Тиэргэни тупсарыы – 89 саастаах кырдьаҕас илиитигэр

Бу дьиэҕэ олорор ытык кырдьаҕас Борис Иванович Матвеев бэйэтин үбүнэн уонна харытын күүһүнэн көҕөрдүү үлэтинэн утумнаахтык дьарыктанан кэлбитэ сүүрбэттэн тахса сыл буолла. Биһиги 89 саастаах Борис Ивановиһы дьиэтин таһыгар түбүгүрэ сырыттаҕына таба туттубут:

– 23 сыллааҕыта бу дьиэни атыылаһан, кэргэмминиин, кыыспыт суох буолбутугар, үс тулаайах хаалбыт сиэммитин көрөөрү, Ленскэйтэн көһөн кэлбиппит. Кыыспыт олох эдэр сааһыгар бараахтаабыта. Онон сиэннэрбитин көрүүгэ-истиигэ суһаллык биһиги наада буолбуппут.

Бастаан көһөн кэлэрбитигэр дьиэ саҥатык эрээри, соччо көрүүтэ-истиитэ суох курдук этэ. 2018 сыллаахха кэргэним ыалдьан олохтон туораабыта. Урут наар айылҕа туонатыгар бииргэ сылдьар, бултуур, балыктыыр идэлээх ыал этибит. Эмээхсиним суох буолбутун кэнниттэн биир сыл буолан баран, кинини ахтарым бэрдиттэн, кини сөбүлүүр дьарыга этэ диэн, сибэкки олордуутун саҕалаабытым. Ол курдук 2019 сыллаахха дьиэм хас биирдии подъеһыгар “Убаастабыллаах дьиэлээхтэр!” диэн тылларынан саҕаланар биллэриилэри суруйан ыйаабытым. Чэ, быһата, олохтоохтор бары сүбэбитин холбоон, бу дьиэбитин өрө тардыахха, тиэргэммитин тупсарыахха диэн  ыҥырыы таһаарбытым.

Дьиэбититтэн икки дьахтар миигин сүрдээҕин өйөөбүттэрэ, тута көмөлөһөн, хамсанан-имсэнэн барбыттара – Мэҥэ Хаҥаластан уонна Ленскэйтэн көһөн кэлбит ыаллар этэ. Кинилэргэ махталым олус улахан, кэмигэр өйөөн, дьон санаатын уларытарга көмөлөстөхтөрө дии. Онтон ыла мас олордуута барбыта. Биир бэйэм дьиэ эргин 70-ча маһы олортум.      

Биэнсийэтиттэн үбүлээн

Борис Иванович эрдэттэн былааннаан биэнсийэтиттэн сыллата 10 тыһыынча солк. көҕөрдүүгэ диэн тыырар эбит. Уонна ол сууматын иһинэн-таһынан сибэкки арассаадатын, хара буору, ноһуому сыллата атыыласпыта номнуо 7 сыл буолбут. Гагаринскай уокурук биир сыл арассаада уонна буор биэрэ сылдьыбыт.

Кырдьаҕас хапытаалынай өрөмүөн кэмигэр дьиэ тулатын аспааллыылларыгар кытыытын тоҕо арыылаан хаалларбыттарын билигин да сөҕөр. Онтулара хас ардах кэнниттэн бырыы да бадараан буолара дьон сылдьарыгар мэһэйдиирин, дьиэҕэ да бадараан таһылларын иһин бэйэтэ онтон-мантан матырыйаал булан, Ленскэйтэн көһөрөн аҕалбыт көбүөрдэрин бысталаан тэлгээн эҥин, аспаал суолга диэри тротуар-муоста оҥорбут. "Бу күннэргэ тротуарнай билиитэ аҕалан кыстаатылар, арааһа, тугу эрэ оҥороору гыннылар", – диир. 

Олордор мастарын нэһилиэнньэни хаарбах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан көтүрүллэр дьиэлэр тастарыттан түөрэн ылар эбит. “Син биир күрдьүллэр, өлөр мастары ылабын. Урукку палисадниктарыттан хара буорун кытта тиэйэн ылааччыбын. Бэйэм таачканан таһабын”, – диир.

– Бастаан утаа бэйэм палисадникпар мас, сибэкки олордон саҕалаабытым – көрдүннэр, санаалара көнньүөрдүн, үтүктүөхтэрэ диэн. Палисадникпын (балконун аннынааҕы сири тупсарбытын этэр – Аапт.) тупсаран саҕалаабытым 7 сыл буолла.

Онтон оҕо былаһааккатыгар 40-тан тахса сибэкки олордор дьааһыктары оҥортообутум, хара буорун таһан бэлэмнээн биэрбитим. Манна олорор кыргыттар сыллата сибэкки арааһын олордоллор. Быйыл ордук үчүгэйдик дизайыннаан олордубуттарыттан киһи көрөн үөрэр эрэ. Быйыл биир 80-чалаах пенсионерка миигин үтүктэн 1-кы подъезд иннигэр араас дьэрэкээн сибэккини олордубут. Онон олохтоохтор бэйэлэрин санааларынан көҕөрдүүнү ыытыахтарын сөп диибин.

Кыһыл көмүс сыбаайба

Борис Иванович "Памятные вещи. Хранить постоянно!" диэн суруктаах дьааһыгын балконтан киллэрэн көрдөрөр. 

Куоракка көһөн кэлэн олохпутун үс тулаайах сиэммитин – биир уолу, икки кыыһы көрүүгэ анаабыппыт. Киһи киһитэ буолан тахсалларын курдук кыһаллан иитэ сатаабыппыт. Улахан сиэммит  Ил Түмэн дьокутаата, туруу үлэһит, меценат Василий Николаев. Василий – биэс оҕолоох ыал аҕата, Новосибирскайга тимир суол институтун бүтэрбитэ уонна Судаарыстыбаннай сулууспа уонна нолуок эйгэтигэр иккис идэтин ылбыта. Орто кыыс Светлана – үс оҕолоох ийэ, Пединституту бүтэрэн психолог идэтин ылбыта, иккис идэтэ – таҥас дизайнера, онон сөбүлээн дьарыктанар. Кыччыгый сиэним Тамара юрист идэлээх, эмиэ үс оҕолоох ийэ. Бу олорбут олохпор саамай улахан ситиһиим – сиэннэрим элбэх оҕолоох дьоһун дьон буолан тахсыбыттара. Ону санаатахпына, сүрэҕим долгуйар.

"Оҕо дьиэтиттэн" киһи буолан тахсыбытым"

Борис Иванович – Ленскэй оройуонун бочуоттаах олохтооҕо, үйэтин тухары эппиэттээх уонна салайар үлэҕэ таһаарыылаахтык үлэлээбит чулуу киһи. Бэйэтин кэмигэр Ленскэй райкомугар Пропаганда салаатыгар, Партия хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн, онтон киин куоракка көһөн кэлиэр диэри Сир уона сир ресурсаларын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн уһуннук үлэлээбит.

Биэс саастааҕар төгүрүк тулаайах хаалан Оҕо дьиэтигэр иитиллибит. Борбуйун көтөҕөөт үөрэнэ барар кыаҕа суох буолан, сопхуоска араас хара үлэҕэ, үксүн Бэчинчэҕэ мас кэрдээччинэн сылдьыбыт. Ол сырыттаҕына тыыппалаах уолу оччотооҕу салалта таба көрөн, партияҕа ылбыттар уонна Читаҕа Партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттар. Үөрэҕин бүтэрэн кэлээтин кытта Эдьигээҥҥэ Пропаганда салаатын инструкторынан анаабыттар. Түөрт сыл табаһыттар ыстаадаларын, балыксыттар биригээдэлэрин кэрийэ сылдьан дойдуга буола турар быһыыны-майгыны кэпсээн,  көргүөмнээх үлэҕэ, үөрэххэ  көҕүлээн, сырдатыы үлэтин ыыппытын Борис Иванович билигин да долгуйа ахтар. Бииргэ үлэлээбит дьонун ааттарынан, дуоһунастарынан, ким киниэхэ тугу сүбэлээбитин, тугунан көмөлөспүтүн бэркэ өйдүүр, үөрэттэрбиттэригэр, киһи буоларыгар көмө буолбуттарыгар олус улахан махталлаах.

Аны туран, оччотооҕу хотугу улуустар сүрдээх хаалыылаахтар этэ диэн кэпсиир. Арыгыга умсугуйуу баара кистэл буолбатах этэ диир. Үлэлээбитин тухары дьону чөл олоххо тардыһыыга ыҥырбыт, көмөлөспүт эбит. Биир табаҕы тардыбатах. Ол эрэн биирдэ эмэ, санаам түстэҕинэ, биир ыстакаан вино иһиэхпин сөп диир.

Эдьигээҥҥэ ананан тиийбитин кэннэ үс сылынан сопхуос дириэктэринэн анаабыттар. Оройуоҥҥа таба ахсаанын муҥутуур чыпчаалга – 12 тыһыынчаҕа тиэрдэ сылдьыбыттарын, бөһүөлэктээһин саҕана оскуолалары, кулууптары, о.д.а. туттарбытын кэпсиир. Онтон таһаҕас тиэнэн иһэр дебаркадер муора буурҕатыгар саахалланан, киһи өлүүлээх иэдээн буолбутугар сүрэҕэр олус чугастык ылынан, инсуллаан хаалбыт. Ол иһин дойдутугар Ленскэйгэ төннүбүт. Дойдутугар Бэчинчэҕэ алмаас тэрилтэтин хаһаайыстыбаннай чааһыгар начаалынньыгынан анаммыт. Мииринэй куорат тутулларыгар бөртөлүөт былаһааккатын туттаран, нэдиэлэҕэ үстэ үүт, сүөгэй, торбос идэһэлээн ыытар этибит диэн кэпсиир.

Ол кэннэ үөрэҕин салҕаан ССКП КК иһинээҕи Үрдүкү Партийнай оскуоланы бүтэрбит. Үйэтин тухары дьон туһугар үлэлээбит киһи.

"Уһун үйэлэниим кистэлэҥэ боп-боростуой: Быраастар кичэллээх көмөлөрө уонна көхтөөх, чөл олох"

– Мин кэргэмминиин 58 сыл эн-мин дэһэн иллээхтик уонна дьоллоохтук олорбуппут. Кэргэним Сунтаар кыыһа Тамара Васильевна Николаева диэн этэ. Таптыыр кыыспын кытта 8 сыл устата билсэн, доҕордоһон, сурук бөҕөнү суруйсан баран тохсус сылбытыгар, кини училищетын бүтэрбитин кэннэ, ыал буолбуппут. Кыыстаах уолламмыппыт. Кыыспыт эрдэ бараахтаабыта...

Уолум 60-чата буолла, Дьокуускайга чааһынай дьиэ туттан ыал буолан олорор, улахан массыынанан таһаҕас таһыытынан дьарыктанар. 6 сиэннээхпин, 14 хос сиэннээхпин, 1 хос сиэннээхпин.

Көрөр-истэр быраастарым сүрэҕиҥ мөлтөһүөр, соҕотоҕун олороруҥ кутталлаах, оҕолоргор көс дииллэр. Авиапорт эргин олорооччуларга саҥа поликлиника тутуллубута олус табыгастаах, доруобуйабын быраастарым наһаа кичэйэн көрөллөр, үлэлиир усулуобуйалара биллэ тубуста – онтон үлэһиттэр сүргэлэрэ көтөҕүллүбүтэ көстөр, нэһилиэнньэ да абыранна. Билиҥҥитэ бэйэм-бэйэбин толору дьаһанан олоробун. Оҕолор кэлэ-бара билсэ сылдьаллар. 90 сааспын туоларым чугаһаата, онтон антах доруобуйам туругуттан көрүөм, оҕолорбор да көһүөхпүн сөп...

Уһун үйэлэниим кистэлэҥэ боп-боростуой: быраастар кичэллээх көмөлөрө уонна көхтөөх, чөл олох.

Ленскэйи чөлүгэр түһэрии быйыл 25 сыла

ленский-вестник.рф хаартыската. 

– Бу билигин ууга барар хоту улуустары көрөн хараастабын. Бэйэм халаан иэдээнин билбит киһибин. Саамай улахан халаан Ленскэйгэ 2001 сыллаахха тахса сылдьыбыта. Мин таас дьиэ иккис этээһигэр баар кыбартыырабар муостатынан таһаарар гына улахан уу кэлбитэ. Дьиҥнээх иэдээн этэ. Ол саҕана ЫБММ миниистирэ Сергей Шойгу кэлэн мотуорунан уста сылдьан кэрийбитэ, эт хараҕынан көрөн, дьону кытта кэпсэтэн барбыта. Аспытын, килиэппитин, иһэр уубутун дьиэ кырыыһатыгар бөртөлүөтүнэн аҕалан быраҕан биэрэллэринэн олорбуппут. Дойдубут олох хас эмэ көстөөх сиринэн тайаан сытар муора буолан хаалбыта, улахан уу биэс суукка турбута. Мас дьиэлэри бүтүннүү имири сотон илдьэ барбыта. Ленскэй куорат киинигэр аҕыйах таас дьиэ туран хаалбыта. Бэрэсидьиэн Владимир Путин бэйэтинэн кэлэн барбыта... 

Быйыл Ленскэй куораты чөлүгэр түһэрии 25 сылын бэлиэтиибит. Урусхаллаах халаан кэннэ 9 мэндиэмэннээх дьиэлэр дьэндэспиттэрэ, тупсарыы үлэтэ бөҕөтө барбыта. Уруккуттан олох атын, аныгылыы тииптээх куорат буолан турар. Урут сыл аайы баран кэлэр этим, быйыл барбатаҕым биэс сыл буолла. Ол эрэн оройуоммун кытта сибээспин сүтэрбэппин. Саҥа талыллыбыт салайааччыларга, урут үлэлээбит киһи быһыытынан, хайаан да бэйэм санаабын этэ олоробун, сүбэ-ама да биэрэбин.

***

– Уопсайынан куоракка баар элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ олорор эдэрдэргэ да, кырдаҕастарга да туһаайан этиэм этэ: хаһан эрэ ким эрэ кэлэн эһиги олорор усулуобуйаҕытын тупсарарын кэтэспэккэ, бэйэҕит санааҕытынан тупсарыы үлэтин ыытыҥ!

Былырыын “Киин куорат Күөх кубога” диэн наҕараадаҕа тиксибитим, өйдөбүнньүк бэлэхтээх этэ – онтон наһаа үөрбүтүм, санаабар наһаа астыммытым – маннык бэлиэтииллэрэ киһиэхэ хайаан да эбии күүс-уох биэрэр диэн чорботон бэлиэтиэм этэ.