Тэллэй: туһата-буортута, хайдах астыахха?

Быйыл үгүстүк ардаан, дьыла сөп түбэһэн, хаһааҥҥытааҕар да элбэх тэллэй үүннэ. Саас эрдэлээн эбитэ дуу, инньэ бэс ыйын ортотуттан дьон тэллэйдээбиттэрин туһунан сурах социальнай ситимнэринэн тарҕаммыта. Оттон билигин, тэллэй хото үүнэр кэмигэр, дьэ чахчы, ойуур, тыа тэллэйдьитинэн туолла. Кэнники сылларга мөлтүү сылдьан баран хотоойутук тахсыбыт бу айылҕа бэртээхэй бэлэҕиттэн маппыт ахсааннаах буолуохтаах.
Тэллэйтэн бэрт элбэх бүлүүдэни астыахха сөп.  Тугу астыахха сөбүн көрүөх иннинэ бастаан кини туһатын-буортутун, төһө иҥэмтиэлээҕин ырытан көрүөх. Чинчийээччилэр тугу суруйаллар эбитий.

Туһата

Тэллэй олус аҕыйах калорийдаах. Инньэ гынан, ыйааһынын хонтуруолланар киһи тэллэйи төһө баҕарар куттаммакка күннээҕи рационугар киллэриэн сөп эбит. 100 г тэллэйгэ  ортотунан 25 эрэ ккал баар. Ол эрээри белогунан, клетчатканан баай уонна кыра углеводтаах буолан, киһини өр кэмҥэ тот сырытыннарар. Ол иһин тэллэйи үгүстэр диетическэй бүлүүдэҕэ киллэрэллэр.

Үүнээйи белогунан баай тэллэйгэ эти-сиини толору хааччыйар кыахтаах аминокислоталар бары кэриэтэ бааллар. Онон хайа эрэ төрүөтүнэн эттэн аккаастаммыттар тэллэйинэн солбуйуохтарын сөп эбит. Маны сэргэ тэллэй ордук күүс үлэҕэ сылдьааччыларга, спортсменнарга быччыҥнарын чөлүгэр түһэрэргэ туһалааҕа дакаастаммыт.

Тэллэй састаабыгар элбэх битэмииннээх. Холобур, уҥуоҕу бөҕөргөтөр, иммунитеты көтөҕөр Д битэмиин элбэх.

Ньиэрбэ систиэмэтэ сөпкө үлэлииригэр туһалаах B2 (рибофлавин), B3 (ниацин) уонна B5 (пантотеновай кислота) эмиэ бааллар. Киһи доруобуйатыгар дьоһун суолталаах калий, фосфор, алтан уонна селен курдук микроэлэмиэннэри тэллэй эмиэ толору хааччыйар кыахтаах.

Маны таһынан тэллэйдэргэ сүрэх-тымыр систиэмэтигэр туһалаах, атересклероһу сэрэтэр антиоксиданнар (эрготион, глутатион) бааллар. Оттон тэллэй клетчатката ас буһарар уорганнарга көмөлөөҕүн суруйаллар. Аны туран, тэллэй гликемическэй индексэтэ намыһах, хааҥҥа саахар таһымын эмискэччи үрдэппэт буолан, саахар диабеттаахтарга куттала суох эбит.

Буортута

Сорох тэллэй дьааттаах буоларын умнуо суохтаахпыт, холобур, үрүҥ сытыган тэллэй (белая поганка) уонна мухомор. Онон билэр эрэ тэллэйбитин хомуйабыт. Тэллэйтэн сүһүрүү сибикитэ: сүрэх өлөхсүйэр, хотуолатар, ис ыалдьар, көлөһүн аллар уо.д.а. Сиэниллэр да тэллэйи сыыһа астааһынтан сүһүрүөххэ сөп. Онон тэллэйи астааһын болҕомтону эрэйэр.

Ону сэргэ тэллэйгэ хитин диэн эттик баар буолан, киһи куртаҕа тэллэйи ыараханнык «буһарар». Ордук истэрэ-үөстэрэ аһаах дьон тэллэйи ыараханнык ылыныахтарын сөп. Оҕо дьоҥҥо эмиэ сиэппэт, улахан да дьон аһара чаастатык тэллэйи сииртэн туттуналлара ордук.

Тэллэй тула баартан буортулаах веществолары иҥэринэринэн биллэр. Онон тэллэйи суолтан, бырамыысыланнай тэрилтэттэн, сыбаалкаттан тэйиччи сиртэн хомуйуллуохтаах.

Тэллэйтэн тугу астыахха сөбүй?

Масленок миинэ

Масленок –300 г;

Хортуоппуй – 500 г;

Эриэппэ луук – 1 устуука;

Туус, мэлиллибит хара биэрэс, мас арыыта – бэйэ көрүүтүнэн;

Уу – 2 л;

Моркуоп – 1 устуука;

Күөх луук;

Лавр сэбирдэҕэ.

Тэллэйи ыраастаан баран хас да хос уунан сууйабыт.  Кыра гына кырбастаан баран уута көтүөр диэри хобордооххо ыһааран ылабыт. Уулаах көстүрүүлэҕэ бөдөҥ соломолуу кырбастаммыт хортуоппуйбутун кутан оргутабыт. Эриэппэ луугу кубиктыы, моркуобу соломолуу кырбаан кыра арыыга бэрт кыратык ыһаарылаан ылабыт. Буһуохча хортуоппуйдаах уубутугар тэллэйбитин кутан хортуоппуйа ситэ буһуор диэри оргутабыт, тууһун кутабыт. Лууктаах моркуоппутун эбэн өссө 5 мүнүүтэ оргутабыт. Ол кэннэ кырбастаммыт күөх луугу, биэрэһи уонна лавр сэбирдэҕин кутаат, мииммитин билиитэттэн ылан 10-ча мүн. туруора түһэбит. Бэртээхэй тэллэй миинэ бэлэм!

Сүөгэйдээх тэллэй

Тэллэй (масленок, бэс тэллэйэ), эриэппэ луук, сүөгэй, мас арыыта, туус, тума – кээмэйэ бэйэ сөбүлүүрүнэн.

Тэллэйи ыраастаан, сууйан баран туустаах ууга  10 мүн. оргутабыт. Ол кэннэ уутун сүүрдэн баран мас арыытыгар 30 мүн. ыһаарылыыбыт. Уута көттөҕүнэ, луугу, туманы, тууһу бэйэ сөбүлүүрүнэн кутабыт. Бүтэһигэр сүөгэйи кутан өссө 5 мүн. булкуйан ыла-ыла орто уокка туруорабыт.

Тэллэйдээх бөрүөк

Доруоһата суох араҥалаах (слоенай) тиэстэ – 300 г;

Масленок – 400 г;

Пекинскэй хаппыыста – 250 г;

Эриэппэ луук – 1 устуука;

Мас арыыта – 2 ост. нь.;

Сымыыт уоһаҕа – 1 уст.,

Күөх тума: ½ тутум;

Укуруоп уонна күөх луук;

Хара биэрэс, туус – бэйэ сөбүлүүрүнэн;

Кунжут – 1 кымаах.

Масленоктары кырбастаан саһарчы ыһаарылыыбыт. Оттон пекинскэй хаппыыста суон утахтарын соломолуу кырбаан луугу кытта туһунан ыһаарылыыбыт, тууһу, биэрэһи кутабыт. Манна ыһаарылаабыт тэллэйбитин, кырбастаммыт күөх тумабытын эбэбит. Бөрүөк начыыҥката бэлэм. Сойутабыт, ол кэннэ араҥалаах тиэстэбитин кыратык тэнитэн, онно начыыҥкабытын кутан ким хайдах сөбүлүүрүнэн бөрүөк быһыытын оҥорон таһаарабыт. Өрүү бөрүөк ордук кыраһыабайдык көстүө. Бөрүөкпүт тиэстэтин уоһаҕынан сотон баран кунжуту табыгынатабыт. Сылыйбыт духуопкаҕа 180 кыраадыска туруоран 20-25 мүн. буһарабыт. Бэлэм бөрүөгү сойута түһэн баран сылаастыы остуолга уурабыт.

Маринуйдааһын

Тэллэй (масленок, бэс тэллэйэ) – 2 л;

Уу – 1 л;

Туус – 1,5 ост. нь.;

Саахар – 2 ост. нь.;

Уксус – 1 ост. нь.;

Горохтуҥу хара биэрэс –20 уст.;

Лавр сэбирдэҕэ – 2 уст.;

Чеснок 1 өлүүскэтэ.

Тэллэйи хаҕыттан ыраастаан, сууйан баран тымныы ууну кутан 20 мүнүүтэ туруорабыт. Ол кэннэ өссө төгүл сайҕыыбыт, саҥа ууга 10 мүнүүтэ оргутабыт. Буспут тэллэйбитин уутун олоччу сүөкүүбүт. Маринадпытын бэлэмниибит. Көстүрүүлэҕэ 1 лиитирэ уу кутан тууһуубут, саахарбытын, лавр сэбирдэҕин, горохтуҥу биэрэспитин кутабыт. Маринадпыт оргуйбутун кэннэ тэллэйбитин кутан өссө 5-6 мүнүүтэ оргутабыт. Бүтэһигэр уксус уонна чеснок эбэбит. Ол кэннэ стерилизацияламмыт бааҥкаларга итиилии кутан хаппахтыыбыт. Бааҥкаларбытын сойуохтарыгар диэри таҥнары тутабыт. Ол кэннэ сөрүүн сиргэ харайабыт.

Тэллэйтэн «искэх»

Ханнык баҕарар сиэниллэр тэллэй ­– 2 кг;

Эриэппэ луук – 0,5 кг;

Моркуоп – 0,5 кг;

Туус – 3 ост. нь. (бэйэ көрөн эбиэххэ, аҕыйатыахха сөп);

Мэлиллибит хара биэрэс – бэйэ сөбүлүүрүнэн;

Лавр сэбирдэҕэ – 2-3 уст.;

Горохтуҥу хара биэрэс – 10 уст.;

Мас арыыта.

Тэллэйи ыраастаан, сууйан баран буһарабыт, 30 мүнүүтэ кыра уокка оргутабыт. Ол кэмҥэ луукпутун кыра гына кырбаан 5-7 мүнүүтэ ыһаарылыыбыт. Моркуоппутун эмиэ бөдөҥ соҕустук түөркэлээн баран ыһаарылаан ылабыт. Буспут тэллэйбитин дуршлагка кутан уутун сүөкүүбүт. Ол кэннэ мас арыытыгар 20 мүнүүтэ булкуйан ыла-ыла ыһаарылыыбыт. Барытын холбуубут, кичэйэн булкуйабыт. Тууһу, мэлии биэрэһи сөбүлүүрбүтүнэн эбэбит. Лавр сэбирдэҕин, горохтуҥу биэрэспитин кутан мөлтөх уокка искэхпитин булкуйан ыла-ыла 2 чаас буһарабыт. Ол кэннэ кичэллээхтик стрелизацияламмыт бааҥкаларга кутаттыыбыт, оргутуллубут хаппахтарынан ыга хаппахтыыбыт.

Тэллэй соустаах хортуоппуй

Хортуоппуй – 500 г;

Ууллаҕас сыыр – 100 г;

Шампиньон – 200 г;

Сүөгэй – 130 г;

Итии уу – 80 мл;

Эриэппэ луук – 1 уст.;

Хатарыллыбыт базилик – 1 ч. нь.;

Туус – бэйэ сөбүлүүрүнэн;

Мэлиллибит хара биэрэс – ньуоска төбөтүнэн;

Мас арыыта – 2 ост. нь.

Тэллэйи кыра гына кырбаан 6-7 мүнүүтэ мас арыытыгар ыһаарылыыбыт. Онно ууллаҕас сыыры кыралаан баран кутабыт. Сүөгэйбитин, базилигы, биэрэһи эбэбит, туустуубут. Уу кутан сыыра арахсан, соуспут кириэмниҥи буолуор диэри, кыра уокка 10-ча мүнүүтэ буһарабыт. Хортуоппуйу ыраастаан, чараас гына төгүрүктүү кырбыыбыт, туус кутан булкуйабыт. Луугу эмиэ төгүрүк гына кырбыыбыт. Духуопка анал иһитигэр хортуоппуйбутун луугу кытта солбуһуннара тэлгиибит, тэллэйдээх бэлэм соуспутун саба кутабыт. Иһиппитин фольганан хаппахтаан 180 кыраадыс итийбит духуопкаҕа 25 мүнүүтэ буһарабыт. Ол кэннэ фольгатын устан өссө 10 мүнүүтэ духуопкаҕа туруорабыт. Тэллэй соустаах хортуоппуйбут бэлэм.

Тэллэйтэн кэтилиэт

Шампиньон — 300 г;

Эриэппэ луук — 2 уст.;

Минньигэс биэрэс — 1 уст.;

Сымыыт — 2 уст.;

Панировка эбэтэр мэлиллибит суухара – 3 ост. нь.;

Мас арыыта – 2 ост. нь.;

Туус, биэрэс – бэйэ сөбүлүүрүнэн

Буспут шампиньоннары уутун тоҕон баран кыра гына кырбыыбыт. Блендеринэн, мясорубканан илдьиритэбит. Луугу, биэрэһи кырбастаан баран арыыга ыһаарылыыбыт. Тэллэйбитин кытта холбоон, туустаан, сымыыты кутан баран булкуйабыт. Панировкаҕа булкуйа-булкуйа, кэтилиэттэри оҥоробут. Хобордооххо мас арыытыгар ыһаарылыыбыт. Бу кэтилиэти духуопкаҕа эмиэ буһарыахха сөп.