Татьяна Шишигина: «Иис эйгэтэ үйэм тухары арыаллыыр»

Бүгүҥҥү дьоруойбун, саха талааннаах далбар хотунун «Куруһаалаҕа» буолбут кэллиэксийэлээхтэр быыстапка-дьаарбаҥкаларыгар алҕас кэриэтэ таба тайаммытым. Ханна сылдьарым тухары дьикти, интэриэһинэй моһуоннаах уонна бэлиэ тэрээһиннэргэ анаммыт уруучуканы көрдүүр, сөбүгэр сыаналаах түгэнигэр атыылаһар үгэстээхпин. Ол сиэринэн, элбэх кыттааччы ортотуттан араас моһуоннаах уруучукалардаах остуолга хараҕым тута хатаммыта.

Уопсай интэриэстээх дьон быһыытынан, аргыый-наллаан кэпсэтэн барбыппыт. Онтум, доҕоттор, мин иннибэр кэллиэксийэһит эрэ буолбакка, кыбытык тигиигэ Саха сирин уонна Арассыыйа норуотун маастара Татьяна Николаевна Шишигина олорор эбит!

Билэргит курдук, СӨ Норуот маастара үрдүк ааты түбэһиэх иистэнньэҥҥэ, ууска да биэрбэттэр. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн былырыын 294-тэр этэ. РФ таһымнааҕа итинтэн аҕыйаҕа эрэбил. Дойду таһымнаах Норуот маастарыгар хандьыдааттар хас эмэ бүк талыыны – эрэгийиэннээҕи уонна дойду таһымнаах хамыыһыйаны, сүүмэрдээһини ааһаллар. Араас быыстапкаларга, күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттан, тустаах хайысхатыгар үрдүк маастарыстыбатын, талаанын көрдөрөн, норуот биһирэбилин, киэҥ билиниитин ылбыт, норуот уус-уран оҥоһуктарын эйгэтигэр үлэлэһэн, төрөөбүт норуотун ураты, олоҕурбут үгэстэрин, дьарыгын үйэтитиигэ, сайыннарыыга көхтөөхтүк кыттар маастардарга иҥэрэллэр.

Уруучукаттан саҕаламмыта

Татьяна Николаевна уруучуканы эрэ мунньубат. Ол эрээри кэпсэтии сүнньэ онтон төрүттэммитинэн, төһөнү мунньубутун, хаһааҥҥыттан саҕалаабытын туоһулаһабын. Онуоха:

– Кэллиэксийэбэр былыргы бөрүө уруучукаттан, чэрэниилэ иһититтэн саҕалаан, араас быһыылаах-таһаалаах, ол иһигэр сэдэхтик көстөр 300-чэ уруучукалаахпын.

2000 сыллаахха Европа тууругар сылдьыбытым. Франциянан, Германиянан, Польшанан эргийбиппит. Ыраах тиийбит киһи оҕолорго, аймахтарга, кэллиэгэлэригэр кэһии, бэлэх хомуһар үгэстээх. Мин да онтон туора турбаппын. Арай көрбүтүм, бэлэххэ, өйдөбүнньүк гына биэрэргэ барсыан сөптөөх, мээнэ көстүбэт, ураты уруучука бөҕө баар. Дьэ, ону хомустум. Холобур, Парижка сылдьан Эйфель башнята моһуоннааҕы ыллым. Онтум өссө уоттаах! Ону тэҥэ манна суох ураты быһыылаах, саа-саадах моһуоннаахха тиийэ бааллара. Дьиэбэр кэлэн аахпытым: сүүрбэччэни ылбыппын. Бары да олус үчүгэйдэр. Көрө-көрө астынабын. Мунньуу диэн, уопсайынан – дьикти ээ. Мунньар санаа киһиэхэ бэйэтэ тиийэн кэлэр курдук. Бэлэххэ атыны түҥэтэн баран... уруучукаларбын бэйэбэр хааллардым (күлэр). Мунньуум, дьэ, ол онтон саҕаламмыта. Көрөрүҥ эбитэ дуу, Сэбиэскэй саҕана иһигэр Кириэмиллээх уруучука баара. Ол өйбөр хатанан хаалбыт этэ. Иккис өттүттэн көрдөххө, мээнэ ылан мунньан барбаккын. Кэлин санаатахпына, оскуолаҕа үөрэнэр кэммиттэн саҕалаан, тоҕо эрэ үөһэ бүппүт уруучуканы кытта быраҕан кэбиспэт идэлээҕим.

Сорохтор: «Киһи төһө устууканы мустаҕына – кэллиэксийэ, ону мунньааччы – кэллиэксийэһит диэҥҥэ киирсэрий?» – диэн ыйытааччылар.  Сыыһа өйдөбүл. «Булгуччу 200 дуу, 400 дуу буолуохтаах», – диэн ирдэбил суох. Мунньуу туох эрэ суолталаах, историялаах, уратыны көрдөрөр түгэнигэр, бэл, уонча да баар буоллаҕына, кэллиэксийэ диэн ааттаныан сөп. Холобур, көрбүт уруучукаҕын барытын атыылаһан испэккин. Барытын үрдүттэн мунньан баран, «ханна да баппат» диэччи элбэх. Тиэмэлээн хомуйар ордук. Холобур, сибэкки моһуоннаахтар, үүнээйигэ сыһыаннаахтар, тэрилтэлэр үбүлүөйдэригэр, Саха сиригэр, успуорка анаммыттар уо.д.а. диэн буолуон сөп.

Аны, ханнык баҕарар кэллиэксийэ сыаннаһа – история ханнык эрэ кэрдиис кэмин кэрэһитэ, туох эрэ түгэн, сырыы бэлиэтэ буолар кыахтаах.

Бэйэм дьон сонургуу, соһуйа көрөр ураты моһуоннаах уруучукаларын уонна суруйарга туттары таһынан атын наадаҕа эмиэ туттуохха сөптөөх уруучукалары мунньабын. Холобур, сырдатар фонариктаах, кыптыыйдаах, тараахтаах, халандаардаах уо.д.а. уруучукалар бааллар. Оннугу көрдүм да, атыылаһабын, сороҕун атастаһан булабын. Ол иһин атын кэллиэксийэлээччилэр сэргиир уруучукаларын эмиэ атыылаһабын.

Аныгы үйэҕэ ким тугу мунньарынан түмсэн, бассаапка, социальнай ситимнэргэ анал бөлөх асталлара табыгастаах. Уруучукалаахтар киэннэрэ эмиэ баар (Төлөпүөнүн көрөбүт – Л.).

– Былырыын муус устарга аһыллыбыт, бэлиэр 55 эбиккит. Бу – барыта аҥаардас куораттар дуу, улуустартан эмиэ бааллар дуу?

– Арааһыттан быһыылаах. Мусталлар эҥин үһү. Дьаарбаҥкаҕа көрөн ыҥырбыттарыгар, соторутааҕыта эрэ киирбитим. Итини таһынан бэйэбит «Эйгэлээнэ» диэн бөлөхтөөхпүт. Онно барыны бары мунньааччылар баарбыт. Холобур, брошь, статуэтка, уруучука, значок, харыйа оонньуурун, кэмпиэт суутун, сэбиэскэй кэм оонньуурдарын хомуйааччылар бааллар. Бу олорооччулар бары (биир субурҕа остуолга олорооччулары ыйан көрдөрөр) онно баарбыт. Билиҥҥитэ 15-пит.

Иис абылаҥа, удьуордааһын уонна кэллиэксийэ

– Ийэм, эбэм Татыйаас да иккиэн иистэнэллэрэ. Ийэбиттэн миэхэ иискэ туттуллар элбэх тэрил: иистэнэр массыына, кыптыый, өтүүк, сүүтүк арааһа хаалбыта. Онтубун хаҥатан, «Иис тэриллэрэ» диэн эмиэ кэллиэксийэлээхпин. Холобур, эмиэ араас быһыылаах-таһаалаах, матырыйааллаах, араас омук сүүтүктэрэ бааллар. Быыстапкалаан турабын. Күн бүгүн 5 улахан иистэнэр массыына, 15 оҕоҕо сөптөөх кыра иистэнэр массыына, 300-чэ кыптыый баар. Кыптыыйы эмиэ түбэһиэх ылбаппын. Тугу кырыйарга анаммыттарынан араарабын. Тириини, таҥаһы, линолеуму, баттаҕы, түүлээх таҥаһы, кыыллар түүлэрин кырыйарыҥ барыта араас буолар. Дьикти моһуоннаахтар, лазердаахтар эмиэ бааллар. Ураты өтүүктэртэн чохтоох өтүүгү, чугуун өтүүгү холобурдуохпун сөп.

– Аҕа көлүөнэ дьон Подольскайга оҥоһуллубут  «Зингери» бөҕө-таҕа диэн хайгыыр буолаллара. Эһиэнэ үлэлиир дуу?

– Ийэм киэнэ – Арассыыйа оҥоһуга, илии массыыната. Билигин да онон иистэниэххэ сөп. Ийэм, Зоя Зосимовна Родионова, Өктөм оскуолатыгар үлэлээбит биир биллэр кырдьаҕас учуутал этэ. Биологияны үөрэппитэ. Бастакы бэрэсидьиэн М.Е. Николаев киниэхэ үөрэммитинэн киэн туттабын. Ийэм ииһи олус сөбүлүүрэ. Наада тирээтэҕинэ уһун перемена кэмигэр кытта ойон киирэн, тигэн тахсарын өйдүүбүн. Оскуола дьиэтин салҕааһыныгар олорбуппут. Кини Өктөм оскуолатыгар бастакы «Домоводство» кэбиниэтин астарбыта. Мин киһини өйдүүр буолуохпуттан күнүстэри-түүннэри иистэнэрэ. Быыһыгар биһиэхэ таҥас көтүттэрэрэ, көмөлөһүннэрэрэ. Онтон сүрэҕэлдьээн, оҕо сылдьан ииһи ончу сөбүлээбэт этим. Иистэниэм эрэ дии санаабатым. Ийэм бэйэтэ да: «Иистэнимэ, киһи көхсө ыалдьар» диир буолара. Оттон, баҕар, өсөһүннэрээри, соруйан да этэрэ буолуо? Ол да буоллар кыыһа син биир иискэ сыстан, маастарга тиийэ үүннэҕим.

Бэйэм култуура эйгэлээхпин. Дьокуускайдааҕы Культпросвет училище үҥкүү салаатын бүтэрбитим. Үөрэҕим кэнниттэн Мэҥэ Хаҥалас Табаҕатыгар тахсан, 3 сыл худруктаабытым. Онно өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр хомусчут Агния Спиридоновна Жиркова (Шишигина) хомустуурга үөрэппитэ. Киниэхэ махталым улахан. Амынньыкы ууска 10 хомуһу сакаастаан оҥотторбуттааҕым.

Ол эрээри сүрүн дьарыгым, сөбүлүүрүм – иис. Дьэ, ол кулуупка үлэлии сырыттахпына улуус күн бүгүнүгэр диэри ыытар Култуура уонна успуорт эстафетата (эһиил ити эстафета олохтоммута 70 сыла туолар, миигинниин эт саастыы) буолла. Ол чэрчитинэн быыстапка, кэнсиэр бөҕө. Онно кытта, үҥкүү туруора сылдьан, арай хараҕым быыстапкаҕа, иискэ бара турар. Сахалыы таҥас, суумка, киэргэл арааһын, астыгын көрөн, бу санаатахпына, испэр саһа сылдьыбыт өбүгэм иистэнэр баҕата онно уһуктубут эбит. Иис эйгэтэ үйэм тухары арыаллаата. Бэйэм төрөөбүт улууһум, оччолорго Орджоникидзевскай оройуон, ааттыын «бааһынайдар» дойдулара буоллаҕа, төрүт, сахалыы таҥаһы иистэнээччи суоҕун да тэҥэ этэ.

Бастаан утаа «култуура үлэһитэ буолуом, үрдэтиниэм» диир санаам улам уостан хаалбыта. Ол да буоллар син Улан Үдэҕэ тиийэн туттарсыбытым да, хата, баалым хапсыбатаҕа. Онтубуттан үөрэн төннүбүтүм (күлэр). Кэлээт, «Сардаана» фабрика сувенир оҥорор сыаҕар киирэн, 3 сыл үлэлээбитим. Онтон кэргэн тахсан, Покровскайга көспүппүт. Кэргэним, Василий Исакович Шишигин, Волгоградтааҕы силиэстийэ үрдүкү оскуолатын бүтэрэн кэлэн, онно силиэдэбэтэлинэн анаммыта. Дьэ, ол кэнниттэн аҕабытын үрдэтэн атын улуустарга ыыттахтарын аайы көһөр этибит. Ол сылдьан, холобур, Чурапчы, Майа Бытовой кэмбинээттэригэр үлэлээбитим. Хомойуох иһин, ханна да буоларын курдук, хайалара да сабыллыбыттара.

Саха тылын, култууратын өрө тутуу уһуктар

– Аҕабыт Алдаҥҥа нолуок полициятын начаалынньыгынан ананан, онно 15 сыл олорбуппут. Онно кини 3 сыл үлэлээбитэ. Түөрт оҕолоох көһөн тиийбиппит. Саха оскуолатыгар үөрэммит, наар сахалыы саҥара, быһаарса үөрэммит оҕо бастаан нууччалыы эйгэҕэ киириитэ судургута суох этэ. Холобур, кыыспыт 5 кылааска киириэхтээҕин, нууччалыы билбэт диэн, төттөрү 3-с кылааска киллэрбиттэрэ. Ону баара саха оҕото тылга тыыппалаах, тута үөрэнэр, үөрүйэхтэнэр эбит. Алдан гимназиятын кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Уолбут «Саха уонна английскай тылларга дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ» үлэтинэн «Инникигэ хардыы» диэн үс тылынан дакылаат ааҕан, биһирэммитэ.

Атын тыллаах, култууралаах омуктар ортолоругар киһи бэйэтин төрөөбүт норуотун култууратыгар, тылыгар интэриэһэ ордук улаатар, күүһүрэр эбит. Бастаан мусуойдарыгар тиийэн баран, муннукка турар чорооннору көрөн, олус диэн үөрбүппүн саныыбын. Сахалыы мусуой арыйыахпын баҕарбытым. Үчүгэйэ, Алдаҥҥа «Саха омук» диэн түмсүүлээх этибит. Онно хомустуурбун, үҥкүү туруорарбын көрөн буолуо, оскуолаҕа саҥа аһыллыбыт саха тылын уонна култууратын чааһыгар учууталынан ыҥырбыттара. Оччолорго Егор Жирков кэнсиэпсийэтинэн улахан хамсааһын тахсыбыта. Ол кэмҥэ түбэспиппит. Алдан гимназиятыгар 10 сыл учууталлаабытым.

Онно олорон, 2000 сыллаахха дьиэ кэргэнинэн хомустааччылар «Биһиккэ – хомус» өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэригэр кыттан лауреат буолбуппут. Ол иннинэ сахалыы  таҥаһы кэппэт, сыанаҕа үйэтигэр тахсыбатах аҕабытын оҕолорбунуун «бойкуоттуу-бойкуоттуу» кытыннаран, кыра сценическэй дүҥүрү оҕустаран, икки ый эрчиллэн, лауреат буолбуппут – туһунан кэпсээн, үтүө өйдөбүл. Аҕабыт ол кэннэ аны сахалыы таҥаһа суох табыллыбат тэҥэ буолбута.

Дойду таһымнаах кыбытык тигии маастара

– Сүрүннээн, иис ханнык көрүҥэр идэтийэн, сөбүлээн дьарыктанаҕыный: түүлээххэ, кыбытык тигиигэ, көннөрү иискэ эбэтэр?

– Көннөрү ииһи тигэрин тигэбин. Ол эрээри мин хайысхам – кыбытык тигии. Этэргэ дылы, киһи сүүс хайысханан норуот маастара буолан тахсыбат. Хас да хайысхаҕа тэҥинэн үлэлээн, киһи ыһыллан хаалыан сөп.

Арассыыйа «Лоскутная мозаика» күрэхтэһиитигэр хаста да кыттыбытым. 2015 с. лауреат буолбутум. Ол сыл дойду араас муннуктарыттан 200-тэн тахса иистэнньэҥ кыттыбыта. Национальнай өрөспүүбүлүкэлэртэн эмиэ бааллара. Түөртүү сыл буола-буола ыытыллар улахан, таһымнаах күрэх. Саха сирин биллиилээх маастардара кытталлар. 2015 сылга биир үлэбинэн анал Каталогка киирбиппинэн киэн туттабын. РФ норуотун маастара ааты 2021 сылга ылбытым. Үлэлэрим тас дойду быыстапкаларыгар хаста да турбуттара. Онтум учуоттанан уонна элбэхтик дойду таһымнаах күрэхтэргэ кыттыбытым туһалаатаҕа. РФ Худуоһунньуктарын сойууһа биллиилээх худуоһунньуктартан, академиктартан, маастардартан турар улахан хамыыһыйаҕа түһэрэр. О.э. художественнай-экспертнэй хамыыһыйа быһаарар. Бастаан Саха сиригэр сүүмэрдэнэҕин. Ыллыҥ да, бэйэҥ кыттыбаккын. Уонча киһилээх олохтоох хамыыһыйа өрөспүүбүлүкэ маастардарыттан талан ыытар.

Мин 40-ча сыл иистэммит буолан, үлэм элбэх. Олоҕум орто омурҕанын туоларбар Тус (персональнай) быыстапкам буолбута. 55 сааспар эмиэ оҥорбутум. Ол онно турбут үлэлэрим эмиэ бааллар. 2011 сыллаахха, 55 сааспар – СӨ Норуот маастара, 65 сааспар РФ Норуот маастара буолбутум. Туоһунан, фетринэн, кылынан-сиэлинэн эмиэ дьарыктанабын. Ыаҕайа тигэргэ эмиэ үөрэммитим. «Маллаах иһиттээхпин». Кылтан хара, маҥан сэлээппэлэри, сапсыыканы өрбүтүм. 

– Кыбытык тигиигэ ылсыбытыҥ ырааттаҕа?

– Анаан-минээн, олохтоохтук ылсан дьарыктаммытым сүүрбэччэ сыл буолла. Оччолорго сорохтор кыбытык тигии диэн баарын билбэттэр этэ.  «Ол аата тугуй?» – дииллэрэ. Ону баара, кыбытык тигии сахаларга былыр-былыргыттан баар иис көрүҥэ. Биһиги ону дакаастаан турабыт. Кыбытыкпыт нууччалыыта «кантирование» дэнэр. Ол иһин буолуо, бэл, 2020 сыллаахха диэри сорохтор кыбытык тигиини: «Нууччалар кырадаһынтан (лоскутоктан) тигиилэрэ дии!» – дииллэрэ баара. Олох оннук буолбатах. Биһиги өбүгэлэрбит тирии, таҥас да сыыһын ончу бырахпаттара. Сыа-сым курдук тутан, холбуу тигэн, аттаран, ситимнээн, туһаҕа таһаараллара. Этэргэ дылы, киһи тыҥыраҕын да саҕаны кытта аттаран, суорҕан, сабыы тигэллэр эбит. Билигин маҕаһыыҥҥа таҥас эрэ дэлэй. Оттон оччолорго олох кэмчи буоллаҕа. Холобур, драптан тигии бууктаах сону баайдар эрэ кэтэр кыахтаахтара.

– Оннук ээ. Билигин саха кэрэчээнэлэрэ, далбар хотуттара кэтэн, сайбалдьыйа хаамалларын, сэлэлээн хаамыыга кытталларын көрөн, киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллэр, киэн туттуу үөскүүр. Эн бэйэҥ да сахалыы сону тигиннэҕиҥ буолуо? 

– Анаан-минээн үөрэнэн, бэйэбэр тиктибитим. Дьоҥҥо тикпэппин, сакаас ылбаппын. Үксэ быыстапкаҕа анаан иистэнэбин. Маастар икки көрүҥнээх: ким эрэ быыстапкаларга уонна бэйэтигэр анаан тиктэр, сорох дьоҥҥо сакааска тигэн атыылыыр. Сэлэлээн хаамыыга кыттан бөҕө буоллаҕа. РФ, СӨ худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, СӨ Норуот маастара, история наукатын хандьыдаата, саха таҥаһын чинчийээччи, үөрэтээччи, элбэх монография ааптара С.И.Петрова-Уран Хатыҥ салайааччылаах «Уран иис» диэн  маастарыстыба үрдүкү оскуолатын өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүүтүгэр баарбын. Үөрэммиппит сүүрбэ сыл буолла.

Үөрэнэр, сатабылга уһуйуллар – олус туһалаах. Куурустарга сылдьыахха наада. Оччотугар иистэнньэҥ таһыма үрдээн, билиитэ кэҥээн иһэр. Устунан Норуот маастара буолан тахсыахха сөп. Эдэр иистэнньэҥнэр, үгэс курдук, иис төрүт үгэстэрин, оһуор-мандар ис хоһоонун уратытын билбэттэр. Оттон туох барыта уруккуттан, олоҕурбут үгэстэн силис тардар. Өбүгэлэрбит кэппит таҥастарын, иис тирэх ньымаларын билиэх кэриҥнээхпит. Мусуойдарга сылдьыы, анал литэрэтиирэни ааҕыы онно көмөлөһөр. «Стилизованнай» диэн кэлиҥҥи кэм таҥаһыгар ону туһаныахха сөп.  Саха канонун – булгуччулаах быраабылатын – олоччу, төрдүттэн уларыппаккын. Атын омуктар национальнай таҥастарыттан кыбытан кэбиспэккин. Ол-бу деталлара, өҥүн-дьүһүнүн дьүөрэлэһиитэ төрүт саха таҥаһыгар хайаан да дьүөрэлэһиэхтээх.

– Киһи киһиттэн үөрэнэр айылгылаах. Аныгы тылынан ааттаатахха, маастар-кылаастары, куурустары ыытаҕын дуу?

– Быыстапкаларга кыттыбытым, иистэммитим ырааппыт, норуот маастара буолбутум да быһыытынан буолан, дьиҥ иистэниэн баҕалаах, интэриэстээх дьону, маастар-кылаас ыытан, үөрэтэбин. Түмсэн баран, ыҥырдахтарына, улуустарга эмиэ тахсааччыбын. «Билбэтэхпитин биллибит, истибэтэхпитин иһиттибит» диэн махтаналлар. Биһиги, холобур, умнууга барбыт суһуох симэҕин тарҕатан, дьон биһирээн оҥорор, оҥостор буолла.

Тыа сиригэр иискэ үөрэниэн баҕалаахтар бааллар, элбэхтэр. Ол эрээри, санаатылар да, үөрэтэр кыахтаах киһилэрэ суох түгэнигэр,  уустугураллар. Онон кыах баарынан үөрэтэр ордук. Бу эн, холобур, уолук симэҕин көрө тураҕын. Былыргы халадаайдарга баар буолар. Илин кэбиһэр оннугар маннык киэргэллээҕи кэтиэххэ сөп (Хаартыскатын уктум, ааҕааччы, көр –Л.)

– Ээ, мин сон эбэтэр хаһыаччык киэнэ буолуо диэн турбутум.

Дьэ, ити курдук, норуот маастара, элбэх оҕолоох ийэ, 5 сиэн эйэҕэс эбээтэ, үҥкүүһүт, хомусчут, спортсмен, кэллиэксийэһит, олоххо көхтөөх Татьяна Николаевна кэпсиирэ, сэһэргиирэ элбэх. Эһиил быыстапка тэрийээри сылдьар эбит. Ситиһиилэри баҕарыаҕыҥ!

Хаартыскалар:  Дьоруой тиксэриитэ