Туос хастааһын кистэлэҥнэрэ

– Прасковья Васильевна, туос хастанар кэмин араас источникка атын-атыннык суруйаллар. Манна эн санааҕын истиэхпитин баҕарабыт.

– Туос тула элбэх суруйуу баар. Бу от ыйын 21 күнүгэр диэри хастанар диэн буолар эрээри, ханнык бириэмэҕэ хастанарын айылҕа бэйэтэ ыйан биллэрэр. Онон чопчу бириэмэ, күн диэн суох.

Хатыҥ уута сүүрэн бүтүүтүн саҕана, сэбирдэҕэ сиппитин кэннэ, куйааран турар кэмҥэ хастанар, онтон эрдэлиир сатаммат. Аны туран, мээнэ, ыл да тахсан хастаабытынан барбаккын. Айылҕаны аһатан, көрдөһөн, сиэри-туому тутуһан ылыллар. 

Элбэҕи эмиэ хастаабаккын. Чараҥ кытыытыттан буолбакка, ол эбэтэр тыа саҕатыгар турар хатыҥнары тыыппакка, иһигэр киирэн, ис өттүттэн ылыллар. Аны бэйэ-бэйэтиттэн чугас эмиэ ылыллыбат. Синньигэс хатыҥтан, улахантан эмиэ ылыллыбат. Төһө кээмэйи ылыллар диир буоллахха, субатын алдьаппакка, киһи оройуттан киинигэр эрэ кээмэйи ылыллар. Хомойуох иһин, сорох ардыгар киһи үрдүгүн саҕаны ылбыт буолаллар, оннук быһыыланыы айылҕабыт барахсаҥҥа хоромньулаах.

– Биир дойдулааҕыҥ Мандар Уус туостан иһит тигээччилэр уһун үйэлэнэллэрин бэлиэтээн турар. Манна эн санааҥ?

– Тыый, Мандар Уус көрүүтэ олохтоох бөҕө буоллаҕа! Кини өссө туос күнтэн иҥэриммит күүһэ туһалаан эрдэҕэ диир. Оннук быһыылаах. 

Эбэм Даарыйа Мандарова эдэр эрдэҕиттэн туос иһит тигэринэн дьарыктаммыт эбит. Анараа дойдуга 99 сааһыгар барбыта. Сут бириэмэтэ таарыйбатаҕа буоллар, баҕар, өссө уһун үйэлэниэ эбитэ буолуо. Эбэбит урут тикпит иһиттэрин булуталаабыппыт. Ол иһиттэр аймах-билэ дьоммутун араҥаччылыыр харысхаллар диэн илдьэ сылдьабыт. 

Оттон уонна туоһунан дьарыктаныы чахчы киһини ыраастыырын, эмтиирин дьарыктанааччылар биһиги эппитинэн-хааммытынан билэбит диир кыах баар.

– Туоска дьарыгыҥ эбэҕиттэн утумнаммыт, төрүт дьоҥҥуттан иитиллэн кэлбит эбит. Бастакы саҕалааһын хайдах этэй?

– Саҕалыырым саҕана дойдум кырдьаҕас эмээхситтэрэ элбэҕи сүбэлээбиттэрэ. Ол сүбэлэр кэм аастаҕын аайы өссө күндү буолан иһэллэр. Биир дьиктитэ, ыарыйдахтарына, туостан киһи быһыылаах эмэгэт кырыйарбар көрдөһөр буолаллара. Уонна ону туттабыт, туһанабыт, көмөлөһөр дииллэрэ. Эмтиир кыаҕын кэпсээччилэр. Мин эмчит буолбатахпын, көннөрү эппиттэрин курдук оҥорон биэрэр эрэ буоллаҕым дии. Онон итиннэ бэйэлэрин санаалара, эрэниилэрэ эмиэ көмөлөһөр буолуон сөп. Уонна, Мандар Уус этэринии, туос күнтэн иҥэринэр ыраас күүһэ туһалааҕа чуолкай. Оттон туостан эмэгэт туһунан эттэххэ, ити чахчы баар. Хас биирдии киһи бэйэтигэр харысхаллаах буолуохтаах диэн өйдөбүлтэн. Бэйэлэригэр анаан ойуутун-дьарҕаатын ыйан туран харысхал эмэгэт оҥотторор дьон баар буолар.

Онон бастакы саҕалыырбар ытык дьонум тустаах билиилэрин араас өттүттэн иҥэрбиттэр эбит дии саныыбын.

– Моҕол ураһа туһунан сураҕы элбэх саха дьоно курутуйа истибитэ. Мандар Уус кыһата быйылгыттан үлэтэ бу тула туһуланар эбит дии? Уонна төһүү күүһү салайар түмсүүҥ ылар эбит.

– «Мандар кыһата» үлэлээбитэ 19 сыл буолла. Урукку өттүгэр наар уолаттар быһах охсорго үөрэнэ кэлэр этилэр. Мандары кытта алтыһан, кини кэпсээннэрин истэн, үйэлээх үөрүйэххэ уһаарыллан бараллара.

Моҕол ураһабытыгар көмө буоллун диэн, "Кыыс ийэтиниин" диэн бырайыак иккис сезона бу күннэргэ аһылынна. Бастакы сезоҥҥа 11 паара сылдьан, Моҕол ураһа тас лиэнтэтин 11 миэтэрэ туоһу тигэн туттардылар. Бу сезоҥҥа эбэлэр сиэннэриниин, кыргыттар ийэлэрин кытта (барыта 9 паара) дьарыктанан эрэллэр. Уон хонукка 9 лиэнтэни тигэн туттарар соруктаахтар. Бу маннык тэринии биһиэхэ сүрдээх улахан көмө буолар.

Моҕол ураһаҕа үлэлэспит "Испэ туос" түмсүүбүтүгэр 12-бит. Онтон аҕыһа уус-уран оҥоһук маастара. Бэйэм норуот маастарабын уонна түмсүүнү сүрүннээччи киһи буолабын. Билигин бары күүспүтүн Моҕол ураһа чөлүгэр түһэригэр уурабыт. Маны таһынан иһиттэри тигэбит. Быыстапкаларга кыттабыт. Сакааска туос оҥоһуктары оҥоробут.

Өбүгэлэрбит төрүт дьарыктарын кэлэр ыччаппытыгар тиэрдэр соруктаах үлэлиибит. Эдэр ийэлэри эбии тардаммыт, үлэбит хайысхатын кэҥэтэр былааннаахпыт.

Аймахха туох дьарыктааҕынан көрөн, оҕону үлэҕэ сыһыаран, өбүгэбит ииһэ-ууһа сүппэтин туһугар үлэлэһэбит.

– Прасковья Васильевна, дириҥ ис хоһоонноох кэпсээҥҥэр махтанабыт. Үйэлээх үлэҕит түмүктээх буоларыгар эрэллээхпит. Ситиһиини!