Тииҥ

Наһаа долгуйа, үөрэн-көтөн, өрө көтөҕүллэн да туран ол Саҥа дьылы көрсүбүппүт.

Уон сэттэлээх-хастаах сылдьан, аны санаатахха, олох эдэр, отуччаларыгар эрэ тиийбит дьону: «Кырдьан хаалан баран тугу эмиэ олох олоро сатыыллар?» – диэн омнуолааччы буоллаҕым үһү. Түөрт уончалаах дьон мин харахпар олох оҕонньоттор, эмээхситтэр этилэр. Ол эрээри, бэйэм кинилэр саастарыгар тиийэн кэхтиэм диэн санаа төрүт киирбэтэ эмиэ туһугар дьикти. Ити дьону куһаҕаннарыттан кырдьыбыт курдук ылынарым. Мин буоллаҕына, үчүгэй киһи, куруук маннык сылдьар буолуохтаахпын. Ол саҕана хаһыс сылга хас саастанарбын биирдэ ааҕан-суоттаан көрбүтүм.

Ааспыт үйэ 70-с сылларын бүтүүлэригэр быһыылааҕа. Олох олорон тиийиэхтээх кэмим саамай тутаах кирбиитэ, бэлиэ түгэн бириэмэтэ – 2000 сыл буолуута. Үйэ уларыйар кэрэ-бэлиэ түгэнэ. Ол саҕана калькулятор, калькулятордаах сотовай телефон дэбигис илииҥ анныгар суох тэриллэр. Боростуой эбиини-көҕүрэтиини өйгөр оҥороҕун. Суоттаан көрбүтүм, 2000 сылга 39 саастанар эбиппин. Түөрт уон сааспар үктэммит киһи буолабын. Санаам тиийбэт ыраах кэм. Ол икки тыһыынча сылга хайдах-туох киһи буолуохпун тымтыктанан көрбүтүм баарай. Олохпор оннук уһун кэми ырыҥалаан өйдүүр, оҥорон көрөр дьоҕур отой да суох. Күннээҕинэн олорор киһи буоллаҕым. Сарсыарда турдум, аһаатым, үлэлии бардым-кэллим диэбит курдук. «Дьыл – хонук», «Киһи олоҕо диэн балаҕан түннүгүнэн чыычаах көтөн ааһарын курдук» саха суруйааччыларын кинигэлэригэр элбэхтэ хатыланар этиилэри кулгааҕым таһынан аһарабын. Мин олоҕум иннибэр өссө да буолунай. Муҥура биллибэт олохтоох киһиэхэ үчүгэйэ сүрдээх.

2000 сылбыт, арай, бу тигинээн кэлбит... Наһаа долгуйа, үөрэн-көтөн, өрө көтөҕүллэн да туран ол Саҥа Дьылы көрсүбүппүт. Бөһүөлэккэ түөлбэлэринэн уулуссаҕа ылбыппыт. Ульбуоп Саасалаах түөлбэлэригэр муус оҥоһуктара бу элбэҕин эриэхсит. Уһун баҕайы түөлбэ киһитэ барыта батар муус остуол кытары баара. Хаарынан оҥоһуктары түөлбэ аайы киһи ааҕан сиппэт этэ. Муус харыйалар гирлянда уотунан сандаараллара. Уулуссаларбытыгар аҕыйах лаампалаах дьоҥҥо кэрэ көстүү буолан сандааран-сырдаан тураллара. 2000 сыл! Эчи, дьиктитин... Мантан инньэ тэтэрээккэ үйэбит тухары тыһыынча тоҕус сүүс... хас эрэ диэн сылын суруйарбыт тохтуур... Атын үйэ кэлэр! 2000 сыл буолар түүнүгэр туох эрэ дьикти, ураты буолуо диэн кэтэһэбит. «Компьютердар 2000 диэни сатаан таһаарбаккалар бары алдьаналлар үһү», – диэн кутталлаах соҕус сабаҕалааһыннар бааллар этэ да ол бырааһынньык киэһээ ону эрэ санаабатахпыт. Кыһайбыт курдук ол күн -45°С тымныы буолбута. Сунтаардарга, биһиэхэ, муҥутуур тымныыбыт ол. Түөлбэ олохтоохторо, сыҕарыйан хамсыах айылаахтар, бары Урусулааннаах аттыларыгар, харыйабыт, хаар Дед Морозпут таһыгар мустан саҥа үөдүйэн эрэр китайскай фейерверк ыппыппыт. Синньигэс мас атахха олоро сылдьар пластмасса ракета көтүппүппүт киһилии халлааҥҥа кыырайбакка, табаарыһым Сааса түөһүгэр кэлэн түспүтэ. Хата, дьолго, оҕо-уруу, дьахтар сырайын булбатаҕа. Оннук умнуллубат бырааһынньык ааспыта. Хаардаах кыһын этэ, Саҥа дьыл иннинэ мин тиэргэним күрдьүгэ улахан киһи үрдүгүн саҕа буолбутугар чиҥэтэн, кытааппытын кэннэ оҥо хаһан кириэһилэ курдук моһуоннаах трон оҥорбутум. Үрдүгэр кыһыл өҥнөөх хортуоҥканы кырыйан «2000» диэн суруктаабытым. Түүн кэргэмминиин онно олоро-олоро оччотооҕу пленкалаах «Кодак» фотоаппаракка түспүппүт.

Саҥа үйэ туох да иҥнигэһэ суох үүнэн, олорбуппут курдук олоробут, үлэлээбиппит курдук үлэлиибит. Бастаан эрэ утаа уруучуканан «2000 сыл» сыл диэн суруйар дьиибэ соҕус этэ эрээри, түргэнник, буолуохтаах-буолуохтааҕын курдук үөрэммиппит. Мин буоллаҕына өйүм-санаам син биир били уон сэттэлээх-уон аҕыстаах сылдьыбытым курдук туга да уларыйбат. Син биир эдэрбин, кыайыгас-хотугас бөҕөбүн. Ол саҕана бу кырдьан эрэбин, отутум буолла, түөрт уонум буолла диэн муҥатыйар санаа да киирбэт. Эмиэ наар күннээҕи түбүктэртэн атыны толкуйдаан көрүү диэн сууйа суох. Онно төбөбүн үнтү сыспаппын. Биллибэтинэн саас кэлэн, тото кустаатыбыт. Сайын буолан. Ыксары оттоон. Оннук эмиэ күһүммүт эргийэн, сыыйа кыһын саҕаланна. Күһүн буолла да бастакы хаар түһүөҕүттэн куобахха туһахтыыр дьаллыктаахпын. Бастаан манна кэлэрбэр куобахха туһахтыыр киһини соччо сэҥээрбэттэр даҕаны этэ. Тайаҕы, эһэни сууһара сылдьар дьон кыраҕа кыһамматтар, аата оҕоҕо дылы диэн тыллаахтар. Ити билигин киһи барыта туһахчыт. Оччолорго ахсааннаах киһи дьарыга этэ. Мин оҕо сааспыттан илдьэ сылдьыбыт үөрүйэхпинэн туһахтаа да туһахтаа. Ким да былдьаспат, мин манна сылдьабын диэн көҥөөбөт туспа ыырдаахпын. Киһи уҥуохтарын кэннинэн тахсан, свалканы туораан, Саллаатынан, Харыйа Маары эргийэн, үрэх үрдүн өҥөйөн бөһүөлэккэ кыһыҥҥы суолунан эргийэн кэлэбин. Сылдьыбытым кэлиэхпиттэн уонтан тахса сыл буолла. Туох да уларыйбытын бэлиэтии көрбөппүн. Өрөбүл аайы хаам да хаам, сылайыы-элэйии диэни билбэппин. Туһахпар куобах иҥнэ сытарын көрдөхпүнэ син биир сэттис кылаас оҕотун курдук, сүрэҕим үөрэн тэбиэлии түһэр. Ис-испиттэн дьоллонон ылабын. Биир суол моһуоктуур. Туһах булан атыыласпаппын. Маҕаһыыҥҥа суох. Ол иһин күһүн аайы массыына шинатын уматан туһах оҥостобун. Онтукам сороҕор табыллыбакка, иҥнибит куобах, тиийэн кэллэхпинэ, көрдөрөн туран быһа түһэн куотан хомотор. Тозовкалааҕым буоллар тэйиччиттэн таах ытан кэбиһиэм этэ дии саныыбын. Ити кыһын булчуттар киискэ сылдьан бүтэн киирбиттэрин кэннэ атаспыттан Авдеевичтан тозовкатын уларсыбытым. Туһахха тыыннаах олорор куобаҕы, харахпар  көрдөхпүнэ, тииҥи ытан ылаары. Тииҥнэрим, куобахтарым тириилэрин киһибэр холбоон туттарар гына кэпсэттим.

Дьэ, биир кэтэһиилээх өрөбүл үүннэ. Улахан булчут киһи сиэринэн кыһыҥҥы сарсыарда үөл-дьүөл буолуута Кутар сыһыытынан ааспыт өрөбүллээҕи суолум омоонунан түһүнэ турдум. Аара икки куобахтанан Харыйа Маарбар киирэн сыһыы кэриитинэн барабын. Суолум олугун устун батыһан ойуур иһигэр турар туһахтарбын киирэн көрөттүү-көрөттүү. Ол сылдьан, ыраас баҕайы күн, үөһэттэн ааһан иһэр баай харыйам үрдүттэн туораах хахтара түһэллэр. Хантас гынан көрбүтүм, арай, күтүр харыйа саамай быстар уһугар тииҥ токуруйан олорор. Миигин көрөн тутан олорбут туорааҕын ыһыктыбыта сэниэтэ суох мутуктан мутукка иҥнэ-иҥнэ атаҕым анныгар хаарга аҥаарыгар дылы батары түстэ. «Оһо! Биир мөһөөк!» Аргыый саабын санныбыттан устан кыҥыы түһэн баран туура ытан түһэрдим. Тииҥим төбөҕө табыллан өлөн харыйа мутуктарыгар охсулла-охсулла сууллан түһэн иһэн биир киһи эрбэҕин саҕа мутукка биллэхтии түһэн ыйанан хаалла. Баҕар, бүтэһик тэбиэлэниитигэр мүччү түһүө диэн кэтэһэн көрдүм. Түспэтэ. Олох хамсаабат курдук өлөн хаалаахтаабыт. Ээ, маһынан быраҕан түһэриэххэ! Саабын харыйаҕа өйүү туруоран, мас көрдүү бардым. Киһи кыһайдаҕына эйиэхэ тута эпчиргэ буолар мас көстүө диэтэҕиҥ дуу? Мөлтөх баҕайы үс маһы булан быраҕан көрдүм. Харыйам үөһээ өттө лабаата хойуута бэрт. Мастарым онно иҥнэ сылдьаллар. Туһа суох.

Төбөбөр кыра сылдьан аахпыт сахалыы кэпсээним көтөн түстэ: ол кэпсээҥҥэ Долгунча диэн булчут тоҥус кыыһа итинник мутукка ыйаммыт тииҥин ылаары харыйа мутугун тозовканан тосту ытан ылара. Суруйааччытын бу туран өйдөөбөппүн эрээри, ол оруола суох. Мутугу тосту ытыахха эрэ наада. Туһалаата дии, аахпытым! Тозовкабын ылан тииҥ ыйанан турар мутугун ытыалаатым. Пахай, мутук тостон бэрт эйиэхэ! Онно туран өйдөөбүтүм ол Долгунча бытарҕан тымныыга мутугу тосту ыппыт буолуон сөп эбит. Биһиги Сунтаарбыт кыһына диэхтээн. Сылааһа бэрт. Сүүрбэччэ кыраадыс да суох. Тииҥим ыйанан турар. Үс-түөрт сиринэн тэһитэ ытыллыбыт мутук өссө кытааппыт быһыылаах. Мучумаан буолла. Булду хаалларыллыбат. Ол сокуон. Харыйам төрдүгэр тэпсэҥэлии туран өйдөөн көрбүтүм, арай, харыйам киһи ыстанан тиийэр үрдүккэ бэрт чиргэл көрүҥнээх ыйааһыммын уйуох айылаах сонос мутуктаах эбит.

«Ээ, мутукка ыстанабын. Подъем переворотом. Бүттэ. Онтон салгыы мутуга хойуу... Ыттан тахсан тииҥмин ылабын... Эчи боростуойун!» – дии санаатым. Бастаан кэлэн тииҥмин ытан баран устубут үрүксээгим үрдүгэр тас соммун устан бырахтым. Онтон ордук ыйааһыммын көҕүрэтэр таҥаһым, малым да суох эбит. Чараас хара сибиитэрэлээх мутукпар ыстанным да, тардынан «хачыгыратыы»... Пахай, бу тугуй? Отой да тардыммат эбиппин. Онтон бу олох соторутааҕыта армияҕа эҥин бэйэм тииҥ курдук этим дии! Турниктан сүрэҕэлдьээтэхпинэ түһэр этим эбээт! Ыйанан турабын, өсөһөн туран абаккара-абаккара тардынан били подъем переворотом оҥоро сатаатым да, кэтэҕим эрэ кэдэҥэлиир эбит... Хайыахпыный? Түстэҕим дии... Кыбыстан тулабын көрүннүм. Аны ким эмит туораттан позорбун көрбүтэ буолуо диэн... Хата, туоһу буолар киһи тыа ортотугар суох буолан абыраата. Бүттэҕим ол дии. Тииҥмин ылар атын ньыманы булбакка хомунан оннук барбытым. Киһи кырдьар эбит диэн санаа аан бастаан ол тииҥи кытта сибээстээх үөскээбитэ. Төбөбөр нуучча суруйааччыта Виктор Астафьев ханнык эрэ айымньытыгар: «После сорока у мужчины живот толще, ноги тоньше...» – диэбитэ элэҥнээн ааспыта... Мөлтөөбүппүттэн онно куттана санаабытым. Аныгыскы өрөбүлгэ сүгэлээх кэлбитим. Харыйаны кэрдэн түһэрэн тииҥмин ылаары. Булт хаалларыллыбат... Мин соһуйуом быатыгар, тииҥим иҥнибит мутугар суох этэ. Нэдиэлэ устата тыалга түспүт быһыылаах диэн харыйа төрдүн хаарын хаһыйа тэбиэлээн көрдүү сатаабытым да, булбатаҕым. Аны санаатахпына, туох эрэ тыҥырахтаах көтөр сытыы хараҕынан булан илдьэ барбыт быһыылаах. Онон ол харыйа кэрдиллибэтэҕэ... Оруобуна сүүрбэ сыл ааста ити кэмтэн. Сыл аайы кыһыны быһа харыйам аттынан ааһабын, турник оҥосто сатаабыт мутукпун көрөн сонньуйабын. Тииҥ иҥнибит мутуга оннук турар. Билигин ол мутукка диэри бэлэм кирилиэс да туруордахтарына ыттар кыаҕым суох. Ону билинэбин. Киһи олоҕо диэн, кырдьык, кылгас да эбит!.. Ол эрээри ол санааттан улаханнык сүөм түспэппин. Былырыыҥҥаттан сиэн уолаттарбын бэйэбин кытары илдьэ сылдьабын, туһахтыыр ыырбынан. Харыйам, тииҥим туһунан кинилэргэ кэпсээбэппин. Кинилэр харахтарыгар эһээлэрэ барыны-бары сатыыр, кыайар-хотор курдук өйдөбүлү үйэлэрин тухары илдьэ сылдьыахтарын баҕарабын. Уонна, туох кистэлэ кэлиэй, сотору ити туһахтыыр ыырбынан сиэннэрим, эдэрдии эрчимнээхтик бэйэлэрэ сылдьар дьон буолуохтара диэн эрэллээхпин... Бэйэм буоллаҕына били уон сэттэлээх оҕо киһи санаата санаалаах олоробун, сарсыҥҥы күнү долгуйа күүтэбин...