Туойдьут төлөйдөр кэрэ-уран оҥоһуктары үксэтэллэр

Араас өҥнөөх кыраасканан тупсаран биэрэллэр эбит. Бэйэтэ ускуустуба мааны оҥоһугар тэҥнээх, сүрүнэ, уу  сахалыы тыыннаах, сылаас эйгэлээх сувенирдарын, киэргэллэрин тыа сирин талааннаах дьоно айан-тутан, оҥорон таһаараллар.  

“Кыайыы 50 сыла” успуорт уораҕайыгар соторутааҕыта буолан ааспыт урбаанньыттар быыстапка-дьаарбаҥкаларыгар ол оҥоһуктарга түбэһэ түһэн, чахчыта да, харахпын сылаанньытан, манньытан турабын.

Тэрээһиҥҥэ кэлбит  Наталья Егоровна Гуляеваны  кытта билсэн, кылгастык да буоллар сэһэргэһэн ааспытым. Кини туойдьут ураты умсулҕаннаах  дьарыгар анаан-минээн дьону-сэргэни үөрэтэр буолбута бэлиэр төрдүс сыла буолбут.

Кини кэпсээниттэн билиһиннэриим:

–Төлөйгө туой куруһуогун ыытабын. Дьон олус диэн сэргээн-сэҥээрэн кэлэн дьарыктанар. Ол иһигэр улахан да, оҕо да дьон бааллар. Үөрэппит кэмим устата, суруйбут испииһэкпэр киллэрбиппинэн, 80-тан тахса киһи үөрэнэн барда. 

Тоҕо “Туойдьут төлөйдөр” диэн ааттаммыппыт туһунан историялаах. Манна Туймаада ыһыаҕар, Үс Хатыҥҥа киирэн кыттыбыппыт. Ону көрөн баран, биһиэхэ СӨ култуура миниистирэ Афанасий Иванович Ноев бэйэтэ биэрбит, сүрэхтээбит аата буолар.

Салайааччыбыт – кулуупка уус-уран салайааччынан (худрук) үлэлии сылдьыбыт –  Евдокия Ефимовна граҥҥа сайаапка суруйан, бырайыак бэлэмнээн, хата, быйыл, 2026 сылга, Ил Дархан пуондатын граныгар кыттан, кыайан, 1 мөл. солкуобайы ылан, үөрүүбүт үрдэ суох.

Ол үппүтүгэр туой оҥоһугу бэлэмнииргэ туттуллар улахан оһоҕу, тэриллэри, матырыйаалы ылбыппыт. Онтубут кэллэ, онон күүстээх үлэ күүтэр.

Атырдьах ыйыгар, Төлөйгө бэстибээл тэрийэн ыыппыппыт. Олус элбэх киһи кэлэн кыттан, сүргэбит көтөҕүллүбүтэ.  Ол иннинэ нэдиэлэни быһа, тохтоло суох ардах түспүтэ. Суол алдьанан, дьон кэлбэт буолла диэн, бастаан олус диэн долгуйбуппут. “Күнүн көһөрөрбүт дуу, дьиэ иһигэр ыытарбыт дуу?”, – диэн толкуйга кытта тиийэ сылдьыбыппыт. Ол эрээри бачча тэрийэ соруйан баран, хайаан да кэмигэр уонна таһырдьа буолуохтаах диэн санаа баар бөҕө буоллаҕа.

Арай бэстибээл буолар күнүгэр сарсыарда турбуппут – халлаан астыбыт, күн бөҕө. Ыҥырыылаах ыалдьыттарбыт бадарааны бадараан, чалбаҕы чалбах диэбэккэ, Уус Алдантан, Мэҥэ Хаҥаластан,  куораттан, Горнайтан тиийэ (бүтүн хамаанда тэринэн кэлбиттэр этэ) айаннаан кэлэн, 200-чэ буолбуппут. Күн-дьыл эрдэттэн туран биэрбитэ буоллар, букатын да баһаамныа эбиппит. Кэлэн араас куонкурустарга кыттан,  оҥоһуктарын быыстапкаҕа туруоран, бэйэтэ ыһыах тэҥэ бэртээхэй тэрээһин буолбута.  Бары да астынан тарҕаспыппыт.

–Бэйэҥ туох идэлээххиний, ханна үлэлиигиний?

–1985 сыллаахха Дьокуускайдааҕы художественнай училищены бүтэрбитим. Уһуйбут учууталым Владимир Давыдович Иванов диэн этэ. Ол кэнниттэн уһуйааҥҥа, оскуолаҕа үлэлии сылдьыбытым. Билигин – Оҕо айымньытын киинин Чурапчы иһинэн  үлэлиир  “Радость”  филиалын  педагогабын. Оҕолору дьарыктыыбын. Ону таһынан уопсастыбаннай үлэ быһыытынан улахан дьону туойунан оҥорорго үөрэтэбит. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыт эһээлэр, эбээлэр, бастайааннай үлэтэ суох дьон таах дьиэҕэ олорунан хаалбакка сэргиир дьарыктаах буолалларыгар көмөлөһөбүт. Дьоммут, инньэ гынан, үлэлээх дьон курдук хас күн аайы кэлэн, умсугуйан дьарыктаналлар.

– 4 сыл тухары 80 киһини үөрэппиккин эттиҥ. Төлөй, дьиҥэ, кыра ээ, билигин төһө нэһилиэнньэлээҕий? Этэргэ дылы, нэһилиэк хас үһүс олохтооҕо дьарыктаммыт быһыылаах?

– Оннук курдук. Олох кыра бөһүөлэк буоллаҕа дии! (Киэһэ кэлэн көрбүтүм, дойду 2021 сыллааҕы тиһэх биэрэпиһинэн, Төлөйгө оҕолуун-уруулуун 518 киһи олороро, –Л.) Эр дьон кэлбэт. Дьахтар өттө үксэ да сылдьыбыт диэххэ сөп. Ону таһынан атын сиртэн эмиэ кэлэн үөрэнээччилэр. Маастар-кылаастары ыытабын. Ону таһынан, быйылгыттан саҕалаан, били, граҥҥа оҥорбут бырайыакпыт чэрчитинэн, уон нэһилиэги кэрийэ сылдьан, баҕалаах дьону босхо үөрэтиэхтээхпин.

–Ээ, сөп-сөп. Итиччэ өйөммүт дьон, үөрүүнэн үлэлэһэр буоллаххыт.

–Нэһилиэктэн тарбаҕар талааннаах, туойга сыстаҕас алталыы киһини булан, дьарыктыахтаахпыт.  Оттон сайыныгар тиийэн, эмиэ үлэбит отчуотун быһыытынан, туойдьуттар бэстибээллэрин тэрийиэхтээхпит.

–Оҥоһуктаргытын көрдөххө, бэйэ-бэйэлэриттэн туох эрэ уратылаах буолаллар эбит. Биирдиилээн, хатыламмат оҥоһуктар да быһыылаах. Эһиэнэ судургутук халыыпка кутуу буолбатах, тарбах-илии көмөтүнэн, эр-биир ылан, нарылаан, тупсаран таһаарыы эбит?

– Оннук курдук. Холобур, бу – Ньургун Боотур олоҥхоттон бухатыыр ата. Олоҥхо сылгытын маннык оҥорооччулар, арааһа, маннык быһыылыыр-таһаалыыр ордук буолуо диэн, бэйэм толкуйдаан, айан-тутан таһаарбытым.

– Ханна да суоҕу бэйэҕит уобарас толкуйдаан, дьүһүннээн-бодолоон оҥоруу – бэйэтэ айымньылаах үлэ, Наталья Егоровна, сүрүн матырыйаалгытын – туойгутун хантан хааччынаҕытый?

-- Бастаан Намцырь трагыттан ыларбыт. Кэлин Чурапчы Хатылытыгар хостонор туойу ылабыт. Аны, онтугун бардыҥ да, туох да көҥүлэ суох ылбаккын ээ. Барыта официальнай көҥүллээх буолуохтаах. Сокуоммут оннук.

-- Дьэ! Ким эрэ көҥүл ылаат, бэлэм, айылҕа кумаҕын, тааһын хостуу-хостуу олохтоохторго бэйэбитигэр бас быстар сыанатыгар атыылыыр, ботуччу дохуоттанар. Оттон ким эрэ оҥоһук оҥостоору, өбүгэлэрбит туой дьарыктарын сөргүтээри туой хостууругар – эмиэ биир оннук көҥүл, лиссиэнсийэ ирдэнэр.

-- Ол иһин, бэлэм туойу атыыласпыт көнө.

Кэпсэтэ турдахпытына биир кырдьаҕас кэлэн кыттыһар. Кангалааска, чох хостуур сир таһыгар эмиэ туой саппааһа баарын этэр. Карьертан буор ылбыт сирдэригэр баар буолар үһү. “Онтон ылааччыгыт дуу?”, – диир. Егоровна да, мин да онно баарын саҥа истэр эбиппит. Киһибит салгыы кэпсиир: “Маҥаны аастахха, Марха үрэҕэ кэлэр. Ол кытыытынан, хайаҕа тахсыыга эмиэ баар буолааччы, ол туой мап-маҥан дьүһүннээх буолар”.

Биир интэриэстээх дьон сэлэһэллэригэр мэһэйдээмээри, сэмээр туора хаамабын. “Саха сатаабатаҕа суох” – диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ону Төлөй талааннаах тарбахтаах кэрэ аҥаардара туойтан кэрэ оҥоһуктары бэлэмнээн, дьону-сэргэни үөрдэ, үөрэтэ сылдьаллара да кэрэһилиир.