Тэхиньиичэскэй үөрэҕи кыһыл дьупулуомунан бүтэрбит Вологда кыысчаана сахалыы саҥара үөрэнэр

– Мин аатым Лёлик. Мин эһиэхэ чугаһаары, бу «Айар» кыһа кинигэлэрин көмөтүнэн саха тылын үөрэтэргэ ылсан эрэбин. Кинигэлэр дьэрэкээн ойуулаахтар, кэрэ көстүүлээхтэр. Бэйэм курдук саха тылын саҥардыы үөрэтэн эрээччилэргэ анаммыттар.

Мин саха тылын үөрэтэр аартыкпар эһиги миигинниин бииргэ буолуоххутун баҕарабын. Мин сыалым – бу дьоҕус кээмэйдээх, оҕо кинигэлэрин холкутук ааҕа үөрэнэн, бэйэм кыахпынан сахалар тылларын, култуураларын уонна Саха сирин кытта ситимнээҕи билии. Ону эһиги көмөтө суох соҕотоҕун кыайыам суох. Бу устууларым анныгар кэмэнтээрийдээн, тугун-ханныгын ыйан-кэрдэн, сүбэлээн  биэрдэргит, үөрэттэргит, олус махталлаах буолуо этэ.

Холобур, мин бу илиинэн суруйууга ылсаары гыммытым, барыта сахалыы быһаарыллыбыт. Онон бэйэм кыайыам суох. Миэхэ, хомойуох иһин, манна тугу гыныахтаахпын быһааран, ыстаан-илдьиритэн биэрэр сахалыы билэр ийэм суох. Ол иһин эһиэхэ эрэҥкэдийэбин. Бу уустук тылы баһылыырбар көмөлөстөххүтүнэ, олус үөрүөм. Кырдьыгынан эттэххэ, сыыһыам диэн куттанабын, оскуола иннинээҕи саастаах оҕо таһымыгар оҥоһуллубуту кыайыам суоҕа, ааргытыҥы курдук көстүөм уонна туох кэпсэнэрин өйдүөм суоҕа диэн толлобун. Онтум илиибин-атахпын баайарга дылы. Ол эрээри бу кыра уустуктан сылтаан букатын бэриниэхпин баҕарбаппын. Бэлиэр биир сылынан эһиги үтүө түмүгү көрүөххүт, мин саха тылын балай эмэ үчүгэйдик билэн, эһигинниин сахалыы кэпсэтэр буолуохпар эрэнэбин.

«Айар» кинигэ кыһатыгар маннык дьэрэкээн, өйдөнүмтүө кинигэлэри таһаарар буолбутугар улахан махталбын тиэрдэбин. Бастаан көрөөт да, көрбүппүн барытын атыылаһан ылбытым, суоҕун сакаастаабытым. Дьэ онон, маннык кинигэлэрдээх буолан, төһө кыайарбынан, хайа сатанарынан саха тылын үөрэтэр гына тирэҕирдим (сэрээттэнним). «МАХТАЛ, «АЙАР!» уонна, буонус быһыытынан, Азбука «А» буукубатын тэттик хоһоонун эһиэхэ ааҕан холонобун», – диэт, олуттаҕас соҕустук да буоллар, ис сүрэҕиттэн олус кыһанан-мүһэнэн ааҕар:

«Килиэппэр – арыы.

Арыыбар – саахар.

Буолар минньигэс». 

Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, тылга сыһыана суох үөрэхтээх кыыс оҕо туох толкуйтан биһиги тылбытын, култуурабытын сэргээбитин билээри, «Лёлик Ириновна» диэн никтаах Лёлялыын хайаан да билсэргэ санаммытым.

Кыысчаан докумуоҥҥа суруллар толору аата-суола – Ольга Сергеевна Аксёнова. Хотугулуу-Арҕаа федеральнай уокурук Вологдатыгар күн сирин көрбүт. Дойдубут тэбэр сүрэҕэ Москубаҕа олохсуйбута номнуо 7-с сыла буолбут. Орто дойдуга баара эрэ үйэ чиэппэрэ олорбут кыысчаан балачча талааннаах, дьоһун ситиһиилээх буолан биэрдэ.

Оскуола кэнниттэн Арассыыйатааҕы Массыына-суол судаарыстыбаннай тэхиньиичэскэй үрдүк үөрэҕин кыһатын (МАДИ) «Аэродромное машиностроение» хайысхатын кыһыл дьупулуомунан бүтэрбит. Салгыы тутуу эйгэтин сэҥээрэн, ПТО инженерэ идэтин баһылаабыт. Дьиэлэри бырайыактыырын сөбүлүүрүн үллэстэр. Оттон билигин Научнай инженернэй хампаанньаҕа (НИК-ка) инженер-конструкторынан үлэлиир. Пуойастары бырайыактыыр үлэлээх үһү.

Ольга – Нуучча худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. Ол курдук, бу күннэргэ эдэр худуоһунньук төрөөбүт-үөскээбит Вологдатыгар бастакы тус быыстапката буола турарын үллэһиннэ.

Илиинэн суруйан алтыспыт аныгы кэм оҕолоро

– Элбэх омук тылыттан тоҕо ала-чуо саха тылын, сахалар култуурабытын талан, сэргээн барбыккын уонна ол туохтан саҕаламмытын билиһиннэриэҥ дуу?

– Үөрүүнү кытта. 2019 сылтан Саха сирин билэбин диэхпин сөп. Дайаана Петрова диэн дьүөгэлээхпин. Биһиги кинилиин Арассыыйа почтата тириэрдэр уруккулуу, кэмбиэрдээх кумааҕы суругунан суруйсан, чугастыы билсибиппит.

– Тыый! Аныгы үйэ оҕолоро социальнай ситиминэн буолбакка, кэмбиэрдээх суругунан сибээстэстигит? Дайаана ханнык оройуонуй? Хайдах билсибиккитий?

– Ийэм эдэр сылдьан саастыылаахтарын кытта кумааҕыга илиинэн суруйсан, кэмбиэринэн ыытыһалларын иһирэх тылынан ахтааччы. Ол иһин, ийэм аах курдук, суругу кэтэһии, күүтүү романтикатын, кэлбит суругу арыйан, илиинэн кыһанан-мүһэнэн кыраһыабайдык суруллубуту ааҕыы, хоруйбун почтаҕа тиийэн кэмбиэргэ уган ыытыы ураты туругун билиэхпин баҕарбытым. Мин ол дьикти идеябын өйүүр киһини интэриниэккэ уһуннук көрдөөбүтүм... Арай Саҥа дьыл бу тигинээн кэллэ. 2018 сылга ВКонтакте ситимҥэ «Тайный Санта» оонньуулаах тэрээһин буолбута. Ол аата ким эйиэхэ түбэспитинэн бэлэх оҥорон ыытаҕын. Миэхэ бэлэхтээччи ити этэр дьүөгэм Дайаана буолбута. Кини ол кэмҥэ Сунтаарга олороро. Сыл курдук суруйсубуппут. Кини миэхэ төрөөбүт дойдутун, Саха Өрөспүүбүлүкэтин туһунан элбэҕи кэпсиирэ. Ол курдук билиим-көрүүм сыыйа эбиллэн, интэриэһим улаатан испитэ.

Билиҥҥитэ – сүүсчэ сахалыы тылы

Арай биирдэ кини Snow Voice ырыаларын билиһиннэрдэ. Дьэ, онно дии – саха тылыгар олохтоохтук ылларыым! Бастаан утаа сахалыы тылы истэ үөрүйэҕэ суох киһиэхэ уустук этэ, үөрэтэ сатыырбар мэйиим ыһыллан барыах курдуга. Сыыйа үөрэнэн, кэнникинэн букатын да саха тылыгар ылларан барбытым.

– Билиҥҥи туругунан, төһө сахалыы тылы биллиҥ быһыылааҕый?

– Сүүсчэҕэ чугаһаатаҕа буолуо. Сүрүннээн, ырыаҕа баар тыллары уонна тапталга (күлэр) сыһыаннаахтары билэбин – «таптал», «сулус», «сүрэх», «махтал», о.д.а. Ахсаан ааттары, сүрүн туохтуурдары.

Билигин Москубаҕа саха киинэтэ, кэнсиэрэ, уопсайынан, сахаҕа сыһыаннаах тэрээһин буоларын биллим да, хайаан да онно тиэтэйэбин. Сахалыы киинэлэри сэргээн, булан көрөбүн, сахалыы ырыаны, матыыбы истэрбин олус сөбүлүүбүн.

– Холобур, ханныктары?

– Өйбөр-санаабар ордук иҥэн хаалбыт киинэлэрим – «Надо мною солнце не садится», «Айыы Уола» уонна «Карина». Оттон муусукаттан, арааһа, ордук сөбүлүүрүм Михаил Кычкин «Үҥкүүлүөххэ» диэнэ. Миигин Семен Павлович Ченянов Snow Voice, Ice Tone, Rose Gold, 061  бырайыактара үрдүккэ кынаттыыллар. Yieleex лейблын олох убаастыыбын.

«Элбэх саха доҕордоохпун»

– Страницаҕын көрдөхпүнэ, саха талааннаах ыччатын, ырыаһыттарын кытта билсэр, кинилэри сөбүлээн уруһуйдуур, эбиккин дии?

– Сахалыы ырыаны толорооччулар сүүһүнэн мэтириэттэрин уруһуйдаатаҕым буолуо, арааһа.

Холобур, Эрхаан хас да ырыатын хаҕын уруһуйдаабытым, Катя ЧКРШ-ка  анимациялары, кэнсиэрин логотибын бэлэмнээбитим. Катям миэхэ сахалыы тыллары билэрбэр көмөлөһөр.

Михаил Кычкин куукулатын оҥорбутум. Мин Саха сиригэр элбэх доҕордоохпун. Ол күндүтүк саныыр дьоммун кытта толору өйдөһөр, кинилэргэ чугас буолар туһугар, саха тылын үөрэтиэхпин баҕарабын. Төһө да мин сахалар тэрээһиннэригэр тылы билбэппиттэн «үрүҥ тураах» курдук буолбутум иһин, өрүү да миэхэ көмөлөһөр, туох туһунан ыллыылларын тылбаастаан, кэпсээн биэрэр дьон хайаан да баар буолар. Кинилэргэ дириҥник махтанабын. Олус иһирэх, амарах омуккут.

Саха тылын үөрэтэргэ өссө эрдэ, 2019 сылтан ылсыахпын баҕарбытым. Ол эрээри, хомойуом иһин, оччолорго интэриниэккэ саха тылыгар саҥа саҕалааччыны үөрэтэр литэрэтиирэни булбатаҕым. Ол иһин тылы үөрэтэр ырабын тохтото сылдьыбытым.

«Бэйэм дьиэбэр, дойдубар сылдьар курдук санаммытым»

– Саха сиригэр сылдьыбытыҥ дуу?

– Баҕаран-баҕаран, дьэ, 2025 сыллаахха, Дьокуускай ыһыаҕын саҕана тиийэ сылдьыбытым. Айылҕаҕыт мааныта, астыга, дьон-сэргэ ыалдьытымсаҕа, талаана сөхтөрбүтэ. Өлүөнэ Очуостара, Ытык сир, букатын да сүрэҕим ортотунан киирбиттэрэ. Дойду бары өрүстэриттэн чуо Өлүөнэ эбэ миигин бэйэтигэр тардар дьикти абылаҥнааҕын билбитим. Киһи итиннэ төннө, тиийэ туруон баҕарар дии? Оннук чугас. Дьиктитэ, Саха сиригэр мин хайдах эрэ бэйэм дьиэбэр, дойдубар сылдьар курдук санаммытым. Оннук күндүркэтэ ылыммытым.

Аэропорка «Айар» кинигэ кыһатын сахалыы саҥарарга үөрэтэр кинигэлэрин көрөөт, олус да үөрбүтүм. Тоҕо диэтэххэ, күүтэн-күүтэн, саха тылын билэрбэр көмөлөөх бигэ күргэни, дьэ, таба тайанным дии саныыбын.

– Дайаананы кытта билигин да сибээстэһэргит буолуо? Илэ көрсүбүккүт дуу?

– Хомойуох иһин, илэ олоххо көрсө иликпит. Алтыһарын алтыһабыт, билсэбит, ситиһиилэрбин кэпсиибин. Мин Дьокуускайга тиийбиппэр кини Владивостокка баара. Билигин Санкт-Петербурга олорор, хата, чугаһаабычча, көрсүө этибит.

Тардыһыы төрүөтүн быһаара сатаан...

– Лёля, бэйэҥ туох омуккунуй, төрдүҥ-ууһуҥ туһунан кэпсии түспэккин ээ? Баҕар, хайа эмэ сыдьааҥҥынан, холобур, аҕаҥ өттүнэн, саха хаана баар буолан, итинник күүскэ тардыһарыҥ буолаарай?

– Итинник санаа баара эрээри, генетика тургутуга олох атыны көрдөрбүтэ (күлэр). Бэрэбиэркэлэтэ сылдьыбытым ээ. Аҕам төрүт уус Вологда киһитэ, сахаҕа ончу сыһыана суох.

– ДНК анаалыһа олох чуолкай көрдөрөр дииллэр. Инньэ гынан, тыгыалас тымыргынан ханнык омуктар хааннара устарын быһаардылар? Бэйэм да итинник анаалыһы олус сэргии истэбин. Ханна оҥотторбуккунуй?

– Нууччам хаана – 79 %. Карел уонна вепс киэнэ – 9%, коми хаана – 10%, өссө 1% мордвин хааннаахпын эбит. Анаалыһы Москубаҕа баар Gehotek хампаанньаҕа оҥотторбутум. Дойду ханнык баҕарар муннугар олорон кинилэр өҥөлөрүнэн туһаныахха сөп. Сакаастаатаххына, почтанан колба ыыталлар. Онно силгин уган ыытаҕын. Ол кэннэ 1.5-2 ый кэтэһэҕин. Сыллата итинник өҥөнү туһанааччы элбиир буолан, күүтэр кэм итинтэн өссө уһуур быһыылаах. Бырааһынньык, Саҥа дьыл саҕана чэпчэтиилээх аахсыйа буолааччы. Оннукка түбэһэн, 9 тыһ. солк. оҥотторбутум. Итинник анаалыс өбүгэлэргин, төрдүгүн-уускун билэргэ көмөлөһөрүн таһынан, туохха аллергиялыыргын, генетика өттүнэн туох кэһиллии баарын, тугунан ыалдьыаххын сөбүн, доруобуйаҥ туругун, тугуҥ кэбирэҕин, успуорт ханнык көрүҥэр ордук барсаргар тиийэ быһаараллар.

Ийэлээх кыыс худуоһунньуктар

– Омук чааһыгар төнүннэххэ, киэҥ нэлэмэн дойдубут бары аҕыйах ахсааннаах омуктарын олус сөбүлүүбүн уонна ытыктыыбыт. Ийэм, Ирина Геннадьевна, Карелияттан төрүттээх. Быйыл олоҕун орто омурҕанын туолар. Худуоһунньук идэлээх. Вологдаҕа устуудьуйалаах. Онно маастар-кылаастары ыытар, үлэҕинэн уонна быыстапкаларга хартыыналары уруһуйдуур.

Хомойуох иһин, интэриниэти хаһан, мунньан-тараан, кареллар тылларыттан букатын дуона суоҕу булуохха сөп. Кыраай үгүс олохтооҕо билигин хаһааҥҥыта эрэ туһунан омук эбитин, төрөөбүт төрүт тыллаахтарын да билбэт буола умнубут. Ол олус хомолтолоох. Хата, кэлин төрүттэрин, төрдүлэрин-төбөлөрүн туһунан иһитиннэриини хомуйар, билэ-көрө сатыыр дьон баар буолбута үөрдэр.

Бэйэм төрөөбүт дойдум улахан патриота буолабын, нуучча фольклорун, национальнай таҥаспыт истиилин уонна историяны сэҥээрэбин. Ис сүрэхпиттэн Сибиир кыраайын, ордук чуолаан Саха сирин таптыыбын. Ити барыта туох-хайа иннинэ саха талааннаах ырыа толорооччуларын, продюсердарын ырыаларын, муусукаларын сүрэхпинэн, иэйэр ис куппунан сөбүлүүрбүттэн сэдиптэнэр.  

– Лёля, арай идэҕэр сөп түбэһэр үлэ миэстэтэ манна баар буоллун, -54 С кыраадыска тиийэ тымныйар Саха сиригэр олоро кэлиэҥ этэ дуу?

– Ой! Дьиҥинэн ити туһунан элбэхтэ толкуйдуубун. Баҕарабын эрээри, кыһын тымныыта салыннарар. Саха сиригэр туох барыта олус сыаналаах; мин көрдөхпүнэ, Москубаттан үс бүк үрдүк. Оттон хамнаскыт маннааҕыттан кыра. Ол да иһин тардыллабын. Ити эрээри Саха сиригэр чугаһыыр хардыыны син оҥордум. Бастаан массыына тутуутугар сыһыаннаах үрдүк үөрэххэ киирбитим. Онтум баара, тимир көлөнү оҥорон таһаарар тэрилтэлэр сүрүннээн Москубаҕа эрэ бааллар эбит. Ол иһин, баҕарбыт куораппар үлэлээри, олохсуйуохха сөптөөх куоратым элбиирин курдук, эбии тутууга үлэлиир ПТО инженерин идэтигэр үөрэммитим.

Төһө да баҕарбытым иһин, соҕотох буолан, ирдэнэр барыта баар табыгастаах олохтон уустук усулуобуйалаах сиргэ көһөргө билиҥҥитэ өйүм-санаам бэлэмэ суох. Ол эрээри...

– Лёля, арааһа, тапталгын манна көрсөр дьылҕалааххын быһыылаах эбэтэр урукку олоххор манна олордоҕуҥ буолуо?

– Ким ону билбитэ баарай? (күлэр). Судургутук эттэххэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ үчүгэй, иһирэх сыһыаннаах, көнө уонна судургу майгылаах саха норуота киһини бэйэтигэр тардар, таптатар дьиктилээх. Саха доҕотторум мин туспар кыһаллаллар. Үгэстэргитин илдьэ сылдьаргыт, тылгытын харыстыыргыт, айылҕаҕа чугаскыт, ытык сирдэргитигэр харыстабыллаахтык сыһыаннаһаргыт олус кэрэхсэтэр. Ити барыта холбоһон, үтүө өйдөбүлү үөскэтэр. Арҕаа дойдулар сыаннастарын батыспакка, бэйэ култууратын, омук быһыытынан уратыгытын өрө тутаргытын биһириибин. Сахалар култуураларын үөрэтэрбинэн киэн туттабын.

* * *

Дьэ, ити курдук, төрөөбүт тылын, култууратын, омук быһыытынан уратытын өрө тутар омугу дьон убаастыырын, холобур оҥосторун ааһан, ол өрө тутуллар тылы өссө үөрэтэ, билэ сатыырын бу кэрэ кыысчаан холобура дьэҥкэтик көрдөрөр. Итинник сыанабылы истэн, киһи эрэ киэн туттар, үөрэр.

Оттон, ис иһигэр киирдэххэ, итинник үрдүк сыанабылга сахалар толору эппиэттэһэбит, тылбытын бары билэбит дуо? Ити кыысчаан холобурдаабыт бэйэбит оҕолорбут айар бөлөхтөрүн аатыттан да көрдөххө, ийэ тылбытын өрө тутарбыт соччо-бачча көстүбэт курдук. Иккис өттүттэн, омуктуу ааттаныы дьон болҕомтотун тардарга көмөлөһөрө дуу.

Эһиги туох дии саныыгыт?