Тас дойдуга учууталлыы ыҥырар бырайыак

Кырдьыга, сымнатан эттэххэ, уустуктардаах. Үгүстэр оннооҕор куораттан тыаҕа дуу, тыаттан куоракка дуу тахсан чугас аймахтарбытыгар биир-икки хоноору, тэһийбэтэх, ороммутун ахтыбыт аатырабыт.

Дьиҥэр, бу барыта аныгы түргэн тэтимнээх олох биир быстыспат сорҕото буоллаҕа. Мин бүгүн кэпсиир киһим – СӨ үөрэҕириитин туйгуна, үрдүк категориялаах математика учуутала Ньургуйаана Ивановна Скрябина.

Соторутааҕыттан бэттэх мин кинини бобуулаах ситим нөҥүө Узбекистан туһунан кэпсиирин сэргээн кэтиир буолтум. Ол төрүөтүнэн, бииринэн, бэйэм бастакы идэм курдук учууталлыыра; иккиһинэн, билигин биһиги кэккэбитигэр суох кэллиэгэбит Сардаана Багынанова ахтар, таптыыр, биһиэхэ үгүстүк кэпсээбит, кэһиитин аҕалбыт дойдутун Узбекистан туһунан кэпсиирэ буолбута. Ол эрээри Ньургуйаана Ивановна социальнай ситимигэр «интэриэһиргиир дьон миигин кытта билсиҥ» диэн ыҥырарын көрөн, кистээбэккэ эттэххэ, «бэйэбитигэр даҕаны эн курдук уопуттаах, идэлэрин толору баһылаабыт, оҕолору таптыыр учуутал тиийбэт» диэн көҥөнө санаабыттааҕым. Сотору «сынньанан, олоҕу, үлэни саҥалыы хараҕынан көрөн кэлэр учуутал ордук таһаарыылаах буолуон сөп эбит» диэн санаа киирбитэ.

Сыыйа, кинини атын саха дьоно эмиэ сэргиэхтэрин сөп диэн санааттан, куйаар ситимин нөҥүө Узбекистан оскуолаларын уратытын, үөрэнээччилэрин, о.д.а. туһунан кэпсэтэн саҕалаабыппыт.

Ньургуйаана Ивановна Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүттэн төрүттээх эбит. Маҥнай Дьокуускайдааҕы 1-кы №-дээх педучилищены, кэлин СГУ математикаҕа институтун бүтэрэн, төрөөбүт Сахатын сиригэр үйэ чиэппэрэ оҕону иитии эйгэтигэр – Мэҥэ Хаҥалаһынан, Дьокуускайдааҕы педколлеһынан учууталынан, дириэктэри солбуйааччынан, методиһынан эҥкилэ суох үлэлээбит.

– Ньургуйаана Ивановна, биир үтүө күн маны барытын туора сотон баран, атын дойдуга көһөн барар санаа кэлбэтэҕэ чуолкай. Эбэтэр чахчы оннук этэ дуу?

– Төһө да уопуттаах, идэтин баһылаабыт киһиэхэ сылайыы, нууччалыы эттэххэ, «выгорание» диэн кэлиэн сөп эбит. Маныаха Саха Өрөспүүбүлүкэтин учууталларыгар биир сыллаах «айар уоппуска» диэн өйөбүл баара наһаа үчүгэй. 2023 сыллаахха мин ити бырааппынан туһанан, сынньана түһээри, Турция Анталия куоратыгар көппүтүм. Кыра кыыспар ВНЖ биэрбиттэрэ буоллар, дьиҥэр, кыстыахтаах этим.

– Биир аан сабылыннаҕына, иккис аан арыллар дииллэр. Ол аата эйиэхэ оннук буоллаҕа...

– Оннук эбит. Ол тиийэн дьон тоҕо сылаас дойдуга кыстыы барарга талаһар «кистэлэҥин билбитим». Уонна, дьэ, «Российский учитель за рубежом» диэн бырайыагы интэриэһиргээбитим.

– Узбекистаҥҥа Саха сириттэн тиийэн үлэлиир үс учуутал эбиккит. Аны туран, үһүөн сахалыы ааттааххыт! Соруйан талан ылбыттар диэх айылаах.

– Оннук курдук. Бу бырайыакка миигин Күннэй Николаевна Леханова сирдээн аҕалбыта. Кини идэтинэн нуучча тылын уонна литературатын учуутала, Узбекистаҥҥа үлэлээбитэ төрдүс сыла, Ферганскай уобаласка университекка преподавателлиир. Иккис биир дойдулааҕым – Ай-Ураана Ивановна Лугинова диэн эдэр учуутал. Кини Кашакарьинскай уобаласка химия учууталынан бэйэм курдук бастакы сылын үлэлиир.

– Күннэй, Ай-Ураана, Ньургуйаана... Тоҕо үчүгэйэй! Узбектар эмиэ бэйэлэрин омуктара ааттаах дьон буолан, сонурҕуу, ытыктыы да ылыналлара буолуо.

– Чахчы, манна кэлэн ийэлээх аҕам сахалыы ааттаабыттарынан өссө күүскэ киэн туттар буоллум. Ааппын иһиттэллэр эрэ, ис хоһоонун, суолтатын сураһаллар. Ол эрээри, тыллара сатаан өҕүллүбэт буолан, «Яна Ивановна» диэн ыҥыралларын көҥүллээбитим.

– Биир түүр омук буоллахпыт. Бастаан эрэ буолуо ээ. Кэллиэгэбит Сардаана узбектыы холкутук кэпсэтэрэ, киһи начаас үөрэнэр диирэ.

– Оннук быһыылаах. Майгыннаһар тылбыт элбэх диэн бэлиэтии көрдүм, ордук ахсааны, харчыны быһаарсарга түргэнник өйдөһөбүт.

– Харчы диэбиккэ дылы, харчылара биһиэнинээҕэр кыра дииллэрин өйдүүбүн. Дьон харчытын ааҕар сиэрэ суоҕун өйдөөтөрбүн да, хантараагынан үлэлиир хамнаскын ыйытыахпын баҕарабын. Социальнай ситимҥэр дьон итинник ыйыттахтарына, улаханнык кэпсээбэт эбиккин.

– Олохтоох учууталлартан элбэҕи аахсабыт, Москуба куорат учууталларын хамнаһын саҕаны диэхпин сөп. Хантараак быһыытынан, ити боппуруоһу кэпсиир бобуллар. Маннааҕы учууталлар 40 чааска тиийэ үөрэтэллэр, иккилии кылааһы салайыахтарын сөп. Ол үрдүнэн хамнастара кыра.

– Бэйэҥ үйэ чиэппэрэ учууталлаабыт уопуттааххын. Узбекистан оскуолалара туох уратылаах эбиттэрий?

– Биллэн турар, араастаһыыбыт элбэх. Холобура, оҕо билиитин таһыма 10 баалынан сыаналанар, оҕолору остолобуойга босхо аһаппаттар, хонтуруолунай үлэ чааһа элбэх. Тас дойдуттан кэлбит учууталлартан электроннай сурунаалтан ураты докумуон үлэтин ирдээбэттэр. Биһигиттэн сүрүн уратыта – тэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыллыы мөлтөҕө – принтер, интерактивнай дуоска, проектор диэн суоҕун кэриэтэ. Оҕолор оскуолаҕа үөрэнэ эрэ кэлэллэр, эбии дьарык барыта атын сиргэ ыытыллар. Кыра саастарыттан мусульманскай итэҕэллэрин тутуһаллар. Улахан дьоҥҥо ытыктабыллаах сыһыаннаахтар. Оскуолаҕа, уулуссаҕа да кыыһыра, ыксыы сылдьар киһини көрбөккүн.

Омук тылын үөрэтиигэ улахан болҕомтону уураллар. Ол сыалтан омук дойдуларыттан учууталлары аҕалан үлэлэтэллэр. Английскай уонна корейскай тыллары тэҥҥэ үөрэтэллэр. Мин үөрэтэр оҕолорум бары кэриэтэ омуктуу холкутук саҥараллар. Бу оҕолор бары Америкаҕа, Европаҕа үөрэнэ барарга бэлэмнэнэллэр. Киһи хайҕыыра диэн, идэ ылан баран, дойдуларын сайыннара кэлэр былааннаахтар.

Үөрэх систиэмэтин өссө биир уратытынан Биир кэлим эксээмэннэр (ОГЭ, ЕГЭ) суохтара буолар. 9-с, 11-с кылаас кэннэ суругунан тургутук толордулар да, бүттэ. Үөрэххэ туттарсыы атын систиэмэнэн барар. Бастаан – тургутук, идэ ылар үөрэх кыһатын талыы ол эрэ кэннэ диэбит курдук. Ол эбэтэр үөрэххэ тургутук түмүгүнэн көрөн туттарсаллар. Маныаха анал платформаҕа киирэн сайаапка түһэрэллэр: аттестат, омук тылын билии таһымын туоһулуур сертификат ирдэнэр. Сыл аайы от ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри тэриллэр эбит. Сүрүн туттарар предметтэрэ: узбек, нуучча эбэтэр каракалпак тыллара, математика, Узбекистан историята. Эбии профиль хайысхатынан предметтэри талаллар. Ол түмүгүнэн сайтка ыйыллыбыт (рекомендацияламмыт) үөрэхтэргэ докумуоннарын ыыталлар. Онон оҕолортон «ханныкка туттарсаҕын?» диэтэххэ, үксүгэр «билбэппин» диэн хоруйдууллар. Оттон аттестат сыаната үөрэххэ туттарсыыга учуоттаммат.

Үөрэх тэрээһинигэр улахан ураты суох. Уруоктар 45-тии мүнүүтэ уһуннаахтар, күҥҥэ 6 уруок буолар. Предметтэр эмиэ Арассыыйа үөрэҕин систиэмэтигэр майгынныыллар. Арай «Воспитание» диэн кылаас аайы баар предмети сэргээтим, анал учебниктаах буолар. Сиэр-майгы, култуура, духуобунас, дьиэ кэргэн, үлэ-хамнас, таҥныы-симэнии уо.д.а. тиэмэлэрин ырыталлар эбит.

Оҕолор каникуллара эмиэ Арассыыйаттан улахан уратыта суох. Арай каникул кэмигэр оскуолаҕа кэлбэттэр, дьиэ кэргэҥҥэ сынньалаҥҥа аныыллар. Ол оннугар учууталлар методическэй үлэнэн дьарыктаналлар.

– Үлэҥ быыһыгар Орто Азия биир кыраһыабай дойдутунан экскурсиялыыр эбиккин.

– Ташкент олус кыраһыабай, ыраас, уопсастыбаннай тырааныспар – метро, оптуобус, такси – күүскэ сайдыбыт куората эбит. Күһүҥҥү сынньалаҥҥа Самарканд, онтон кыһыҥҥы сынньалаҥҥа Бухара куораттарга күүлэйдээн кэлбитим. Түҥ былыргы, аныгы да архитектуралара баараҕайа, кыраһыабайа сөхтөрөр.

– Оттон сыана хайдах эбитий? Кыра хамнастаах дьон сыаналара да удамыр буолуо.
– Арассыыйа киин куораттарын курдук дииллэр, Саха сиригэр тэҥнээтэххэ, биллэн турар, чэпчэки бөҕө буоллаҕа. Холобур, килиэп 21 солк., сымыыт биирэ 10 солк., оҕуруот аһа, фрукта сезонугар чэпчэки буолар эбит, билигин помидор 70 солк., дьаабылака 70-100 солк. диэххэ сөп. Ынах этэ 1000 солк. буолан, сүрүннээн куурусса этин атыылаһабын. Барааннарын этин улаханнык биһирээбэтим диэххэ сөп.

– Ыалдьыттыы сылдьар үчүгэй эрээри, дьиэҕэ быдан ордук дииллэр дии. Туох дии саныыгын, эһиил салгыы үлэлии хаалар былаан баар дуо?

– «Российский учитель за рубежом» бырайыак сүрүн сыала – аан дойдуга  нуучча тылын тарҕатан, Арассыыйа үрдүк үөрэҕин кыһаларын билиһиннэрии, дойдулар икки ардыларыгар эйэлээх сыһыаны бөҕөргөтүү. Бу бырайыагынан билигин Арассыыйа 600-тэн тахса учуутала 32 араас тас дойдуга үлэлии сылдьар. Айан ороскуота төлөнөр, ыстаас барыта ааҕыллар, медстраховка бэриллэр, олорор дьиэнэн хааччыйаллар. Мин биир сылга дуогабардаахпын. Онон, эһиил, баҕар, атын дойдуга үлэлии барыам.

– Дьиҥэр, киһи ымсыыра эрэ истэр усулуобуйата. Дьиҥнээх «перезагрузка» дии.

– Оннугун оннук эрээри, улахан куонкуруһу ааһан кэлэҕин. Бүтүн Арассыыйаны, сахаҥ норуотун көрдөрөр киһи буоллаҕыҥ. Онон сүрдээх эппиэтинэстээх. Биир бэйэбэр, математика учуутала буоларым быһыытынан, алгебра наукатын төрүттээчи Мухаммад ибн Муса аль-Хорезми төрөөбүт, олорбут сиригэр-уотугар үлэлиирим туспа дьол, кини сыдьааннарын үөрэтэр чиэскэ тиксибит курдук сананабын. Дойдубар да төннөн үлэлиир түгэммэр, аан дойдутааҕы таһымҥа үлэлээбит уопуппунан өссө киэҥ, үрдүк таһымнаммыт учуутал буолан тиийэрбин саарбахтаабаппын. Ол иһин биир дойдулаахтарбар бу бырайыак туһунан кэпсиибин, сырдатабын.

– Ньургуйаана Ивановна, олус интэриэһинэй бырайыагы билиһиннэрбиккэр махтал!

... Узбекистан. Муус устар саҥата. Миндаль, урюк, вишня, персик, яблоня, сирень, черемуха... сыта дыргыйан олорор. Павлония диэн саха харахтаабатах кэрэ сибэккилээх маһын суолларын кыйа кэчигирэтэн кэбиспиттэрэ кэрэтиэн! Маннык ырай дойдутугар олорон, салгынынан тыынан көрүөх баҕа кэлэр! Олоҕу саҥалыы көрөр, күүс-уох мунньунар туһуттан.

Эһиги туох дии саныыгыт?