кэлин «сураҕа суох сүттэ» диэн сурук кэлбитэ үһү. Онтон бу сыл сэриигэ иккис хомуурга «Ворошилов» холкуос бэрэссэдээтэлэ Бугаев Федот Прокопьевич ыҥырыллан, холхуоһун бэчээтин, «кыайдаҕына бу уол кыайыа, үлэҕэ дьоҕурдаах» диэн, эһээбитин бэйэтин оннугар хаалларан барбыт. Үлэһит илии диэн оҕонньор, эмээхсин, оҕо-дьахтар хаалан, кыайыы туһа диэн дьүккүөрдээхтик үлэлээбиппит диэн эһээбит астына ахтарын эбэбит Нина Николаевна кэпсээбитэ.

Бары тиэрдиллибит былааннарын чиэстээхтик толорон, нолуоктарын төлөөн иһэллэрин туһунан оччотооҕу оройуон хаһыатыгар суруйбуттарын астына ахтар эбит. Аҕа саастаах көлүөнэ дьон Кыһычча Ньукулай сэрии сылларыгар дьонун-сэргэтин түмэн, аччыктаппакка, сүөһүнү-сылгыны энчирэппэккэ дьүккүөрдээх үлэнэн чиэстээхтик кыайыыны уһансыбыппыт диэн киэн тутта, астына ахталлара. 1942 сылтан олохтоох Сэбиэт бэрэссэдэтээлинэн үлэлии сылдьан, Көбөкөнтөн төрүттээх Дьяконова Парасковья Николаевналыын билсэн, 1945 с. алтынньы ыйга ыал буолан, холбоһон, үстэ оҕоломмуттар. Хомойуох иһин, хос эбэбит ыарахан ыарыыттан ыалдьан 1955 с. бу дойдуттан күрэммит, эһэбит 3 оҕону бэйэтэ көрөн-истэн, үөрэттэрэн дьон оҥортообут.

1950 сс. бөһүөлэктээһин саҕаланан, Арбыҥҥа бэйэтигэр дьиэ-уот тутуутугар эһэбит биригэдьииринэн сылдьыбыт, уот станцията, кулууп, маҕаһыын дьиэлэрин, улахан хоттоннору туппуттар. Эһэбит маһынан да, тимиринэн да уһанара үһү. Остуол, олоппос, ыскаап, дьыбаан бэйэтигэр да, дьоҥҥо да оҥортоон биэрэр эбит. Бэйэтигэр оҥорбут остуола, шифоньера, хомуота, олоппосторо, дьыбаана Арбыннааҕы дьэбитигэр билигин да үчүгэй туруктаах туттулла тураллар. Өссө Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыһан, сүрдээх эрэйдээх, моһоллоох айаны ааспыппыт диэн кэпсиирэ үһү.

Кэлин сопхуос буоланнар «Уус дьиэтин» тутаннар, эһэбит сопхуоска ууһунан үлэлээбит, ол курдук ханнык баҕарар косилка, мунньар, тиэхиньикэ атын да чаастара алдьаннаҕына уһааран, таптайан оҥорон биэрэрэ үһү. Сарсыарда эрдэттэн кини уһанар балтатын чыҥкыныыр тыаһыттан балааккаҕа сытан уһуктар этим диэн кэпсиир эбэбит. Кэлин сыбаарканы баһылаан астына туттара диирэ. Оттон кыһынын кадровай булчутунан сылдьан, социалистическай куоталаһыы ударнига буолуталаан үөрэрэ үһү.

Эһэбит олоҥхоһут, оһуохайдьыт үтүөтэ этэ. Ыһыахтарга, үөрүүлээх түгэннэргэ кини оһуохай этэрэ үһү. Атах оонньуутугар, мас тардыһыытыгар иннин биэрбэтэ дииллэр. Күһүн, саас хойукка диэри муҥха тэрийэн дьонун-сэргэтин собонон элбэхтэ күндүлээбит. Эһэбит үс оҕону соҕотох иитэн-үөрэтэн, үлэҕэ уһааран дьон кэккэтигэр, олох киэҥ аартыгар кынаттаабыта диэн эбэбит Нина Николаевна махтана ахтар. Үлэттэн эрэ ситиһиини, үтүө ааты ылыаххыт диэн үөрэппитэ-такайбыта оҕолорун олоҕор олук буолбута.

Биһиги, хос сиэннэрэ, эһэбит олорбут олоҕунан киэн туттабыт, холобур оҥостобут!