Тэллэй сезона саҕаланан эрэр

Тэллэй туһата

Тэллэй олус аҕыйах калорийдаах. Инньэ гынан, ыйааһынын хонтуруолланар киһи тэллэйи төһө баҕарар куттаммакка күннээҕи рационугар киллэриэн сөп эбит. 100 г тэллэйгэ ортотунан 25 эрэ ккал баар. Ол эрээри белогунан, клетчатканан баай уонна кыра углеводтаах буолан, киһини өр кэмҥэ тот сырытыннарар. Онон тэллэйи үгүстэр диетическэй бүлүүдэҕэ киллэрэллэр.

Үүнээйи белогунан баай тэллэйгэ эти-сиини толору хааччыйар кыахтаах аминокислоталар бары кэриэтэ бааллар. Онон хайа эрэ төрүөтүнэн эттэн аккаастаммыттар тэллэйинэн солбуйуохтарын сөп эбит. Маны сэргэ тэллэй ордук күүс үлэҕэ сылдьааччыларга, спортсменнарга быччыҥнарын чөлүгэр түһэрэргэ туһалааҕа дакаастаммыт.

Тэллэй элбэх битэмииннээх. Холобур, уҥуоҕу бөҕөргөтөр, иммунитеты көтөҕөр Д битэмиининэн баай.

Ньиэрбэ систиэмэтэ сөпкө үлэлииригэр туһалаах B2 (рибофлавин), B3 (ниацин) уонна B5 (пантотеновай кислота) эмиэ бааллар. Киһи доруобуйатыгар дьоһун суолталаах калий, фосфор, алтан уонна селен курдук микроэлэмиэннэри тэллэй эмиэ толору хааччыйар кыахтаах.

Маны таһынан тэллэйгэ сүрэх-тымыр систиэмэтигэр туһалаах, атересклероһу сэрэтэр антиоксиданнар (эрготион, глутатион) бааллар. Оттон тэллэй клетчатката ас буһарар уорганнарга көмөлөөҕүн суруйаллар. Аны туран, тэллэй гликемическэй индексэтэ намыһах, хааҥҥа саахар таһымын эмискэччи үрдэппэт буолан, саахар диабеттаахтарга куттала суох эбит.

 Тэллэй буортута

Сорох тэллэй дьааттаах буоларын умнуо суохтаахпыт, холобур, үрүҥ сытыган тэллэй (белая поганка) уонна мухомор. Онон билэр эрэ тэллэйбитин хомуйабыт. Тэллэйтэн сүһүрүү сибикитэ: сүрэх өлөхсүйэр, хотуолатар, ис ыалдьар, көлөһүн аллар уо.д.а. Сиэниллэр да тэллэйи сыыһа астааһынтан сүһүрүөххэ сөп. Онон тэллэйи астааһын болҕомтону эрэйэр.

Ону сэргэ тэллэйгэ хитин диэн эттик баар буолан, киһи куртаҕа тэллэйи ыараханнык «буһарар». Ордук истэрэ-үөстэрэ аһаах дьон тэллэйи ыараханнык ылыныахтарын сөп. Оҕо дьоҥҥо эмиэ сиэппэт, улахан да дьон аһара үлүһүйбэттэрэ ордук.

Тэллэй тула баартан буортулаах веществолары иҥэринэринэн биллэр. Онон суолтан, бырамыысыланнай тэрилтэттэн, сыбаалкаттан тэйиччи сиртэн хомуйуллуохтаах.

Тэллэйтэн сүһүрбэт туһугар

Арассыыйаҕа сыл аайы  тэллэйтэн сүһүрүү бэлиэтэнэ турар. 
Тэллэй – куртахха ыараханнык “буһар”  бородуукта. Организмҥа «буһан» быстыбат хитин диэн суба (клетчатка) олус элбэх. Ол иһин, тэллэйи төһө да таптаабыппыт иһин, ас буһарар уорганнарыгар ханнык да ыарыыта суох,  доруобай эрэ дьон сиирэ ордук.

Сүһүрүү төрүөттэрэ

Тэллэйтэн сүһүрүү сүрүн төрүөтүнэн тэллэй астаах эттигэр токсиннар бааллара буолар. Ону таһынан тэллэй ыарахан металлары, радионуклидтары, сир үрүт араҥатыттан пестицидтары мунньар.

Киһи доруобуйатыгар  тэллэй бу көрүҥнэрэ ордук улахан кутталы үөскэтэллэр:

–  сытыган тэллэй (поганка);

–  кыһыл уонна  пантернай  мухомор;

–  свинушка;

–  чөҥөчөк тэллэйэ (опенок);

–  үөстээх тэллэйдэр; 

– лепиота;

– волоконница уо.д.а.

Тэллэйтэн сүһүрүү тарҕаммыт төрүөттэринэн сэлээппэтин эттиктэригэр (ардыгар атахтарыгар) радионуклидтар мунньуллуулара буолар. Онтон саамай актыыбынайдара – цезий.

Сүһүрүүттэн сэрэнэр миэрэлэри саҥа тэллэйдээччилэр эрэ буолбакка, уопуттаах тэллэйдьиттэр эмиэ билиэхтээхтэр. Сүрүн быраабылалары тутустахха, сүһүрэр куттал хаһан баҕарар кыра буолар.

Онуоха СӨ Роспотребнадзор управлениета тугу сүбэлиирий?

– Билбэт тэллэйдэргитин хомуйумаҥ. Саарбахтыыр буоллаххытына – ол тэллэйи быраҕар ордук. Оннук тэллэйи  атын тэллэйдэргитин кытта бииргэ уурар да сыыһа.

Эргэрбит уонна чиэрбэлэммит тэллэйдэри ылымаҥ.

–  Тэллэйи хомуйаргытыгар кини өҥүн-дьүһүнүн: сэлээппэтин өҥүн, атахтарын (атахтарыгар тиэрбэстэр бааллар дуу, суохтар  дуу) болҕомтолоохтук көрүҥ.

–  Тэллэйи полиэтилен бакыакка хомуйуллубат, ордук корзина барсар.

–  Тэллэйи дьиэ сылааһыгар 3 чаастан ордук харайыллыбат.

– Ханнык баҕарар тэллэйи бэлэмниэххитин иннинэ үчүгэйдик ыраастааҥ уонна буһарыҥ.

– Кыра оҕолор тэллэйдээх аһылыгы сиэбэттэрэ ордук.

Тэллэй ботулизм курдук олус ыарахан ыарыы төрүөтүнэн буолуон сөп. Ботулизмы көбүтээччилэр   сүрүннээн кырыска бааллар. Тэллэй кэнсиэрбэлэниэн иннинэ ситэри ыраастамматах уонна кичэллээхтик сууйуллубатах буоллаҕына, сир кыра өлүүскэлэрин кытта ботулизмы көбүтээччилэр эмиэ баар буолуохтарын сөп. Ол дьиэтээҕи термическэй ыраастаһыҥҥа бэриммэт, өлбөт. Оттон салгын киирбэт,  ыксары бүөлэммит бааҥкаҕа киһиэхэ буортулаах дьаат – микробтаах токсин үөскүүр куттала улахан. Ботулизмынан ыалдьыы тэллэйи  сиэбитиҥ 12-72 чаас кэнниттэн биллэр.

Ботулизм сибикилэрэ:

– Төбөҥ ыалдьар, айаҕыҥ куурар, хотуолуугун, сыптарыйаҕын, иҥиириҥ тардар, ыйыстарыҥ ыарыыр уонна көрөрүҥ мөлтүүр (биридимиэт икки буолан, чуолкайа суох көстөр).

Тэллэйи хомуйаргытыгар, бэлэмнииргитигэр уонна астыыргытыгар  болҕомтолоох буолуҥ. Сүһүрүү сибикитэ билиннэ да, төһө кыалларынан түргэнник эмтиир тэрилтэ көмөтүнэн туһаныҥ. Быраас ыйыыта-кэрдиитэ суох бэйэҕит эмтэнимэҥ.

Биһиги бука бары “масленок”, “шампиньон”, “грузди”, "лисичка" диэн тэллэйдэри билэбит. Оттон тэллэйдэр сахалыы ааттарын 1993 сыллаахха Г.С. Угаров эрэдээксийэтинэн тахсыбыт “Биология терминнэрин нууччалыы-сахалыы тылдьыта” диэн кинигэҕэ булуохха сөп:

 

Белый гриб – үрүҥ тэллэй;

Березовик болотный – маар хатыҥаайыта;

Березовик обыкновенный – дойду хатыҥаайыта;

Березовик розовеющий – ойуулаах хатыҥаайы;

Болетинус азиатский – хатан тэмиэрийэ;

Болетинус полоножковый – саарба сүүтүгэ;

Валуй – оҕус мунна;

Валуй ложный – сүлүһүннээх оҕус мунна;

Вешенка обыкновенная – мас сыата;

Волнушка белая – туртаайы;

Волнушка розовая – долгунча;

Говорушка беловатая – үрүҥ говорушка;

Говорушка ворончатая – сылгы уоһа;

Говорушка свинцово-белая – сүлүһүннээх говорушка;

Головач круглый (дождевик) – эһэ табаҕа;

Горькушка – аһыыкай;

Груздь настоящий – хаар төбө;

Груздь сухой (скрипица) – үүттээх тэллэй;

Грузь черный – эрдэҕэс кутуруга;

Дождевик шиповатый — эһэ хамсата;

Ежевик желтый – куобах эминньэҕэ;

Ежевик пестрый – эриэнчикэй;

Желчный гриб – үөстээх тэллэй;

Козляк – күрдьүгэс сиидэтэ;

Лаковица аметистовая – көҕөрөөн;

Лисичка – саһылчай;

Лисичка ложная – албын саһылчай;

Ложнодождевик обыкновенный – сиэммэт хонуу тэллэйэ;

Ложноопенок кирпичнокрасный – кыһыл саһыл тыла;

Ложноопенок серно-желтый – саһыл тыла;

Ложноопенок серно-пластинчатый – араҕас чөҥөчөк тыла;

Масленок зернистый – бараах саһархайа;

Масленок кедровый – сыалаах мас саһархайа;

Масленок лиственничный – тиит саһархайа;

Масленок настоящий – бэс саһархайа;

Масленок серый – күрэҥ саһархайа;

Маховик желто-бурый – чаачахаан;

Маховик зеленый – муох күөх тэллэйэ;

Маховик красный – муох кыһыл тэллэйэ;

Мухомор красный – кыһыл мухомор;

Мухомор пантерный – эриэн мухомор;

Навозник настоящий – балбаах тэллэйэ;

Опенок летний – сайыҥҥы чөҥөчөк тыла;

Опенок осенний – күһүҥҥү чөҥөчөк тыла;

Осиновик желтый – араҕас тэтиҥээйи;

Осиновик красный – кыһыл тэтиҥээйи;

Подгрузок белый – хаарчаана;

Подгрузок черный – харачаас;

Рыжик еловый – харыйа кубачыына;

Рыжик сосновый – бэс кубачыына;

Рядовка скученная – бөлөх тэллэй;

Сморчок конический – бүүччэх;

Строчок осенний – сымарытта;

Сыроежка жгучеедкая – аһыы сиик тэллэйэ;

Сыроежка буреющая – балык сыттаах сиик тэллэйэ;

Сыроежка ломкая – үлтүркэй сиик тэллэйэ;

Сыроежка сине-желтая – күөх сиик тэллэйэ;

Сыроежка цельная – минньигэс сиик тэллэйэ;

Трутовики – сылгы туйаҕа;

Чага – чээрэ, хатыҥ чээрэтэ;

Чесночник – куобах чочунааҕа;

Шампиньон желтокожий – араҕас өтөх тэллэйэ;

Шампиньон лесной – ойуур өтөҕүн тэллэйэ;

Шампиньон обыкновенный – өтөх тэллэйэ;

Шампиньон полевой – хонуу өтөҕүн тэллэйэ.